Τελειώνοντας το νέο βιβλίο του Σταύρου Ζουμπουλάκη αισθάνεσαι μια θλίψη. Οχι εκείνη όμως που οδηγεί στην απόγνωση, αλλά αυτή που κάθε σημαντικό κείμενο διενεργεί μέσα στην καρδιά του αναγνώστη ως μεταμορφωτική δύναμη της συνειδήσεως.
Πρόκειται, για την εκδοθείσα ομιλία του Στ. Ζουμπουλάκη, «Για το Ολοκαύτωμα», που εκφωνήθηκε στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος στις 27 Ιανουαρίου 2018 και εξέδωσαν σε καλαίσθητο μικρού σχήματος βιβλίο οι εκδόσεις «Πόλις».
Κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης, περπατώντας πάνω στη λιτή αλλά σαφή γλώσσα του συγγραφέα, που με έναν χαρισματικό τρόπο διαμορφώνει εσωτερικά ξυπνήματα, αισθάνεσαι να μετέχεις στο μαρτύριο του εβραϊκού λαού. Σε αυτή τη στοχευμένη και σχεδιασμένη, κτηνώδη εξόντωσή του κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Στην ανάγνωση του κειμένου, εμφανίζονται πολλές αλήθειες ενώπιόν σου, προσκαλώντας σε να πάρεις υπεύθυνη θέση απέναντί τους. Η πρώτη και σοκαριστική είναι ότι η ναζιστική θηριωδία επί του εβραϊκού λαού δεν ήταν μια αποκλειστική επινόηση του ναζισμού, αλλά μια περισσότερο ολοκληρωμένη προέκταση ενός ιστορικού ευρωπαϊκού αντισημιτισμού. «Ο αντιιουδαϊσμός αποτελεί συστατικό γνώρισμα της Ευρώπης, η ευρωπαϊκή ιστορία δεν μπορεί να νοηθεί χωρίς αυτή τη σκοτεινή πλευρά της»(1).
Ο «ναζισμός δεν επινόησε τον αντισημιτισμό, τον βρήκε έτοιμο», αναφέρει ο Ζουμπουλάκης, για να συνεχίσει: «Οι ναζί παραλαμβάνοντας τον ιστορικό αντιιουδαϊσμό θα τον οδηγήσουν στην άκρα λογική του συνέπεια: η μόνη σίγουρη λύση για να απαλλαγεί οριστικά ο κόσμος από αυτούς είναι η θανάτωσή τους. Να τους θανατώσουν όλους; Ναι. Ολους, παντού στον κόσμο. Ο ναζισμός δεν είχε διαφορετική ιδέα για τους Εβραίους από αυτήν που είχε για αιώνες όλος ο κόσμος, είχε την ίδια ακριβώς: ο Εβραίος είναι λύμη, μίασμα».
Μια επίσης σημαντική και συγχρόνως τραγική συνειδητοποίηση που επιφέρει η ανάγνωση του κειμένου, είναι ότι τελικά οι ναζί δεν έδρασαν μόνοι τους σε αυτή τη φρικιαστική πράξη γενοκτονίας του εβραϊκού λαού. Συνεργοί είτε εμπράκτως είτε σιωπηλά παρακολουθούντες υπήρξαν και οι ευρωπαϊκοί λαοί. Αλλωστε η αλήθεια είναι ότι κανένα έγκλημα δεν μπορεί να διαπραχθεί δίχως συνεργούς, έστω κι αν ηθικά αδιάφορα παρακολουθούν μια κτηνωδία.
«Το έγκλημα της εξόντωσης των Εβραίων της Ευρώπης δεν έγινε από μόνο του, το έκαναν άνθρωποι. Οι άνθρωποι αυτοί δεν ήταν μόνο τα στελέχη του Ναζιστικού Κόμματος, τα Ες Ες και κάποια άλλα τέρατα, ήταν οι κανονικοί άνθρωποι της γερμανικής κοινωνίας, καλοί οικογενειάρχες, προκομμένοι επαγγελματίες, ευσυνείδητοι υπάλληλοι. Το έγκλημα έγινε με την ενεργό συμπαράσταση ή με την ένοχη αδιαφορία όλης της γερμανικής κοινωνίας.
Οχι όμως μόνο της γερμανικής κοινωνίας. Το έργο που ανέλαβε η Γερμανία, τον αφανισμό δηλαδή των Εβραίων από τον κόσμο, δεν ήταν εύκολο να το φέρει σε πέρας μόνη της. Χρειαζόταν συνεργούς. Τους βρήκε εύκολα και πρόθυμα στους φασίστες και αντισημίτες των άλλων ευρωπαϊκών χωρών»(2).
Στην Πολωνία, οι κάτοικοί της «δεν ανέχτηκαν μόνο το έγκλημα που διέπρατταν οι Γερμανοί, αλλά και οι ίδιοι δολοφονούσαν με τα ίδια τους τα χέρια τους Εβραίους γείτονές τους. Τους 1.600 Εβραίους του Jedwabne, στις 10 Ιουλίου 1941, δεν τους σκότωσαν οι Γερμανοί, αλλά οι συγχωριανοί τους, με τον πιο άγριο τρόπο: με μαχαίρια, δρεπάνια, ρόπαλα, πέτρες, και τους περισσότερους τους έκαψαν ζωντανούς μέσα σε μια αποθήκη…». «Ο διωγμός των Εβραίων από τους Ρουμάνους είναι τόσο άγριος που παρεμβαίνουν ενίοτε οι Γερμανοί να τους συγκρατήσουν…». Κροάτες, Λιθουανοί, Λετονοί, Ουκρανοί και άλλοι λαοί, όχι μόνο θα κρατήσουν μια ανήθικη παθητική στάση απέναντι στη βαρβαρότητα, αλλά θα συμμετάσχουν ενεργά στη σφαγή και τον αφανισμό του εβραϊκού λαού. «Με μια λέξη, το έγκλημα του αφανισμού των Εβραίων είναι ένα πανευρωπαϊκό έγκλημα, με κύριο αλλά όχι αποκλειστικό υπεύθυνο τη Γερμανία. Οι Ευρωπαίοι πρόγονοί μας, οι παππούδες και πατεράδες μας, δολοφόνησαν 5.000.000-6.000.000 Εβραίους. Περίπου 1.500.000 από αυτούς δεν είχαν προλάβει να κλείσουν τα δεκατέσσερα χρόνια τους»(3).
Στο κινηματογραφικό αριστούργημα «Ida», του Πάβελ Παβλικόφσκι, οι παραπάνω αναφορές προβάλλονται με ρεαλιστική σκηνοθετική ακρίβεια. Οταν η δόκιμη μοναχή Ιντα, πρωταγωνίστρια της ταινίας, συνομιλεί με τον γείτονα των νεκρών γονιών της και ζητάει να μάθει πώς πέθαναν και πού είναι θαμμένοι, ο γείτονας, αφού έχει αποσπάσει την υπόσχεσή της ότι θα του αφήσει το σπίτι των γονέων της όπου πλέον κατοικεί αυτός, υποδεικνύει στο δάσος τον λάκκο όπου είναι θαμμένοι οι γονείς της, μαζί με τον μικρό ξάδελφό της, ομολογώντας ότι εκείνος τους σκότωσε με τα ίδια του τα χέρια για να πάρει την περιουσία τους.
Από τη σπουδαία όμως ομιλία του Ζουμπουλάκη δεν διαφεύγει ούτε η στάση της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους Εβραίους γείτονες και συμπολίτες της. Ισως να μην ήταν στο ίδιο ποσοστό, όπως στους γειτονικούς ευρωπαϊκούς λαούς, οι βιαιοπραγίες και δολοφονίες, ωστόσο ήταν μεγάλες η αδράνεια και η ηθική ουδετερότητα που επέδειξαν οι Ελληνες.
«Το Ολοκαύτωμα δεν είναι κάτι που συνέβη αλλού, μακριά και πέρα, χιλιάδες χιλιόμετρα έξω από τα σύνορά μας. Συνέβη και στον τόπο μας, δίπλα μας. Το 1941 οι Εβραίοι της Ελλάδος ήταν γύρω στις 75.000-80.000 – δεν έχουμε ακόμη ακριβή στοιχεία. Από αυτούς οι 62.000-65.000 εξοντώθηκαν. Οι Γερμανοί ναζί (αλλά και οι Αυστριακοί, Ιταλοί και Βούλγαροι) πήραν τους γείτονες και τους συμπολίτες μας από τα σπίτια τους και τους οδήγησαν στα στρατόπεδα του θανάτου»(4).
Ωστόσο θα υπάρξουν φωτεινές συλλογικές και ατομικές εξαιρέσεις, όπως στη Ζάκυνθο που δεν θα χαθεί κανείς από τους 275 Εβραίους του νησιού, αλλά και σε Βόλο, Λάρισα, Τρίκαλα, Καρδίτσα θα είναι μικρά τα ποσοστά στις απώλειες των Εβραίων. Αυτό σαφέστατα δεν αμνηστεύει ούτε συγχωρεί τη γενικότερη στάση μας απέναντι σε έναν λαό που απειλούνταν με γενοκτονία, όταν και εμείς ως λαός είχαμε παρόμοιες ιστορικές εμπειρίες από τον μικρασιατικό και ποντιακό Ελληνισμό.
Τέλος, συγκλονίζουν τα δύο συμπεράσματα στα οποία καταλήγει ο Στ. Ζουμπουλάκης στον επίλογο της ομιλίας του. Το πρώτο είναι ότι κανείς δεν μπορεί να είναι προφυλαγμένος από το κακό της αβέβαιης, ρευστής και αντιφατικής ανθρώπινης φύσης. Και το δεύτερο, ότι η παθητικότητα μπροστά στο κακό δεν είναι μια ηθικά ουδέτερη στάση, μια και αφήνει το κακό να κυριεύει. Ηθικά επιλήψιμος δεν είναι μονάχα εκείνος που διαπράττει το κακό, αλλά και αυτός που το παρατηρεί αμέτοχος.
Στα παραπάνω σημαντικά θα πρόσθετα πως αυτό που με τρομάζει ως συμπέρασμα από την ανάγνωση του βιβλίου, είναι και κάτι ακόμη. Οτι η φρικαλέα προσπάθεια εξόντωσης ενός λαού συνέβη από κατά συντριπτική πλειονότητα χριστιανικές κοινωνίες. Ανθρώπους βαφτισμένους και μέλη εκκλησιών. Το ερμηνευτικό γιατί, είναι μια μεγάλη συζήτηση που έχει γίνει αλλά χρειάζεται επανάληψη, στον πειρασμό της συνειδησιακής λήθης.
Αναφέρω αυτόν τον προβληματισμό γιατί στις μέρες μας υπάρχει, και δικαίως, μια κριτική ερμηνεία για το βίαιο και αιμοσταγές ανθρωπολογικό μοντέλο του Ισλάμ. Χωρίς να διαφωνώ με τον αρχικό προβληματισμό, θα πρόσθετα πως αυτή η ομιλία του Στ. Ζουμπουλάκη μάς υπενθυμίζει μια σκοτεινή πλευρά της «χριστιανικής» Ευρώπης, υπογραμμίζοντας εμφαντικά ότι το μίσος και η βαρβαρότητα δεν έχουν χρώμα, φυλή και πατρίδα.
Ο άνθρωπος και οι κοινωνίες του, εάν διαρκώς και αενάως δεν αναβαφτίζονται μέσα από την παιδεία και τον πολιτισμό σε ανώτερες ατομικές και συλλογικές αξίες, θα ολισθαίνουν σε μια κτηνώδη πραγματικότητα που θα ανασαίνει δίπλα μας και τα χνώτα της θα μυρίζουν πάντα θάνατο. Για ακόμη μία φορά ο Στ. Ζουμπουλάκης καταφέρνει με τη μοναδική χαρισματική του ματιά να αγγίξει και να ξυπνήσει εκείνες τις περιοχές της συνείδησής μας που χρειάζονται επαγρύπνηση στον κίνδυνο της βαρβαρότητας.
- 1. «Για το Ολοκαύτωμα», Στ. Ζουμπουλάκης, Εκδόσεις Πόλις, σελ.17.
- 2. σελ. 14-16.
- 3. σελ. 16-17.
- 4. σελ. 22-23.
