Τρόποι και λειτουργίες της μάσκας

Για να ‘μαι ευχάριστος σε όλους,/ -κι ακόμα και στον εαυτό μου-/

έκρυψα πάντοτες με μάσκες/ που αρέσουνε το πρόσωπό μου.

Ως αντικείμενο, η μάσκα λειτουργεί για να αποκρύβει, να μεταμφιέζει και να παραποιεί. Στις γιορτές και τις τελετουργίες η μάσκα είναι το απαραίτητο στοιχείο για να επιτευχθεί η μεταμόρφωση. Αυτό που διαχωρίζει το άτομο που εισέρχεται στο δρώμενο από τον εαυτό του που αφήνει για λίγο πίσω.

Στο αρχαίο θέατρο η μάσκα είναι ο ρόλος, η συμπύκνωση της όψης από τον υποκριτή. Σε αρχαϊκά έθιμα και πανηγύρια μια μάσκα περιγράφει τις προθέσεις των συμμετεχόντων, τη βακχεία, τη σεξουαλική εγρήγορση, το πέρασμα στην επικράτεια του ενστίκτου που βρίσκει νόμιμο χώρο για να εκδηλωθεί. Στα καρναβάλια η μάσκα ενσαρκώνει τον εορτασμό, τον εορταστικό ψόγο, τη γελοιοποίηση, την κατάλυση των ιεραρχιών.

Στη μυθολογημένη Αγρια Δύση το μαντίλι έπαιξε συχνά τον ρόλο μάσκας. Αν και στην πραγματικότητα η χρήση του ήταν περιορισμένη στο να προφυλάσσει τον γελαδάρη από τη σκόνη και τις ανεμοθύελλες, στην επική αφήγηση του γουέστερν η μάσκα έγινε αντικείμενο φετίχ και στοιχείο αναγνώρισης όπως το ρεβόλβερ ή το χαρακτηριστικό καπέλο.

Το μαντίλι που καλύπτει το πρόσωπο στη σημειολογία του γουέστερν προεξοφλεί μια ληστεία ή κάποια άλλη εγκληματική πράξη. Εδώ η μάσκα διαχωρίζει το ορθό και αποδεκτό από το ποινικό και κολάσιμο.

Στις εξεγέρσεις μια μάσκα ή ένα πανί δεν προστατεύει απλώς τον διαδηλωτή εντός της ανωνυμίας. Τον ορίζει ως σημείο όπου πάνω του μπορεί να προβληθεί το πρόσωπο του οποιουδήποτε. Οποιοσδήποτε αδικημένος, οποιοσδήποτε εκτοπισμένος, οποιοσδήποτε θέλει να διεκδικήσει. Η απουσία του συγκεκριμένου προσώπου μέσω της μάσκας στις εξεγέρσεις είναι ένα κάλεσμα για συμμετοχή σε αυτές.

Στην εποχή της επιδημίας η μάσκα ταυτίζεται με την προφύλαξη ακόμη και την επιβίωση. Και έτσι ταυτισμένη με τις όψεις των ανθρώπων γίνεται σημείο που τους περιγράφει. Το κομμάτι του προσώπου μας που παραχωρούμε στην αφάνεια, με σκοπό να μείνουμε ασφαλείς και να κρατήσουμε τους γύρω σε ασφάλεια.

Το λειψό πρόσωπο περιγράφει τον τρόπο που αποκλίνουμε από τις συνήθειές μας. Τον ενσαρκωμένο περιορισμό της καθημερινότητάς μας. Λειψές ζωές σε αναμονή μιας νέας –ή παλαιής– κανονικότητας. Εδώ η μάσκα αποκρύβει αλλά ταυτόχρονα αποκαλύπτει. Κρύβει το πρόσωπο και φέρνει στην επιφάνεια την προσδοκία, τον φόβο, τον κίνδυνο, την επιθυμία.

κι άλλαξα τόσες στη ζωή μου,/ που τώρα πια να μην μπορώ/

τ’ αληθινό το πρόσωπό μου/ να πω ποιο είναι μήτ’ εγώ!

Υπάρχει και μία περίπτωση μάσκας που δεν αποκρύβει αλλά αποκαλύπτει αποκλειστικά. Και αυτές είναι οι γαργαντουικές μάσκες που μοίρασε η κυβέρνηση στα σχολεία. Η απόσταση που χωρίζει μια κανονική μάσκα, όπως αυτές που χρησιμοποιούμε καθημερινά, από τις μάσκες που παρέδωσε η κυβέρνηση είναι ακριβώς ίση με την απόσταση που χωρίζει την κυβέρνηση από τη σοβαρότητα.

Η γιγαντιαία μάσκα-σωβρακοφανέλα αποκαλύπτει και γίνεται σύμβολο της πολιτικής ανεπάρκειας και της μη ετοιμότητας του υπουργείου Παιδείας. Συμπυκνώνει στη γελοία όψη της τα μηδενικά μέτρα ασφαλείας στα σχολεία, τις τάξεις με 27 παιδιά, τα διπλά θρανία, τη μη πρόσληψη επιπλέον προσωπικού καθαριότητας κ.λπ. Και μαζί την έλλειψη τεστ, το άνοιγμα των συνόρων χωρίς καμία σοβαρή προετοιμασία, τα υπερπλήρη πλοία όλο το καλοκαίρι, τα εγκληματικά αραιά δρομολόγια των μέσων μαζικής μεταφοράς και… και…

Οι σχολικές μάσκες, μέσα στην εκκωφαντική σιωπή που έχουν επιβάλει τα μέσα ενημέρωσης και οι παροχές τους, ηχούν εκκωφαντικά. Περιγράφουν τη γελοιότητα. Οταν όμως η γελοιότητα αυτή έρχεται να μας συναντήσει στις πιο κρίσιμες στιγμές δεν κουβαλά τίποτα το αστείο. Στην πραγματικότητα, σε στιγμές σαν αυτή, το γελοίο είναι απλώς προάγγελος του τραγικού που το ακολουθεί.

Ετσι, ο θάνατος σα θα ‘ρθει,/ δε θα ‘ναι η στέρηση μεγάλη:/

θ’ αφήσω μιαν ανυπαρξία/ για να περάσω σε μιαν άλλη…

*Οι στίχοι με πλάγια γράμματα είναι από το ποίημα του Κώστα Ουράνη με τίτλο «Μάσκες»