Υπάρχει άραγε κάποιος τρόπος για να εδραιωθεί και να διαρκέσει η ειρήνη στον κόσμο; Στο ερώτημα αυτό προσπάθησε να απαντήσει ο Ιμάνουελ Καντ το 1795, με το δοκίμιό του «Προς την αιώνια ειρήνη» (μετάφραση: Κωνσταντίνος Σαργέντης, εκδόσεις Πόλις, 2006). Παρά τους αιώνες που μας χωρίζουν από αυτό το έργο του Καντ, οι στοχασμοί που διατυπώνει διατηρούν την αξία και το ενδιαφέρον τους. Τους καθιστά άλλωστε δραματικά «επίκαιρους» ο φοβερός πολεμικός αναβρασμός που συνταράσσει τον σύγχρονο κόσμο. Ο Καντ αντιλαμβανόταν ότι οι πόλεμοι δεν οφείλονταν μόνο στις κακές προθέσεις ή την επιθετικότητα των ηγεμόνων. Οι βαθύτερες αιτίες τους ανάγονταν στην ίδια την πολιτική δομή των κοινωνιών. Η πολιτική δομή του Παλαιού Καθεστώτος, δηλαδή ο απολυταρχισμός, ήταν η ανεξάντλητη μήτρα που δεν έπαυε να γεννάει πολέμους. Ανάμεσα στις μεγάλες ελπίδες που είχε τροφοδοτήσει η Γαλλική Επανάσταση ήταν και η προσδοκία ότι, με την πτώση των δεσποτικών εξουσιών, θα μπορούσε ίσως να ανοίξει και ο δρόμος για την επίτευξη της ειρήνης.
Ο Καντ υποστήριζε ότι η ειρήνη μπορεί να εδραιωθεί μόνον όταν το ιδεώδες της ελευθερίας θα εγκαθιδρυθεί στο εσωτερικό των κοινωνιών.
Η ειρήνη είναι δυνατή μόνο μεταξύ ελεύθερων λαών. Ειρήνη και ελευθερία είναι δύο στενά συνδεόμενα ιδεώδη, η υλοποίηση των οποίων πρέπει να συμβαδίζει. Οι πόλεμοι συνδέονταν ιστορικά με τον πολιτικό δεσποτισμό. Η εξάλειψη του δεσποτισμού ανοίγει επομένως τον δρόμο για την εξάλειψη του πολέμου. Ο Καντ διαπίστωνε ότι «η κατάσταση ειρήνης μεταξύ ανθρώπων που ζουν ο ένας δίπλα στον άλλον δεν είναι η φυσική κατάσταση· απεναντίας η φυσική κατάσταση είναι κατάσταση πολέμου, η οποία, παρότι δεν είναι πάντα κατάσταση ανοιχτών εχθροπραξιών, ωστόσο είναι διαρκής απειλή με το ξέσπασμά τους».
Παρόμοια ήταν η θέση που είχε διατυπωθεί από τον Χομπς, τον συγγραφέα του «Λεβιάθαν»: η φυσική κατάσταση είναι εκείνη του bellum omnium contra omnes και μπορεί να ξεπεραστεί μόνο με το κοινωνικό συμβόλαιο, το οποίο «αφοπλίζει» τα άτομα και εγκαθιδρύει το δημόσιο μονοπώλιο της ισχύος. Οπως ο Χομπς, έτσι και ο Καντ υποστηρίζει ότι το κράτος είναι το προϊόν μιας συμφωνίας μεταξύ των μελών της κοινωνίας. Αυτά συνάπτουν ένα συμβόλαιο με το οποίο δεσμεύονται να συμβιώνουν ειρηνικά, με βάση νόμους που όλοι αποδέχονται.
Το καντιανό σχέδιο ειρήνης προτείνει την εφαρμογή μιας ανάλογης μεθόδου στις σχέσεις μεταξύ των κρατών. Αφού η ειρήνη δεν είναι μια φυσική κατάσταση, πρέπει να θεσπιστεί από μια διεθνή κοινότητα κρατών θεμελιωμένη στο δίκαιο. Οπως τα άτομα συμφώνησαν και πέτυχαν την ειρήνη μέσω του δικαίου και του κράτους, έτσι και τα κράτη θα πρέπει να συμφιλιωθούν και να συνεργαστούν σε μιαν ομοσπονδία, προκειμένου να πετύχουν την ειρήνη. Ο δρόμος όμως για να φτάσουν σε ένα ομοσπονδιακό σύστημα ελεύθερων κρατών, σε ένα «κράτος λαών», όπως το περιγράφει ο Καντ, είναι γεμάτος εμπόδια. Επειδή τα κράτη διαθέτουν ήδη μια δική τους κυριαρχία, την οποία ασκούν στους πολίτες τους, δεν είναι διατεθειμένα να απαρνηθούν ένα μέρος της για να υπακούουν σε μιαν ανώτερη αρχή.
Θεμελιώδης πάντως προϋπόθεση για να ελπίζουμε στην προοπτική μιας αιώνιας ειρήνης είναι το πολιτειακό καθεστώς σε κάθε κράτος να γίνει ρεπουμπλικανικό. Σύμφωνα με τον Καντ, ρεπουμπλικανικό είναι το πολίτευμα «που έχει συσταθεί, πρώτον, σύμφωνα με αρχές της ελευθερίας των μελών μιας κοινωνίας (ως ανθρώπων), δεύτερον, σύμφωνα με τις αρχές της εξάρτησης όλων από μια κοινή νομοθεσία (ως υπηκόων) και σύμφωνα με τον νόμο της ισότητας των ιδίων (ως πολιτών)».
Ενώ οι δυνάστες (προσθέτουμε σήμερα: αυταρχικοί ηγέτες, όπως οι Πούτιν, Τραμπ, Νετανιάχου), με τις αυθαίρετες αποφάσεις τους, στέλνουν τους λαούς στη σφαγή, χωρίς να συμμετέχουν οι ίδιοι στις πολεμικές συγκρούσεις, σε ένα ρεπουμπλικανικό πολίτευμα «απαιτείται η συγκατάθεση των πολιτών για να αποφασιστεί αν θα πρέπει να διεξαχθεί πόλεμος ή όχι».
Η ελευθερία που χαρακτηρίζει το ρεπουμπλικανικό πολίτευμα δεν είναι βέβαια η αχαλίνωτη ελευθερία της φυσικής κατάστασης, αλλά η ελευθερία στο πλαίσιο κοινά συμφωνημένων και αποδεκτών νόμων. Αυτή η ελευθερία μεταφράζεται σε ισότητα των πολιτών απέναντι στον νόμο. Το πολίτευμα αυτό είναι επίσης αντιπροσωπευτικό και βασίζεται στη διάκριση των εξουσιών. Δεν αρκεί βέβαια το ρεπουμπλικανικό πολίτευμα για να φτάσουμε στην αιώνια ειρήνη. Χρειάζεται επιπλέον να δημιουργηθεί μια ομοσπονδία ελεύθερων κρατών. Χρειάζεται, τέλος, να καθιερωθεί το δικαίωμα καθολικής φιλοξενίας, το δικαίωμα δηλαδή φιλικής υποδοχής ενός ξένου που φτάνει στο έδαφος ενός άλλου κράτους.
Ο Καντ δεν μπόρεσε βέβαια να προβλέψει την ανάδυση των εθνικισμών ούτε και το ότι η καπιταλιστική εκβιομηχάνιση και οι κοινωνικές και διεθνείς εντάσεις, που αυτή τροφοδοτεί, θα άνοιγαν τον δρόμο σε έναν επιθετικό και φιλοπόλεμο ιμπεριαλισμό. Η αιώνια ειρήνη ήταν ωστόσο γι’ αυτόν ένα ηθικό ιδεώδες, ένας ευγενής σκοπός τον οποίο πρέπει να επιδιώκουν πάντοτε οι άνθρωποι, ανεξάρτητα από την όποια ελπίδα για την επίτευξη πρακτικών αποτελεσμάτων.
