Οι επίμονοι αρχαιολόγοι

Η Μελίνα Μερκούρη το 1982 είχε πει κάτι σημαδιακό που προϋποθέτει -και σε μεγάλο βαθμό εξηγεί- αυτό το τόσο συναρπαστικό βιβλίο. Δήλωσε γοητευμένη από όσα έβλεπε σε μια επίσκεψή της στις Αρχάνες, το άντρο των Σακελλαράκη στην Κρήτη: «Οι αρχαιολόγοι είναι οι τελευταίοι αριστοκράτες»! Βέβαια, δεν εννοούσε με αυτό τους όποιους αρχαιολόγους, αλλά τους εντελώς ιδιαίτερους, τους μοναδικούς Γιάννη Σακελλαράκη και Εφη Σαπουνά-Σακελλαράκη, εκείνους που, όπως δήλωσε ένας ξένος καθηγητής, έδωσαν «ένα new look στην αρχαιολογία» και των οποίων η περιπέτεια της ζωής ξετυλίγεται μέσα από τις σελίδες του πυκνογραμμένου αυτού «χρονικού μιας ζωής». 

Γιατί δεν ήταν με τίποτα συνηθισμένο αυτό το «αγαπημένο και πετυχημένο ζευγάρι», όπως τους αποκαλούσε ο αρχαιολόγος Γιάννης Παπαδημητρίου, αυτοί οι δύο τόσο προικισμένοι ερευνητές, συγγραφείς και ανασκαφείς, τους οποίους άλλοι κατέτασσαν ως τις λαμπρότερες μορφές της ελληνικής αρχαιολογίας του β’ μισού του 20ού αιώνα, μαζί με τον Μανώλη Ανδρόνικο, κι άλλοι πάλι «πολέμησαν» φανατισμένα, αμφισβητώντας την αξία τους και φέρνοντάς τους όλων των ειδών τα προσκόμματα. Ισως αυτοί οι τελευταίοι να ήταν το ασφαλέστερο μέτρο της αξίας των Σακελλαράκη: ο τόσο γνώριμος φθόνος της μετριότητας. Εκείνο που η Εφη Σαπουνά-Σακελλαράκη αναφέρει με τον επίσημο λατινικό του όρο: odium archaeologicum. 

Κι από αυτό, το τόσο συνηθισμένο κλίμα ιδίως στις δημόσιες υπηρεσίες με τις οποίες αναγκαστικά συναλλάσσονται οι Σακελλαράκη, υπάρχει άφθονο καταχωρημένο μέσα στο κοινό χρονικό τους. Γιατί η Εφη Σ.-Σ. δεν μασάει τα λόγια της. Κρατάει από νωρίς λεπτομερές ημερολόγιο και κατονομάζει επώνυμα όσους τους αδίκησαν, εκτός από ελάχιστες περιπτώσεις, όπου χρησιμοποιεί όρους απαξίωσης (ο Ιούδας, ο μαθητής-«συνεργάτης»). Η ίδια θα γράψει προς το τέλος του «χρονικού»: «Και εγώ δεν ξεχνώ – ούτε τα καλά, ούτε τα κακά». Από την άλλη μεριά, αυτός ο συνεχής «πόλεμος», όπως τον χαρακτηρίζει, που ακυρώνει αναίτια τις προσπάθειες που καταβάλλουν, που αμφισβητεί την αξία των ευρημάτων τους και τους καταδιώκει κάθε φορά που θα διεκδικήσουν μια θέση που τους αξίζει, μπορεί από τη μια μεριά να τους ισχυροποιεί αλλά και από την άλλη τους τσακίζει. Η Εφη Σ.-Σ. το ομολογεί με αξιοθαύμαστη ευθύτητα ότι μερικές φορές προσωπικά την είχε καταβάλει. 

Αλλά αυτή είναι η μία μόνο, η πιο σκοτεινή πλευρά του «χρονικού». Εκείνη που κυριαρχεί και τελικά σφραγίζει τη ζωή των Σακελλαράκη είναι οι προσωπικοί τους θρίαμβοι που αναγνωρίζονται πρώτιστα από τη διεθνή κοινότητα των αρχαιολόγων. Η μιζέρια των τοπικών αψιμαχιών έτσι ισοσταθμίζεται με το παραπάνω από την απήχηση που έχει το έργο τους, οι ανασκαφικές επιτυχίες τους, στο εξωτερικό. Οι ξένοι ειδικοί, είτε στις Αρχαιολογικές Σχολές της Ελλάδας είτε σε διεθνή ερευνητικά κέντρα και πανεπιστήμια, θα τους υποστηρίξουν και θα τους τιμήσουν με προσκλήσεις για διαλέξεις και διδασκαλία. Ετσι οι Σακελλαράκη θα πάρουν εκείνη την απαραίτητη ανάσα για να συνεχίσουν τη δράση τους στα πολλαπλά επίπεδα απασχόλησής τους. 

Ομως υπάρχει ακόμα μία σημαντική πλευρά της κοινής ζωής των Σακελλαράκη, που καταγράφεται με σχολαστική λεπτομέρεια στο «χρονικό» τους. Η κοσμική τους ζωή, εκείνο που η ίδια η Εφη Σ.-Σ. θα ονομάσει «μποέμικο στιλ ζωής» και θα συγκρίνει με τη ζωή του Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ. Τελικά οι Σακελλαράκη, αυτοί οι «ταξιδιάρηδες», όπως γράφει η Εφη Σ.-Σ., θα έχουν γυρίσει όλο τον κόσμο, για να επισκεφθούν τα σπουδαία μνημεία και μουσεία, να παρακολουθήσουν αξέχαστες παραστάσεις και να γνωριστούν με τους λαμπρότερους εκπροσώπους της τοπικής αφρόκρεμας. Αντίστοιχα, στην Ελλάδα καλλιεργούν από νωρίς έναν στενό κύκλο γνωριμιών με επώνυμες προσωπικότητες, καλλιεργημένα άτομα με οικονομική άνεση, εκπροσώπους της αντίστοιχης ελίτ. Με αυτούς τους λίγους εκλεκτούς θα συμπορευτούν στη ζωή τους, με κοινά καλέσματα και ταξίδια σε διάφορες γωνιές της Ελλάδας. Ετσι, η Εφη Σ.-Σ. θα σημειώσει: «Παρ’ όλη τη σκληρή δουλειά, φροντίζαμε και τη διασκέδασή μας». Κάποια στιγμή μάλιστα, επιστρέφοντας στην Αθήνα από ένα «ωραίο ταξίδι-αστραπή» στη Σαντορίνη, όπου ήταν «καλεσμένοι για ένα κονσέρτο», η Εφη Σ.-Σ. θα ομολογήσει: «Με τον ιδιωτικό μας βίο επιβιώσαμε…». 

Αν μείνει κανείς σ’ αυτό, το «κοσμικό» μέρος της κοινωνικής ζωής των Σακελλαράκη, θα τους έχει αδικήσει. Γιατί υπάρχει μια άλλη της πλευρά, όπως την ορίζει σωστά η Εφη Σ.-Σ. όταν σημειώνει ότι κοινό στοιχείο με τις παρέες τους «ίσως ήταν το ότι απολαμβάναμε τόσο την πολυτέλεια όσο και τις μικρές, ταπεινές χαρές». Αν σε αυτό συνυπολογιστεί η τόσο άδολα στενή σχέση τους με το προσωπικό των ανασκαφών, ιδίως με τους ντόπιους, με τους οποίους μοιράζονταν χαρές και γλέντια, τότε αποκτάμε την πλήρη εικόνα της ζωής αυτών των σπουδαίων αρχαιολόγων.