Υπερβαίνοντας τα όρια της λογικής

Στις 3 Ιανουαρίου εγκαταλείπει ο Νίτσε την κατοικία του. Στην Piazza Carlo Alberto παρατηρεί πως ένας αμαξάς χτυπάει το άλογό του. Κλαίγοντας ο Νίτσε αγκαλιάζει τον λαιμό του ζώου για να το προφυλάξει. Και τότε εξαντλημένος από τον οίκτο καταρρέει. Λίγες μέρες αργότερα ο Franz Overbeck έρχεται να πάρει τον φίλο του. Ο Νίτσε θα φυτοζωούσε ακόμα δέκα χρόνια

Rudiger Safranski, για τον Friedrich Nietzsche

«Λόγια της τρέλας» είναι ο τίτλος του βιβλίου (εκδ. Ινδικτος) που επιμελήθηκε ο καθηγητής ψυχιατρικής και ψυχαναλυτής Νίκος Τζαβάρας. Αυτή τη φορά ο Ν. Τζαβάρας δεν δημοσιεύει τις ερευνητικές μελέτες του σχετικά με την ψυχανάλυση, τις ιδεολογίες, την ψυχολογία του μίσους, τη σχιζοφρένεια, την ψυχιατρική και την απονομή δικαιοσύνης, αλλά επιλέγει μια διαφορετική προσέγγιση ανατρέχοντας στην τέχνη.

Η επιλογή ποιημάτων από το έργο των σημαντικότερων Γερμανών φιλοσόφων, συγγραφέων και ποιητών, που ερωτοτροπούσαν με οριακές καταστάσεις, που έφτασαν στα άκρα υπερβαίνοντας -ίσως όμως και διευρύνοντας- τα όρια της λογικής είναι το αντικείμενο της ανθολογίας του ψυχαναλυτή.

Ο ίδιος επέλεξε, επιμελήθηκε και μετέφρασε με τη δική του υποκειμενική κρίση το «ανθολόγιο της τρέλας». Οπως σημειώνει στον πρόλογο: «Τα κλάσματα από πεζά και ποιήματα που επιλέχθηκαν έχουν κατά την κρίση μου εκείνη την ποιότητα που εδραιώνει σχεδόν αδιαφιλονίκητα τη θέση τους στη γερμανική λογοτεχνία. Ολες οι μεταφράσεις προέρχονται από την προσωπική μου επιθυμία να επιτευχθεί η εγγύτητά τους, κυρίως στα σημεία και τις λέξεις που κινούνται κοντά σε αποτυπώσεις της ψυχικής απόκλισης».

Προσθέτει πως οι συγγραφείς τους θα μπορούσαν να θεωρηθούν ότι ανήκουν σε δύο σύνολα. «Σ’ εκείνους οι οποίοι διέθεταν την ισχυρή περιέργεια και διαισθητική ικανότητα να εισχωρήσουν στην ψυχική πραγματικότητα ανθρώπων με αποκλίνουσες, αλλόκοτες ή ψυχωτικά ασταθείς συμπεριφορές, δίχως οι ίδιοι να έχουν οδηγηθεί σε κάποιας μορφής ψυχιατρική νοσηλεία. Και σ’ εκείνους, όπως στην περίπτωση του Hölderlin, που γνώρισαν ή οδηγήθηκαν οριστικά στη μονιμότητα της ψυχωτικής αλλοίωσης που εκφράζεται κατά την εκπόνηση των έργων τους».

Εντυπωσιακή είναι η επιλογή, στο τέλος του βιβλίου, να προστεθεί δίπλα στους Γερμανούς συγγραφείς το ποίημα του Διονύσιου Σολωμού «Η γυναίκα της Ζάκυθος», όπως και τα ποιήματα του Απόστολου Κελεσίδη. Ο Ν. Τζαβάρας εξηγεί: «Μολονότι η έκδοση αυτών των κειμένων είναι επικεντρωμένη στην υποχρεωτικά περιοριστική ανθολόγηση γερμανικών έργων και μόνον, αισθάνθηκα την ανάγκη να προσθέσω δείγματα της εκφραστικότητας δύο Ελλήνων ποιητών.

Του συνομιλητή μου στην Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική της Αλεξανδρούπολης, του φίλου μου Απόστολου, που γύρευε πεθαίνοντας να του απαγγέλλουν στίχους του, και του κυριολεκτικώς ανυπέρβλητου Διονύσιου Σολωμού, του οποίου η “Γυναίκα της Ζάκυθος” είναι μοναδικής, τεράστιας σημασίας για την ανάδειξη και την εκδίπλωση των πλέον απόμακρων σημείων του ανθρώπινου ψυχισμού: τη σύμμειξη της τρέλας με την κανονικότητα, της ιστορίας με την πολυσήμαντη, αν-ισόρροπη υποκειμενικότητα».

Η επιλογή του Νίκου Τζαβάρα να κατανοήσει «την τρέλα» τη φορά αυτή μέσα από την τέχνη εξηγείται από τον ίδιο στον πρόλογο του βιβλίου. Τρεις λόγοι τον οδήγησαν στην ιδιότυπη αυτή βουτιά στα σπουδαία έργα της γερμανικής λογοτεχνίας. Το προσωπικό του ενδιαφέρον «για τη σύνδεση που επιτυγχάνεται διαμέσου της τέχνης ανάμεσα σε ακραία βιώματα μιας δοκιμαζόμενης υποκειμενικότητας και της αισθητικής τους ανάπλασης, που τα αναδεικνύει και τα καθιστά εγγύτερα, περισσότερο απτά».

Ο δεύτερος λόγος αφορά τον ψυχιατρικό «διάλογο» που επίσης εμπλουτίζεται: «Η τέχνη δημιουργεί τωόντι μια παγκόσμια επικοινωνιακή δομή η οποία μας περιβάλλει και καταργεί την πολλές φορές εφιαλτική απομόνωση του υποκειμένου. Τέλος: «Η εν τέλει βαθιά αισθητική ικανοποίηση που μπορεί να προκύψει από την ανάγνωση της εξιστόρησης “ασυνήθιστων” οριακών ψυχικών συνθηκών, της τρέλας, των ψυχώσεων, της αμείλικτης κατάθλιψης. Κι αυτό γιατί η ενασχόληση με την τέχνη δεν είναι μόνον δίαυλος για την ψηλάφηση του προσυνειδητού, αλλά και ασφαλιστική δικλίδα για την παράλληλη μείωση του τρόμου που κυοφορείται σε κάθε προσέγγισή του με τα όργανα της αισθητικής διείσδυσης που τείνουν να αποσταθεροποιήσουν το Εγώ».

Ο επιμελητής στην επιλογή του περιλαμβάνει πεζά και ποιήματα των: Friedrich Hölderlin, Friedrich Nietzsche, Georg Buchner, Paul Celan, Robert Walser, Franz Kafka, Rainer Maria Rilke, Gottfied Benn, Ernst Herbeck, Απόστολου Κελεσίδη, Διονύσιου Σολωμού.