Στις όχθες του ποταμού Οντερ στη Δυτική Πολωνία ένα παιδί προσπαθεί να χωρέσει στη ματιά του το υδάτινο μονοπάτι που χάνεται στην άκρη του ορίζοντα. Η αέναη κίνηση του νερού εντυπώνεται βαθιά στην παιδική συνείδηση την ίδια στιγμή που οι αφηγήσεις των ενηλίκων προειδοποιούν για τα παραμορφωμένα κουφάρια των αδικοπνιγμένων. Εντούτοις, «παρά το ενδεχόμενο ρίσκο, κάτι που βρίσκεται σε κίνηση πάντα θα είναι καλύτερο από κάτι στάσιμο» δηλώνει εν είδει προοιμίου η αφηγηματική φωνή στο αριστουργηματικό μυθιστόρημα της Πολωνής συγγραφέως Olga Tokarczuk με τίτλο Beiguni (τίτλος αγγλικής έκδοσης Flights) που απέσπασε το φετινό βραβείο Man Booker International.
Το λογοτεχνικό έργο της σχετικά άγνωστης στο αγγλόφωνο κοινό Tokarczuk χαίρει ιδιαίτερης εκτίμησης στους κύκλους της λογοτεχνικής κριτικής εντός αλλά και εκτός της πατρίδας της (στα ελληνικά κυκλοφορεί το μυθιστόρημά της Το Αρχέγονο και άλλοι καιροί, μτφρ. Αλ. Δ. Ιωαννίδου, Καστανιώτης, 2017).
Είναι η πρώτη συγγραφέας από την Πολωνία που τιμάται με το διεθνές Man Βooker για το καλύτερο μεταφρασμένο μυθιστόρημα στην αγγλική γλώσσα. Το Flights, σε μετάφραση της Jennifer Croft, ξεχώρισε για την αφηγηματική του πρωτοτυπία ανάμεσα σε μια βραχεία λίστα που περιελάμβανε δυνατούς τίτλους και προηγούμενους νικητές, όπως ο László Krasznahorkai και η Han Kang. Στην ανακοίνωσή της, η φετινή κριτική επιτροπή έκανε λόγο για τη βράβευση μιας πνευματώδους συγγραφέως με ιδιαίτερη άνεση στον μυθιστορηματικό λόγο και ενός έργου που μέσα από ένα πλήθος μικρο-αφηγήσεων και παιχνιδιάρικων παρεκβάσεων εξερευνά βαθιά ανθρώπινα θέματα και διλήμματα.
Το Flights είναι οργανωμένο σε εκατόν δεκαέξι αφηγηματικές ενότητες, η έκταση των οποίων ποικίλλει από μία γραμμή μέχρι τριάντα σελίδες. Πρόκειται κατ’ ακρίβειαν για μικρο-ιστορίες, με διαφορετικούς πρωταγωνιστές που έχουν ως σημείο έναρξης τον 17ο αιώνα και φτάνουν μέχρι τον 21ο. Μια υπερκειμενική αφηγηματική φωνή καθοδηγεί τον αναγνώστη από ιστορία σε ιστορία με τον ίδιο τρόπο που ένας γνώστης του έναστρου νυχτερινού ουρανού χαρτογραφεί την πορεία από αστέρι σε αστέρι στο πλαίσιο του ιδίου αστερισμού.
Η φωνή αυτή ενίοτε αποκαλύπτει λεπτομέρειες για την ταυτότητά της παραπέμποντας στη βιογραφία της συγγραφέως (όπως η αναφορά στις σπουδές Ψυχολογίας)· ως επί το πλείστον, όμως, αναλαμβάνει ρόλο ξεναγού εντός του δαιδαλώδους κειμένου. Διανθίζει συνεχώς την αφήγηση με στοχασμούς και σχόλια περί του φαινομένου του ταξιδιού στη σημερινή εποχή αφήνοντας παράλληλα τον αναγνώστη απόλυτα ελεύθερο να εξερευνήσει τις τροχιές που συνδέουν τις εμπειρίες που καταγράφονται στις επιμέρους ιστορίες και το εύρος των συναισθημάτων που βιώνουν οι αφηγηματικοί χαρακτήρες.
Ο τίτλος που επιλέχθηκε για την αγγλική έκδοση αντανακλά σαφώς τα πολλαπλά αεροπορικά ταξίδια που καταγράφονται στις σελίδες του μυθιστορήματος. Τα αεροδρόμια στο αφηγηματικό σύμπαν της Tokarczuk δεν είναι απλά και μόνο διαμετακομιστικοί κόμβοι, αλλά αποκτούν τη δική τους ξεχωριστή ταυτότητα μέσα στο πολεοδομικό συγκρότημα των πόλεων. Ανήκουν, όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, σε μια «ειδική κατηγορία πόλης-κράτους, με μια σταθερή μεν τοποθεσία αλλά συνεχή ροή πολιτών».
Η ιδιαίτερη ψυχολογία του ταξιδιώτη, η σχέση του με τις ρίζες του και η ενσυνείδητη αποκοπή από αυτές, το κίνητρο που τον ωθεί όχι μόνο στο αεροπορικό αλλά και στο σιδηροδρομικό, οδικό και θαλασσινό ταξίδι, διεγείρει τη συγγραφέα –ψυχοθεραπεύτρια στο επάγγελμα– μια και την ωθεί να εστιάσει στην εξέταση του ψυχισμού των ανθρώπων εν κινήσει, σε αντίθεση με την παραδοσιακή ψυχολογία που προσεγγίζει το υποκείμενο σε συνθήκες στασιμότητας, εντάσσοντάς το σε ένα παγιωμένο σύστημα κοινωνικών δομών και διαπροσωπικών σχέσεων.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ο τίτλος του πρωτοτύπου (Bieguni) παραπέμπει σε μια μυστηριώδη σλαβική θρησκευτική σέχτα νομάδων, τα μέλη της οποίας σαν άλλοι περιπλανώμενοι δερβίσηδες απορρίπτουν την αξία της μόνιμης κατοικίας στην προσπάθειά τους να εξορκίσουν το κακό. Στα μισά περίπου του μυθιστορήματος εμφανίζεται η Γκαλίνα, μια άπορη περιπλανώμενη γυναίκα στο πρότυπο των σαλών αγίων.
Το μήνυμα που μεταφέρει αυτό το αποσυνάγωγο πλάσμα είναι ένα κάλεσμα προς την ανθρωπότητα να απαξιώσει την ύλη και τα οργανωμένα συστήματα σκέψης που την εξυψώνουν σε ύψιστο αγαθό. «Εγκαταλείψτε τα υπάρχοντά σας, αφήστε τη γη σας και βγείτε στον δρόμο» κηρύττει η μοναχική γυναικεία φιγούρα που εκστομίζει την παράδοξη απειλή: «Οποιος σταματήσει για λίγο, θα πετρώσει, όποιος σταματήσει οριστικά, θα μοιάζει με έντομο καθηλωμένο με καρφίτσα, με μια ξύλινη βελόνα να του τρυπάει την καρδιά, με χέρια και πόδια καρφωμένα στο κατώφλι και στο ταβάνι».
Οι ανορθόδοξες προφητείες της περιθωριοποιημένης Γκαλίνα συνάδουν με την κύρια θέση του βιβλίου ότι ο άνθρωπος, βάσει ψυχολογίας και πρωτίστως φυσιολογίας, είναι φτιαγμένος για να κινείται. Με μια επιγραμματική φράση, η αφηγηματική φωνή εξισώνει την κινητικότητα με την πραγματικότητα, αναγνωρίζοντας εν τέλει ως ζωντανό μόνο αυτό που κινείται και, κατά προέκταση, ταξιδεύει. Η αδράνεια είναι συνώνυμη της φθοράς και κατάληξή της είναι ο θάνατος, αξίωμα που εκφράζεται μέσα από ένα υποδόριο αφηγηματικό νήμα που διατρέχει το κείμενο. Το κουβάρι της ανθρώπινης ανατομίας ξετυλίγεται μέσα από εικόνες και αφηγηματικά επεισόδια, εξυπηρετώντας την οργανική αναλογία ταξιδιού και ζωής.
Οι Πτήσεις της Tokarczuk απέσπασαν επάξια το διεθνές Booker 2018, προτείνοντας στους αναγνώστες μια αριστοτεχνική και επίκαιρη μυθιστορηματική πραγματεία περί ταξιδιού, νομαδισμού και μετακινήσεων. Στη σημερινή εποχή ρευστότητας, όπου υπερσυντηρητικές και μισαλλόδοξες φωνές προωθούν την ακραία πολιτική εσωστρέφεια, την απομόνωση και το χτίσιμο συνόρων, εξωστρεφή πνεύματα όπως η Tokarczuk απευθύνουν μια πανανθρώπινη έκκληση για ουσιαστικό πλησίασμα και ειλικρινή επικοινωνία. Οι αναγνώστες του συγκεκριμένου βιβλίου πιθανότατα να νιώσουν ότι γίνονται κι αυτοί μοντέρνοι bieguni, έτοιμοι να εξερευνήσουν τις μαγευτικές διαδρομές που προσφέρει η Tokarczuk, με το καθαρό πάντοτε βλέμμα εκείνου του παιδιού που ατενίζει το σημείο όπου ο ατελείωτος δρόμος χάνεται στον απέραντο ορίζοντα.
Η Στ. Ιωαννίδου ζει και εργάζεται στο Λονδίνο, είναι φιλόλογος-αναλύτρια ψηφιακών εκδόσεων.
