Αυτό το βιβλίο συνεχίζει να με κυριεύει σε απόλυτο βαθμό μετά από τόσα χρόνια και αντίστοιχες αναγνώσεις. Και προσπαθώ να καταλάβω πώς μια ιστορία μιας άλλης εποχής, σε έναν μακρινό εμφύλιο που όλοι τείνουν να ξεχάσουν, διεισδύει μέσα στην επίπλαστη ισορροπία της καθημερινότητας και εγγράφεται ως κάτι απόλυτα σύγχρονο, πραγματικό και ρεαλιστικά μαγικό.
«Στρατιώτες της Σαλαμίνας» του Χαβιέρ Θέρκας. Ενα ιστορικό αφήγημα για τον ισπανικό εμφύλιο, ξεκινάει από σύμπτωση με την εξιστόρηση μιας τυχαίας διπλής διάσωσης επώνυμου φαλαγγίτη από το εκτελεστικό απόσπασμα δημοκρατικών, κυρίως όμως από την πρωτοβουλία δημοκρατικού στρατιώτη να τον αφήσει να ζήσει όταν τον βρίσκει μόνο του να κρύβεται στο δάσος. Για να καταλήξει μέσα από την τεθλασμένη διαδοχή συνεχών συμπτώσεων στην αναζήτηση του πιθανού «δράστη» και στην εξιστόρηση μιας ζωής σαν μυθιστόρημα.
Τυχαιότητα αλλά και μετάθεση. Αυτό που ξεκινάει ως «δημοσιογραφική» έρευνα-ρουτίνα για έναν επώνυμο φαλαγγίτη καταλήγει σε μια φρενήρη μυθιστορηματική αφήγηση-ύμνο στον ανώνυμο προλετάριο του 20ού αιώνα.
Επώνυμος φαλαγγίτης: η «μάσκα» του διανοούμενου που κινείται από «μεγάλες ιδέες», συχνά πηγές συμφορών, αδιαφορεί για το αποτέλεσμά τους, ζει εξ αντανακλάσεως ανίκανος να διαχειριστεί τη νίκη πόσο μάλλον την ήττα.
Ανώνυμος προλετάριος: η λατρεία της ζωής, η μαγεία της επιβίωσης, η ομορφιά ενός λυπητερού πάσο ντόμπλε, η χαρά ενός τετράχρονου παιδιού που χώνεται το πρωί μέσα στο κρεβάτι του, ο έρωτας με μια «ευκαιριακή πουτάνα», η ερωτική φαντασίωση με μια καλόγρια στον οίκο ευγηρίας, η ανάγκη να αγκαλιάσει έναν άγνωστο μετά από πολλά χρόνια. Κυρίως όμως ο ηρωισμός να μην μπορεί να σκοτώσει έναν εχθρό που τον κοιτάζει στα μάτια. Γιατί για τον απλό άνθρωπο μόνο μέσα στη σύγκρουση μπορεί να υπάρξει βία. Και θάνατος. Κυρίως όμως υπάρχει η ζωή για να θυμάται όλους τους συντρόφους που πέθαναν στην πορεία και στερήθηκαν τις χαρές της.
Και πάλι η μετάθεση. Από την επώνυμη ζωή, που ενώ σώθηκε στη συνέχεια σπαταλιέται χωρίς καμία συνέχεια και σημασία, στην ανώνυμη πραγματική ζωή που χάνοντας τα πάντα λατρεύει την καθημερινότητα, ζει την ευδαιμονία της στιγμής. Από τον διανοούμενο, που «κινείται από τις ιδέες» στο κοινωνικό κενό, στον προλετάριο που κινείται από τις ανάγκες, την αξία της ζωής, χωρίς υποκείμενα και «ανώτερο σκοπό». Εναν ανώνυμο ήρωα που «δεν έκανε λάθος τη μοναδική στιγμή που πραγματικά είχε σημασία να μην κάνει λάθος», κάποιον που «δεν ντρεπόταν να κλαίει μπροστά σε άλλους, όπως οι παλιοί ομηρικοί πολεμιστές, όπως ένας στρατιώτης της Σαλαμίνας».
Τελικά, τι είναι σημαντικό; Οτι ανήκεις σε ένα ιστορικό ρεύμα ή ότι έζησες την πραγματική ιστορία των συγκρούσεων; Ή μήπως το παράδοξο ότι τελικά μια διμοιρία από «τέσσερις παλιο-μαροκινούς, έναν παλιονέγρο και έναν μαλάκα Ισπανό» μπορεί να έσωσαν τον πολιτισμό;
Και κάτι για τον Θέρκας: δεν είναι απλά ένας μεγάλος συγγραφέας, αλλά έχει μια μοναδικότητα με την επιλογή του «ιστορικού αφηγήματος», κυρίως όμως με αυτή τη μαγική μετατροπή μιας «απρόσωπης» ιστορίας στην προσωπική ιστορία των συχνά ανώνυμων πρωταγωνιστών, που ανωνυμοποιούνται ακόμη και εκεί που είναι επώνυμοι, όπως στα επόμενα έργα του. Γιατί όλοι ανεξαιρέτως «διαλύονται» σε μια σειρά σχέσεων που εσωτερικεύονται τελικά στον συγγραφέα (και σε μας), διαπλέκονται με τα υπαρξιακά ερωτήματά του και δίνουν απαντήσεις για την προσωπική σχέση του με τη γυναίκα, τον πατέρα, τον γιο.
Γιατί το μυθιστόρημα, όπως σωστά επισημαίνει, δεν είναι αποκύημα φαντασίας, αλλά μνήμης και αναμνήσεων. Τόσο μαγικά πραγματικών ώστε και εγώ να νιώθω σαν να έχω ζήσει την καταληκτική σκηνή του βιβλίου: «…εμφανίζεται μια ατέλειωτη και καυτή έρημος κι ένας στρατιώτης μόνος του, που κρατάει τη σημαία μιας χώρας που δεν είναι η δική του, μιας χώρας που είναι όλες οι χώρες και που υπάρχει μόνο επειδή αυτός ο στρατιώτης υψώνει την καταργημένη σημαία της…»
Ιnfo: Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη σε μετάφραση Ελισώς Λογοθέτη. Ο Χαβιέρ Θέρκας ήρθε στην Αθήνα για το Φεστιβάλ ΛΕΑ.
