Δαντικές αναγνώσεις και αναμνήσεις

Μου αρέσει να ξαναδιαβάζω τη «Θεία Κωμωδία». Οι χαρακτήρες χτίζονται με μεγάλη ψυχολογική διείσδυση και άκρατο ρεαλισμό. Μολονότι εκφράζει μια καθορισμένη εποχή, εκείνη του ύστερου Μεσαίωνα, το έργο περιέχει ένα παγκόσμιο μήνυμα, μια καθολική σημασία η οποία προσκαλεί τον αναγνώστη να αναγνωρίσει τον εαυτό του στο «δράμα» των συναισθημάτων και των ηθικών προβλημάτων που αντιμετωπίζει.

● Ποιος στην πορεία της ζωής του δεν θα ένιωθε χαμένος «σε ένα σκοτεινό δάσος», χωρίς να ξέρει πώς να προχωρήσει; Ισως αναίσθητοι, χαθήκαμε «μέσα στον βαθύ ύπνο». Στη «Θεία Κωμωδία» ο Δάντης δείχνει ότι είναι ακριβώς αυτή η κρίσιμη κατάσταση που μπορεί να μας δώσει τη δυνατότητα να ανακαλύψουμε έναν νέο δρόμο, «τον καλό που βρήκα εκεί». Αλλά προσοχή, είναι αναγκαίος ο οδηγός. Ο Βιργίλιος τον προτρέπει: «Είναι καλύτερα για σένα να κάνεις ένα άλλο ταξίδι». Μόνο βουτώντας στα βάθη, στις σκιές του υποσυνείδητου, η κρίση μπορεί να οδηγήσει σε μια ριζική αναγέννηση.

● Μόλις περάσεις την πόρτα της Κόλασης, όπου «αναστεναγμοί, λυγμοί και βάσανα αντηχούσαν στον ουρανό χωρίς αστέρια», μπροστά στον ποιητή στέκονται οι οκνηροί, «οι θλιμμένες ψυχές εκείνων που έζησαν χωρίς ατιμία και χωρίς επαίνους». Η περιφρόνηση για όσους δεν θέλησαν στη ζωή τους να πάρουν μέρος, να διαλέξουν, δεν θα μπορούσε να είναι πιο ωμή καταδίκη. Ενα δυνατό μήνυμα που φτάνει μέχρι και σήμερα, μια κραυγή ενάντια στην αδιαφορία, ενάντια σ’ εκείνους που για λόγους ευκολίας δεν συμμετέχουν. Ο Δάντης τούς απεικονίζει αναγκασμένους να κυνηγούν αιώνια ένα λάβαρο που κινείται ασταμάτητα. Μια προειδοποίηση να μην μπερδεύουμε αυτούς που παίρνουν θέση με εκείνους που ακολουθούν παθητικά μια γνώμη.

● Στο «5ο Ασμα της Κόλασης» μέσα από την ιστορία του Πάολο και της Φραντσέσκα ο Δάντης μάς μιλάει για την αγάπη, ένα από τα θεμελιώδη θέματα και τις πτυχές της ανθρώπινης εμπειρίας. Αναρωτιέται κανείς, λοιπόν, γιατί στην Κόλαση; Ποιο είναι το πραγματικό τους αμάρτημα; Ο Δάντης, παρά το γεγονός ότι αναγνώρισε στους δύο εραστές όλη την ευθύνη, στο τέλος του τραγουδιού, θλιμμένος κατάβαθα από τον πόνο τους, λιποθυμά, για να μας θυμίσει ότι το ερώτημα ποια είναι η αιώνια σύγκρουση ανάμεσα στην αγάπη και τον θάνατο είναι κάθε άλλο παρά επιλυμένο.

● Η ανάγνωση της Κόλασης του Δάντη είναι σαν να διασχίζεις ένα τοπίο που αποτελείται από φόβους, ευθραυστότητα και αμαρτήματα. Τα τραγούδια των οκνηρών και οι αυτόχειρες με έκαναν σκεφτώ πόσο μεγάλη είναι η Κόλαση, ένας καθρέφτης της ανθρωπότητας. Από τη μία πλευρά υπάρχουν εκείνοι που δεν μπορούν να επιλέξουν και ζουν χωρίς να αναλαμβάνουν την ευθύνη για τη ζωή τους κι από την άλλη υπάρχουν εκείνοι που δεν μπορούν πλέον να την αντέξουν.

● Το Καθαρτήριο βυθίζεται στον χρόνο. Είναι ο τόπος όπου υπολογίζονται τα χρόνια για τη λύτρωση από μια κοινή ληξιπρόθεσμη τιμωρία. Εκεί λάμπει ο ίδιος ήλιος που φωτίζει τη γη. Ακόμα κι εκεί οι νύχτες ακολουθούν τις μέρες σε εναλλαγή της αυγής με το ηλιοβασίλεμα, το φως του πρωινού και το φως της νύχτας, με την ίδια γλυκύτητα και γοητεία του τόσο αγαπητού στον Δάντη ιταλικού τοπίου. Σ’ εκείνο το μέρος βρίσκεις αυτό που δημιουργεί το βαθύτερο corpus του ποιήματος, την αφήγηση του ταξιδιού.

● Η «Θεία Κωμωδία» πιστεύω πως μας συνοδεύει ακόμη και σήμερα. Το ταξίδι του Δάντη αντανακλώντας τη ζωή μέσα από τον κόσμο των νεκρών δεν γίνεται κατανοητό μόνο στην αφήγηση των γεγονότων, αλλά επίσης χάρη στις ποιητικές επιλογές. Η πυκνότητα των 14.233 στίχων αναδύεται σε πλεκτές ομοιοκαταληξίες και ενισχύεται από enjambement και αλλοιώσεις. Το υπερβατό γίνεται διάφανο από ομοιότητες που ευνοούν τον συλλογισμό. Η συχνή χρήση του συνδέσμου «και» ακόμη και στην αρχή της τερτσίνας αντιτίθεται στην αναζήτηση ιεραρχίας στον κόσμο των ψυχών.