Τα συν και τα πλην στη διεθνή αγορά έργων το 2025

Η παγκόσμια αγορά τέχνης, που κλυδωνίστηκε από την κρίση της πανδημίας του Covid, χρόνο με τον χρόνο δείχνει σημάδια ανάκαμψης. Οι πωλήσεις έργων τέχνης το 2025 ήταν αυξημένες σε σχέση με το «πεσμένο» 2024, οι δείκτες είναι ανοδικοί στο χρηματιστήριο της τέχνης, ωστόσο, μαζί με συγκρατημένη αισιοδοξία, επικρατεί και νευρικότητα αφού το τοπίο αλλάζει άρδην σε ένα περιβάλλον οικονομικών και γεωπολιτικών εντάσεων, αλλά και με την επέλαση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Σύμφωνα με έγκυρα διεθνή media, το χρηματιστήριο της τέχνης διαμορφώνουν: η διεύρυνση του «γούστου» πέρα από τους κορυφαίους δημιουργούς του 20ού αιώνα, η επιφυλακτικότητα απέναντι στη σύγχρονη τέχνη που θεωρείται υπερτιμημένη, η δυσπιστία για τους οίκους δημοπρασιών που τείνουν να κερδοσκοπούν, η δυναμική των Millennials και της γενιάς Ζ που δεν ποντάρουν στην «επένδυση», οι αναδυόμενοι συλλέκτες από τη Μέση Ανατολή, η αύξηση των διαδικτυακών πωλήσεων, αλλά και οι δημιουργίες με ΑΙ που θέτουν ερωτήματα για τον ρόλο του καλλιτέχνη.

Η ετήσια έκθεση του γαλλικού Artprice περιγράφει μια λιγότερο εντυπωσιακή διεθνή αγορά σύγχρονης τέχνης αλλά πιο ποικιλόμορφη και πιο προσιτή από ποτέ, πλούσια σε συμβολισμούς και τολμηρές κινήσεις. Εξόφθαλμα τα παραδείγματα. Η μπανάνα (κολλημένη με ταινία) του Μαουρίτσιο Κατελάν αποκτήθηκε για περισσότερα από 6 εκατομμύρια δολάρια από έναν κρυπτο-δισεκατομμυριούχο και η χρυσή τουαλέτα του (America) στη διπλάσια τιμή! Η Νοτιοαφρικανή Μαρλέν Ντιμάς έγινε η πιο ακριβή εν ζωή γυναίκα ζωγράφος στον κόσμο: ο πίνακάς της «Miss January» του 1997, που απεικονίζει μια ημίγυμνη γυναίκα, έπιασε 13,6 εκατομμύρια δολάρια σε δημοπρασία των Christie’s τον περασμένο Μάιο – τρομερή σύμπτωση, η συναρπαστική έκθεσή της που έφερε στην Αθήνα το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.

Το 2024 προκάλεσε αίσθηση το ότι ένας πίνακας δημιουργημένος από ρομπότ πουλήθηκε για πάνω από ένα εκατομμύριο δολάρια. Και να που το 2025 ο οίκος Christie’s τόλμησε να οργανώσει την πρώτη δημοπρασία έργων που έχουν δημιουργηθεί αποκλειστικά με Τεχνητή Νοημοσύνη (με τον προκλητικό τίτλο Επαυξημένη Πραγματικότητα), ξεσηκώνοντας κριτική. Πάντως ξεπούλησε συγκεντρώνοντας 728.784 δολάρια, ποσό πολύ μεγαλύτερο από τις 600.000 που ήταν η αρχική εκτίμηση. Ας σημειώσουμε ότι το 37% των διαδικτυακών επισκεπτών βρέθηκε για πρώτη φορά σε δημοπρασία του οίκου, ενώ σχεδόν οι μισοί από αυτούς ανήκαν στη γενιά των Millennials και της Gen Z.

Το top 10 των ευπώλητων

Ας σταθούμε όμως στο top 10 των σύγχρονων καλλιτεχνών που δημοσιεύει το Artprice με βάση τα στατιστικά στοιχεία των μεγαλύτερων οίκων δημοπρασιών και αναδεικνύουν «βασιλιά» με διαφορά τον πρόωρα χαμένο Ζαν Μισέλ Μπασκιά (1960-1988), καθώς ο ετήσιος τζίρος από τις συναλλαγές των έργων του ανέρχεται στα 138,3 εκατ. δολάρια – η υψηλότερη τιμή που δόθηκε για έργο του είναι τα 23,4 εκατ. δολάρια. Στη δεύτερη θέση βρίσκεται ο Γιοσιτόμο Ναρά με 44,7 εκατ. δολάρια: το παράδοξο είναι ότι πουλήθηκαν πολύ περισσότερα έργα του απ’ ό,τι του Μπασκιά αλλά σε χαμηλότερη τιμή. Ακολουθούν ο Ρίτσαρντ Πρινς (44,4 εκατ. δολάρια), ο Τζεφ Κουνς (32,6 εκατ. δολ.), ο Κιθ Χάρινγκ στην πέμπτη θέση (32,2 εκατ. δολ.) και μετά οι Τζορτζ Κόντο, Κρίστοφερ Γουλ, Banksy, Σέσιλι Μπράουν και Ντάμιεν Χερστ. Να σημειώσουμε ότι όλοι οι καλλιτέχνες της πρώτης δεκάδας είναι γεννημένοι τις δεκαετίες του ‘50 και του ‘60.

Σημαντικό είναι ότι εντός του 2025 οι πωλήσεις σε δημοπρασίες (που αφορούν από Πικάσο μέχρι κινεζικά βάζα και ρολόγια) στους κορυφαίους οίκους Christie’s, Phillips και Sotheby’s αυξήθηκαν συνολικά κατά 15% σε ετήσια βάση, σύμφωνα με την εταιρεία ανάλυσης δεδομένων Pi-eX, διαβάζουμε στους Financial Times. Τα αποτελέσματα σηματοδοτούν την πρώτη ετήσια άνοδο του κλάδου από το 2022. Η μεγαλύτερη άνοδος παρατηρήθηκε στο δεύτερο εξάμηνο του 2025, μια λιγότερο ασταθή μακροοικονομική περίοδο, η οποία βοήθησε τις πωλήσεις σε δημοπρασίες να ανέβουν κατά 38% σε σχέση με το προηγούμενο έτος και έπειτα από πτώση 7% κατά το πρώτο εξάμηνο του 2025.

Η Bonnie Brennan, διευθύνουσα σύμβουλος του οίκου Christie’s, λέει ότι «η χρηματοπιστωτική σταθερότητα δίνει πάντα στους συλλέκτες τη δυνατότητα να επικεντρωθούν σε αυτό που κάνουν και δίνει στους οίκους δημοπρασιών αυτοπεποίθηση για να πουλήσουν». Ο οίκος σημείωσε συνολικές πωλήσεις 6,2 δισεκατομμυρίων δολαρίων το 2025, αυξημένες κατά 6% σε σχέση με το 2024. Για τους Sotheby’s ο κύκλος εργασιών ήταν αυξημένος κατά 17% και οι πωλήσεις έφτασαν στα 7 δισεκατομμύρια δολάρια.

Η Christine Bourron, διευθύνουσα σύμβουλος της Pi-eX, παρ’ όλα αυτά, προτρέπει σε προσοχή. «Παρότι τα θετικά αποτελέσματα αναμφίβολα θα φέρουν ανανεωμένη εμπιστοσύνη και αισιοδοξία για το 2026, απαιτούνται περαιτέρω στοιχεία για να επιβεβαιωθεί ότι η αγορά των δημοπρασιών έχει εισέλθει σε μια φάση βιώσιμης ανάκαμψης».

Νέες γενιές, με λιγότερο ελιτισμό

Οι γενικοί αριθμοί σίγουρα κρύβουν πολλές διακυμάνσεις. Η αγορά τέχνης αντιμετωπίζει μια διεύρυνση των προτιμήσεων των επενδυτών, μακριά από τα έργα τέχνης που αγαπούσαν οι προηγούμενες γενιές, με κατεύθυνση τώρα προς χώρους όπως το ντιζάιν, τα κοσμήματα και τα αυτοκίνητα, αναφέρουν οι Financial Times. Νεότεροι σε ηλικία αγοραστές εμφανίζονται δυναμικά και άλλοι που προέρχονται από τη Μέση Ανατολή. Ο οίκος Christie’s επισημαίνει ότι η βάση των γυναικών συλλεκτριών του αυξήθηκε κατά 10% στη χρονιά που μας πέρασε.

Εστιάζοντας στη σύγχρονη τέχνη το Artprice αναλύει πως το νέο αίμα των επενδυτών, οι γενιές Y και Z είναι λιγότερο ελιτίστικες από τους παλαιότερους παίκτες, ενεργούν με μεγαλύτερο αυθορμητισμό, χωρίς να έχουν διάθεση να ποντάρουν σε μια μακροπρόθεσμη επένδυση. Η διεθνής αγορά σύγχρονης τέχνης έκλεισε το 2025 με τζίρο περίπου 1,15 δισ. δολάρια, ωστόσο παρότι εντυπωσιακά, τα έσοδα είναι μικρότερα από το 2024. Πάντως, οι πωλήσεις πιο προσιτών σύγχρονων έργων συνεχίζουν να αυξάνονται, ενώ οι πωλήσεις έργων με τιμές άνω των 50.000 δολαρίων σημειώνουν πτώση μεγαλύτερη του 25% σε σύγκριση με το 2024. Ενδεικτικά, στο -26% είναι οι πωλήσεις για έργα με αξία από 100.000 έως 500.000 δολάρια.

Οι Financial Times επισημαίνουν ότι στις δημοπρασίες έχουν επιστρέψει τα χτυπήματα άνω των 10 εκατομμυρίων δολαρίων, ακόμη και άνω των 100 εκατομμυρίων δολαρίων, φέρνοντας για παράδειγμα το ελκυστικό «Πορτρέτο της Ελίζαμπεθ Λέντερερ» (1914-16) του Γκούσταβ Κλιμτ, «εξαφανισμένο» για χρόνια σε ιδιωτική συλλογή, που έπιασε την υψηλότερη τιμή στις δημοπρασίες της χρονιάς αγγίζοντας τα 236,4 εκατομμύρια δολάρια. Πρόκειται για τιμή-ρεκόρ για τον καλλιτέχνη και ρεκόρ σε πίνακα μοντέρνας τέχνης. Ωστόσο, δεν είναι όλοι οι καλλιτέχνες στη μόδα, ακόμα και αν είναι στα πάνω τους, οι συλλέκτες είναι επιφυλακτικοί. Ετσι στην ίδια δημοπρασία του περασμένου Νοεμβρίου από τους Sotheby’s, ο πίνακας που φιλοτέχνησε ο διάσημος ζωγράφος Κέρι Τζέιμς Μάρσαλ (δείχνει ένα ζευγάρι μαύρων που θαυμάζει το ηλιοβασίλεμα στην παραλία) και εκτιμήθηκε μεταξύ 10 και 15 εκατομμυρίων δολαρίων, έμεινε απούλητος. Το έργο είχε τα φόντα να γίνει επιτυχία καθώς ο Μάρσαλ κατέχει το ρεκόρ δημοπρασίας για εν ζωή Αφροαμερικανό καλλιτέχνη (ο πίνακας Past Times του 1997 πουλήθηκε για 21,1 εκατομμύρια δολάρια το 2018 από τους Sotheby’s), ενώ παράλληλα η μεγαλύτερη αναδρομική του έκθεση στην Ευρώπη τρέχει αυτόν τον καιρό (μέχρι 18 Ιανουαρίου) στη Βασιλική Ακαδημία Τεχνών του Λονδίνου.

Οι γκαλερί

Να σημειώσουμε ότι τα στοιχεία των δημοπρασιών δεν περιλαμβάνουν τις πωλήσεις των γκαλερί. Και σε αυτόν τον τομέα, τα αποτελέσματα είναι και πάλι ανάμεικτα. «Δεν είναι μια απλή εικόνα», λέει στους Financial Times η Jo Stella-Sawicka, συνεργάτις στην Goodman Gallery. «Ενώ σημειώθηκαν πωλήσεις υψηλής ποιότητας σε νέες εκθέσεις, πολλές γκαλερί βασίζουν τις πωλήσεις τους στη δευτερογενή αγορά αυτή τη στιγμή», δηλαδή στη μεταπώληση έργων καταξιωμένων καλλιτεχνών του 20ού αιώνα.

Αυτό μπορεί να φέρει μεγάλα νούμερα σε ορισμένες περιπτώσεις. Στη φουάρ Art Basel Paris τον Οκτώβριο, η ελβετική αίθουσα τέχνης Hauser & Wirth ανέφερε ότι πούλησε έργα της δεκαετίας του 1980 του Γκέρχαρντ Ρίχτερ αξίας 23 εκατομμυρίων δολαρίων, ενώ η γκαλερί Pace πούλησε έναντι 10 εκατομμυρίων δολαρίων ένα πορτρέτο νεαρής γυναίκας που ο Αμεντέο Μοντιλιάνι είχε φιλοτεχνήσει το 1918.

«Υπάρχει μια κυκλική πορεία, είναι φυσικό. Ολα υπερεκτιμώνται, έτσι όλοι χάνουν την πίστη τους στην αγορά για λίγο και όταν αρχίζει να επιστρέφει η εμπιστοσύνη όλοι θέλουν να αγοράσουν [σχετικά ασφαλείς] Πικάσο», λέει ο Marc Glimcher, διευθύνων σύμβουλος της Pace. Ο ίδιος παρατηρεί με συγκρατημένη αισιοδοξία για το 2026 ότι «βρισκόμαστε στην κορυφή ενός πληθωριστικού κύκλου, κάτι που δεν σημαίνει ότι το κόστος της επιχειρηματικής δραστηριότητας μειώνεται, απλώς σταματά να αυξάνεται».