Ο Βασίλης Παπαβασιλείου ως σκηνοθέτης και ηθοποιός στην παράσταση «Σιχτίρ ευρώ, μπουντρούμ δραχμή, θα πεις κι ένα τραγούδι» (Θέατρο Τέχνης «Κάρολος Κουν») θέτει μείζονα ερωτήματα, τα οποία υπερβαίνουν το θέατρο ως τέχνη και τον ίδιο τον θεατή ως αποδέκτη του θεάματος.
Ο Παπαβασιλείου και οι θεατές καλούνται να αναμετρηθούν σ’ ένα πεδίο, το οποίο ενώ στο πρώτο επίπεδο είναι η κλασική ή ορθότερα η νεωτερική σχέση της θεατρικής σκηνής, τελικά εντάσσεται στην υπαρκτική δίνη της συνείδησης. Αυτό σημαίνει ότι ο θεατής καλείται ο ίδιος να γίνει ο Φωκίων, δηλαδή ο «ήρωας» (εντός εισαγωγικών), τον οποίο υποδύεται στον σπαρακτικό μονόλογό του ο ανυπέρβλητος Παπαβασιλείου.
Οσο ο θεατής παραμένει σιωπηλός και καθηλωμένος, δεν αντιλαμβάνεται ότι όλα συντελούνται ερήμην του στο πολιτικό σύμπαν της ελληνικής κοινωνικής και πολιτικής συλλογικότητας. Χρειάζεται να αφυπνιστεί και να γίνει ο «καλός πολίτης Φωκίων».
Ο Φωκίων γεννήθηκε ως πολίτης στην ελληνική πολιτική κοινωνία. Οπως υποστηρίζει ο Richard Rorty (ας σημειωθεί ότι ήταν «ο Αμερικανός φίλος» μου στη Φρανκφούρτη), όλοι στον κόσμο γεννιόμαστε τυχαία και στη συνέχεια γινόμαστε πολίτες ή τέλος πάντων άτομα με πολιτική ή εθνική ταυτότητα μέσω των γνωστών εκπαιδευτικών συστημάτων κοινωνικοποίησης.
Ο Φωκίων, λοιπόν, ως Παπαβασιλείου εκπαιδεύεται ως πολίτης σε μια «έρημη χώρα» (Ελιοτ) που ονομάζεται Ελλάδα, ως νεκρή ψυχή (Γκόγκολ).
Είναι χαρακτηριστικό ότι το κεντρικό θεατρικό μοτίβο του μονολόγου διατυπώνεται ως πρόταση περίπου ως εξής:
Μόνον οι νεκροί μπορούμε να ζούμε στην ελληνική κοινωνία. Στο σημείο αυτό ενδεχομένως να προδώσω και το θεατρικό πνεύμα του σκηνοθέτη με την απλούστευση που κάνω, αλλά τελικά όλοι οι θεατές συμφωνούμε ότι ως πολίτες βρισκόμαστε μπροστά σ’ ένα υπαρκτικό καθεστώς το οποίο μπορεί να εικονογραφηθεί με αυτό που ο Τζόρτζιο Αγκαμπεν ονομάζει «γυμνή ύπαρξη».
Ο Παπαβασιλείου ως σκηνοθέτης και ως ηθοποιός φτάνει στα όρια της τέχνης του. Είναι διάχυτη η αίσθηση ότι πέρα από την άμεση αισθητική εμπειρία της απόλαυσης επιδιώκει να στηθεί στη συνείδηση του θεατή ένα μετα-επίπεδο προβληματισμού, στο οποίο θα καθρεφτιστεί ό,τι ο ίδιος ο θεατής ως πολίτης έχει βιώσει στην ατομική και τη συλλογική βιογραφία του σ’ αυτήν την κοινωνία.
Σ’ αυτό το μετα-επίπεδο δημιουργούνται τα διάκενα του στοχασμού, που μόνον η εκπληκτική και η θαυμάσια δραματουργική παρουσία του ηθοποιού Παπαβασιλείου μπορεί να «κατασκευάσει». Βρισκόμαστε μπροστά σ’ έναν μοναδικό δραματουργικό θρίαμβο.
Τα όρια της τέχνης υπονομεύονται. Η ίδια η τέχνη μετασχηματίζεται σε πολιτική. Σ’ αυτό το σημείο θα πρέπει να επισημάνουμε: ο Παπαβασιλείου δεν κάνει πολιτικό θέατρο, αλλά ως δραματουργός είναι ο ίδιος πολιτικός.
Ως καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας γνωρίζω πολύ καλά ότι το πολιτικό έχει διαχυθεί σε ποικίλες μορφές μέσα στην κοινωνία και έχει αποκτήσει πολλές λειτουργίες: οικονομικές, τεχνοκρατικές, αισθητικές κ.ά.
Στη θεατρική παράσταση Παπαβασιλείου το πολιτικό αποκτά την καθαρότητά του και την αυτονομία του. Η πολιτική ως πρώτη αρχή οργάνωσης και λειτουργίας της κοινωνίας, κατά τον Αριστοτέλη, αποκτά και πάλι τη χαμένη τιμή της.
Από αισθητική απόψεως η παράσταση αγγίζει την τελειότητα. Ο Παπαβασιλείου κάνει πράξη αυτό που ο Χέγκελ ονομάζει τέχνη: δηλαδή «την αισθητή εμφάνιση της ιδέας».
Με άλλα λόγια, όσοι επιδιώκουμε και προσπαθούμε να αντιληφθούμε και να κατανοήσουμε τι συμβαίνει στην κοινωνική και στην πολιτική πραγματικότητα στην οποία ζούμε, τότε με απλό και «αισθητό τρόπο» (δηλαδή χωρίς έννοιες και κατηγορίες) μπορούμε να το συνειδητοποιήσουμε βλέποντας αυτή τη θεατρική παράσταση.
Ως τελευταία αναφορά μπορεί να επισημανθεί το εξής: ο Φωκίων πασχίζει να είναι ο καλός πολίτης στην ελληνική κοινωνική συλλογικότητα, η οποία με τη σειρά της προσπαθεί κατά τα τελευταία εβδομήντα χρόνια (1945 – 2015) να συγκροτηθεί ως θεσμική πολιτική οντότητα, αλλά το ερώτημα που θέτει η παράσταση ως πρόβλημα πολιτικού αυτοπροσδιορισμού είναι το εξής:
Μπορεί αυτή η κοινωνική οντότητα να αποκτήσει, έπειτα από δύο αιώνες (1821-2021), επιτέλους ταυτότητα που να ανάγεται στοιχειωδώς σε διαφωτιστική πολιτική κοινωνία ή μήπως θα αναζητά μονίμως προστάτες και δανειστές; Δανειστές στο χρήμα αλλά προ πάντων στο πνεύμα;
* Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
