Το Παλιό Τελωνείο, γνωστό και με την ονομασία «Νέος επιβατικός σταθμός», φέρει τη σφραγίδα της εγκατάλειψης παρόλο που έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο από το 1977.
Εξακολουθεί όμως να ξεχωρίζει για την αρχιτεκτονική και τον όγκο του ανάμεσα στα περίπου 100 διάσπαρτα κτίσματα που υπάρχουν στις έξι προβλήτες του λιμανιού της Θεσσαλονίκης, ακόμη και σήμερα που αρκετά από αυτά έχουν ανακαινιστεί και διαμορφωθεί σε χώρους πολιτισμού.
Η ιστορία του λιμανιού χάνεται στους αιώνες. Ιδρύθηκε το 316 π.Χ. από τον βασιλιά της Μακεδονίας Κάσσανδρο, που υπήρξε σπουδαίος στρατηγός του Μεγάλου Αλεξάνδρου και του Φίλιππου του Β΄.
Ηταν αυτός που κατάλαβε τη στρατηγική του θέση και μετέφερε τις λιμενικές εγκαταστάσεις της μακεδονικής αυτοκρατορίας που ώς τότε λειτουργούσαν στη λιμνοθάλασσα της Πέλλας.
Δύο αιώνες αργότερα, συνδέθηκε με την αρχαία Εγνατία, επεκτείνοντας την επιρροή του σε ολόκληρα τα Βαλκάνια.
Η μεγάλη του άνθηση ήρθε κατά τη βυζαντινή περίοδο, όταν με εντολή του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου κατασκευάστηκε το 330 το νέο λιμάνι, που βρισκόταν έξω από τα ρωμαϊκά τείχη της πόλης και ήταν προστατευμένο από τους ανέμους χάρη σε ένα μεγάλο τσερέμουλο (κυματοθραύστη).
Ερήμωσε όμως το 1430, μετά την κατάκτηση της Θεσσαλονίκης από τον σουλτάνο Μουράτ τον Β΄ και απέκτησε στην παλιά του αίγλη μόλις το 1870, οπότε κατεδαφίστηκε το παραλιακό τείχος και κατασκευάστηκε η προκυμαία της σημερινής παλιάς παραλίας.
Το 1888 απέκτησε σιδηροδρομική σύνδεση με τα Σκόπια και το Βελιγράδι, ενώ σε μια δεκαετία το δίκτυο είχε επεκταθεί ώς το Μοναστήρι και την Κωνσταντινούπολη.
Ναυτιλιακό κέντρο
Στις αρχές του 20ού αιώνα η Θεσσαλονίκη είναι το αδιαμφισβήτητο ναυτιλιακό κέντρο των Βαλκανίων και δεν είναι τυχαίο ότι το 1904 η Τουρκία υπογράφει σύμβαση με γαλλική εταιρεία για την κατασκευή νέων έργων, η οποία περιλάμβανε την παραχώρηση της εκμετάλλευσης των λιμενικών εγκαταστάσεων για 40 χρόνια.
Δέκα χρόνια μετά, και ενώ η Θεσσαλονίκη είχε ενταχθεί στην ελληνική επικράτεια, υπογράφτηκε σύμφωνο για τη δημιουργία «ελεύθερης ζώνης», που λειτουργούσε σε μεγάλο περιφραγμένο χώρο σε σχέση με το υπόλοιπο λιμάνι στον οποίο επιτρεπόταν η διακίνηση εμπορευμάτων από τα Βαλκάνια χωρίς την καταβολή δασμών.
Η σύμβαση καταγγέλθηκε το 1975, αλλά λόγω των αρχικών προνομίων που προέβλεπε για τους επικαρπωτές διατηρήθηκε σε ισχύ για άλλα είκοσι χρόνια.
Οι λιμενικές εγκαταστάσεις κατάφεραν να διασωθούν από τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917, αλλά υπέστησαν μεγάλες φθορές από τους Γερμανούς λίγο πριν από την αποχώρησή τους από τη Θεσσαλονίκη μετά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, που πολλαπλασιάστηκαν στη συνέχεια από τους βομβαρδισμούς των συμμαχικών δυνάμεων.
Μεγάλο μέρος των σημερινών υποδομών ανακατασκευάστηκε το 1946 και συμπληρώθηκαν σταδιακά ώς το 1989, οπότε εγκαινιάστηκε ο σταθμός εμπορευματοκιβωτίων.
Το Παλιό Τελωνείο, κατά γενική ομολογία, αποτελεί το στολίδι του λιμανιού. Η πρώτη εντύπωση δημιουργείται από το μήκος του που φτάνει τα 200 μέτρα και τον όγκο του που καλύπτει 12.000 τετραγωνικά.
Τη διαφορά όμως κάνει η δαντελένια του πρόσοψη. Τα σχέδια είχαν ανατεθεί στον Alexandre Vallaury (1850-1921), ο οποίος είχε υπογράψει και το Τελωνείο του Σίρκετζί στην Κωνσταντινούπολη, που όμως έχει κατεδαφιστεί τη δεκαετία του 1960 για τη διάνοιξη της παραλιακής λεωφόρου.
Ανήκε σε οικογένεια Λεβαντίνων, χαρακτηρισμός που αποδίδεται σε Ευρωπαίους οι οποίοι είχαν εξισλαμιστεί ή απλώς κατοικούσαν στην οθωμανική αυτοκρατορία.
Ο Vallaury εκτιμάται ότι έχει γαλλική καταγωγή, λόγω των σπουδών του στο Παρίσι και της απόλυτης προσήλωσής του στις επιταγές της Beaux Arts.
Ηταν ο εκλεκτός μηχανικός του σουλτάνου και πολλών επιφανών Τούρκων, ενώ του είχε ανατεθεί η δημιουργία της αρχιτεκτονικής σχολής της Κωνσταντινούπολης.
Με τη σφραγίδα του Μοδιάνο
Πολλοί μελετητές της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Θεσσαλονίκης αποδίδουν όμως το έργο στον Ελί Μοδιάνο (1881-1968), γόνο σπουδαίας οικογένειας Εβραίων της Θεσσαλονίκης.
Είναι ο αρχιτέκτονας της εμπορικής στοάς Μοδιάνο και τη βίλας της οικογένειας, του ξενοδοχείου «Λουξεμβούργο», καθώς πολλών δημόσιων και ιδιωτικών κτιρίων στην πόλη.
Είναι βέβαιο ότι είχε αναλάβει, έπειτα από διαγωνισμό, την κατασκευή του Τελωνείου και έκανε πολλές αλλαγές στο κτίριο, το οποίο φέρει έντονα στοιχεία της γαλλικής σχολής. Δικής του έμπνευσης είναι η κατακόρυφη στέγη και οι καμπύλες με τον ανάγλυφο διάκοσμο πάνω από τις πόρτες και τα παράθυρα. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και το εσωτερικό του κτιρίου, που αναπτύσσεται γύρω από ένα αίθριο και διαθέτει περιμετρικό εξώστη σε κάθε όροφο.
Τη «σφραγίδα» του Ελί Μοδιάνο φέρει η στατική ανάπτυξη του κτιρίου, που στηρίχθηκε στην πρωτοποριακή μέθοδο του Francois Hennebique (1842-1921).
Ο Γάλλος αυτοδίδακτος μηχανικός επινόησε το 1892 το οπλισμένο σκυρόδεμα, που έμελλε να ανατρέψει τα ισχύοντα στις κατασκευές και να αποθεώσει τη χρήση του τσιμέντου.
Μέσα σε 10 χρόνια το σύστημά του εφαρμόστηκε σε περισσότερα από 7.000 κατασκευές, ανοίγοντας τον δρόμο για τις μεγάλες γέφυρες και τα πολυώροφα κτίρια. Αντιπρόσωπος της μεθόδου του στη Θεσσαλονίκη ήταν ο Ελί Μοδιάνο.
Ο θεμέλιος λίθος τέθηκε τον Αύγουστο του 1910 από τον τότε Οθωμανό υπουργό Οικονομικών Μεχμέτ Τζαβίντ μπέη, ο οποίος είχε γεννηθεί στη Θεσσαλονίκη.
Δύο χρόνια αργότερα το τριώροφο κτίριο ολοκληρώθηκε και στέγασε κατά καιρούς διάφορες λιμενικές υπηρεσίες.
Αντεξε στον μεγάλο σεισμό του 1978 αλλά και τη διαβρωτική επίδραση του θαλασσινού νερού.
1. Εκτός ΤΑΙΠΕΔ
Το Παλιό Τελωνείο είναι το μόνο κτίριο στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης που δεν ανήκει στον ΟΛΘ, αλλά στην Εταιρεία Ακινήτων του Δημοσίου (ΕΤΑΔ). Αυτό έχει εμποδίσει την ανακαίνισή του, όπως έγινε με τις λιμενικές αποθήκες στην 1η προβλήτα, που έχουν αναδειχθεί σε σπουδαίο πολιτιστικό πόλο και φιλοξενούν πολλές εκδηλώσεις του Φεστιβάλ. Αυτή η «λεπτομέρεια» το αφήνει ώς τώρα έξω από τα σχέδια του ΤΑΙΠΕΔ για την ιδιωτικοποίηση του λιμανιού.
2. Εργα που δεν έγιναν
Η συμφωνία με τους Γάλλους επιχειρηματίες προέβλεπε την ανάπτυξη του λιμανιού, με την εκβάθυνσή του και την κατασκευή νέων κρηπιδωμάτων. Η Οθωμανική Υπηρεσία είχε εξασφαλίσει πίστωση 60.000 τουρκικών λιρών, που εισπράχθηκαν από τους ιδιώτες αλλά τα έργα δεν έγιναν!
3. Χωρίς σύνδεση
Την προπολεμική περίοδο το λιμάνι διέθετε άμεση σύνδεση με το οδικό και το σιδηροδρομικό δίκτυο. Εχει ενδιαφέρον ότι οι νεότεροι σχεδιασμοί το άφησαν εκτός! Η Εγνατία Οδός δεν φτάνει ώς το λιμάνι, ενώ καταργήθηκε η σιδηροδρομική σύνδεση και ο νέος σταθμός κατασκευάστηκε σε απόσταση ενός χιλιομέτρου. Το τελευταίο διάστημα γίνονται μελέτες για την επέκταση της σιδηροδρομικής γραμμής.
