Ρ ι ζ ο σ π α σ τ ι κ έ ς Α ν α γ ν ώ σ ε ι ς
Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος
Ο ερευνητής, ποιητής, διηγηματογράφος και δοκιμιογράφος δικηγόρος Δημήτρης Τσινικόπουλος συγκέντρωσε 24 δοκίμια που είχε δημοσιεύσει σποραδικά από το 2004 ώς το 2012, πρόσθεσε επιπλέον 12 καινούργια και δημοσίευσε στις εκδόσεις «Ἐν πλῷ» το 2015 μια πολύ αξιοπρόσεκτη συλλογή 36 δοκιμίων, με κοινό άξονα τον προβληματισμό γύρω από το ζήτημα της ύπαρξης του Θεού, τα επιχειρήματα του νεο-αθεϊσμού και γενικότερα τον ρόλο της θρησκείας, ιδιαίτερα του χριστιανισμού και της Βίβλου, στη διαμόρφωση των κοινωνικών και πολιτιστικών δομών των κοινωνιών του δυτικού κόσμου.
Τα δοκίμια, προϊόν του ευρύτερου προβληματισμού του συγγραφέα γύρω από μεταφυσικά και ιστορικο-κοινωνικά θέματα, είναι χωρισμένα σε πέντε ενότητες, ανάλογα με τη θεματική τους:
- α) Η ύπαρξη του Θεού και οι αντι-ρήσεις του ανθρώπου,
- β) Θεός, άνθρωπος και θρησκεία,
- γ) Ο Ιησούς, ο Παύλος και ο χριστιανισμός,
- δ) Βίβλος και δυτικός πολιτισμός, και
- ε) Μονοθεϊσμός, ελευθερία και τρομοκρατία.
Ο τίτλος του πρώτου δοκιμίου της πρώτης ενότητας είναι αυτός που έχει αποτελέσει και τον τίτλο ολόκληρου του βιβλίου: «Το στοίχημα του Πασκάλ». Το δοκίμιο παρουσιάζει τη συζήτηση που προκάλεσε στους σύγχρονούς του και μεταγενέστερους στοχαστές ο προβληματισμός που έθεσε ο Γάλλος μαθηματικός, φυσικός και φιλόσοφος Blaise Pascal (1623-1662) στο έργο του Pensées (Σκέψεις) για την ύπαρξη του Θεού: «Ο Θεός υπάρχει ή δεν υπάρχει;
Προς ποια πλευρά θα κλίνουμε;… Τι θα στοιχηματίσετε;… Ας ζυγίσουμε λοιπόν το κέρδος και τη ζημία, πιστεύοντας πως ο Θεός υπάρχει. Κι ας εκτιμήσουμε αυτές τις δύο περιπτώσεις. Αν κερδίσετε, τα κερδίζετε όλα. Αν χάσετε, δεν χάνετε τίποτα. Στοιχηματίστε λοιπόν χωρίς δισταγμό ότι υπάρχει Θεός». Με το στοίχημα αυτό ο Pascal θέλησε να προσφέρει ένα επιχείρημα για τη λογικότητα της πίστης στον Θεό.
Τα υπόλοιπα δοκίμια της πρώτης ενότητας πραγματεύονται τη δίψα του ανθρώπου για το απόλυτο, το γεγονός ότι κάθε τόσο νέες επιστημονικές θεωρήσεις ανατρέπουν αντίστοιχες παλαιότερες (σε αντιδιαστολή με έναν αιώνιο και αναλλοίωτο Θεό, που νοηματοδοτεί τη ζωή του ανθρώπου), την κριτική των επιχειρημάτων του νεο-αθεϊσμού και της νέας «α-θεολογίας», το ζήτημα του άναρχου και μοναδικού Δημιουργού, την αντιβολή δημιουργισμού και εξελικτισμού, τις νέες διαστάσεις της νευροθεολογίας, τη θεϊκή σοφία που διαπιστώνεται στην ακολουθία Φιμπονάτσι, καθώς και το επιχείρημα του μαθηματικού και φιλοσόφου Kurt Gödel για την ύπαρξη του Θεού.
Στη δεύτερη ενότητα αντιμετωπίζονται ερωτήσεις του τύπου «είναι η θρησκεία μολυσματικός ιός;», καθώς και ζητήματα σχετικά με τη σχέση πίστης και λογικής, με τη βεβαιότητα της πίστης, με τη χριστιανική θεώρηση ενός Θεού που αναζητά τον άνθρωπο, με τη σχέση ενός υπερ-φυσικού Θεού με τις φυσικές καταστροφές, αλλά και με τη συνύπαρξη θεϊκής πρόγνωσης και ανθρώπινης ελευθερίας.
Η τρίτη ενότητα επικεντρώνεται σε θέματα σχετικά με τον Ιησού Χριστό και τη χριστιανική πίστη: τον νέο οίνο της διδασκαλίας του Ιησού, που ήταν ασυμβίβαστος με τους παλαιούς ασκούς, τον τρόπο της διδασκαλίας του Ιησού, το ανέφικτο ή μη της ηθικής του Ιησού, το ερώτημα αν ο Ιησούς ήταν κοινωνικός επαναστάτης, αν συμβιβάστηκε με τις αντιλήψεις των Ιουδαίων της εποχής Του, αν ο πραγματικός ιδρυτής του χριστιανισμού ήταν ο Ιησούς ή ο Παύλος, αν ο απόστολος Παύλος ήταν αντιφεμινιστής και μισογύνης ή αν ήταν συνήγορος της δουλείας.
Στην τέταρτη ενότητα συζητούνται η σχέση της Βίβλου με τον δυτικό πολιτισμό, η ηθική της Βίβλου, η αξιοπιστία της, η επικαιρότητα του μηνύματος των προφητών της Βίβλου, καθώς και οι απόπειρες για τη μετάφραση του ιερού κειμένου.
Η πέμπτη ενότητα επικεντρώνεται σε θέματα ανθρώπινης ελευθερίας και εθελούσιας υποταγής στο θεϊκό θέλημα, στις σχέσεις χριστιανικής πίστης και αρχαιοελληνικού πολιτισμού, στα φαινόμενα τρομοκρατίας που συνδέονται με τη μονοθεϊστική ή την πολυθεϊστική θρησκευτική πίστη, καθώς και στο ζήτημα του αποχριστιανισμού του δυτικού κόσμου.
Ο συγγραφέας κάνει στα δοκίμιά του διάκριση ανάμεσα στον βιβλικό χριστιανισμό, δηλαδή τη χριστιανική πίστη όπως τη δίδαξαν ο Χριστός και οι απόστολοί Του, και τον ιστορικό χριστιανισμό, που διαμορφώθηκε με αυτοκρατορικές αποφάσεις, ιερατικές αντιπαραθέσεις, θρησκευτικά σχίσματα και ακραίες συμπεριφορές, που εκφράστηκαν συχνά με πράξεις φανατισμού και μισαλλοδοξίας.
Ο λόγος του είναι συγκροτημένος και σαφής, τα επιχειρήματά του ορθολογικά και τεκμηριωμένα, βασισμένα σε ευρύτατη γνώση της σχετικής με τα θέματα που πραγματεύεται διεθνούς βιβλιογραφίας, παρόλο που αποφεύγονται οι πολλές παραπομπές σε επιμέρους έργα, επειδή το βιβλίο απευθύνεται στον μέσο αναγνώστη και όχι σε ειδικούς επιστήμονες. Ο συγγραφέας δεν διστάζει να επισημαίνει τα θετικά στοιχεία απόψεων με τις οποίες διαφωνεί, προτού εντοπίσει τα αδύνατα σημεία της αντίθετης επιχειρηματολογίας.
Στόχος του είναι να κάνει τον αναγνώστη να συλλογιστεί και να προβληματιστεί, όπως δηλώνει ο ίδιος στην Εισαγωγή του βιβλίου του (σ. 22): «Τα έγραψα, όχι για να πείσω τον αναγνώστη, αλλά για ν’ ακουστεί και μια άλλη φωνή, από μια άλλη οπτική, και για να βγάλω τον αναγνώστη από την οποιαδήποτε μακαριότητα και την ακηδία του, βάζοντάς τον μέσα στο “μεγάλο παιχνίδι”, στο μεγάλο στοίχημα του Pascal.
Στοιχηματίστε λοιπόν, όπως λέει και ο Pascal, αλλά προηγουμένως, πριν στοιχηματίσετε, διαλογιστείτε, ερευνήστε, και συ-σκεφτείτε τίμια, πρώτα απ’ όλα με τον εαυτό σας και με τη συνείδησή σας…».
*Ομότιμος καθηγητής του Τμήματος Φιλολογίας ΑΠΘ
