Στην αρχή της χρονιάς είθισται παρά τοις χρονογράφοις ένα είδος απολογισμού και μια απόπειρα προόρασης, έστω ευχής, για τα μελλούμενα.
Ο προσωπικός απολογισμός μου είναι ότι διάβασα πολύ, πάρα πολύ. Δεν ξέρω αν έγινα σοφότερος, μάλλον όχι, πάντως ήταν μεγάλη η απόλαυση, ήταν καταφύγιο: ήθελα να ξεφύγω, να αποδράσω, να πετάξω μακριά από ένα παρόν που με θλίβει, με δυσκολεύει, με εξοργίζει, και για το οποίο νιώθω ότι δεν αρκούν τα εργαλεία μου για να το ερμηνεύσω.
Αι Αθήναι ως Ανατολική πόλις
«Είναι τρέλα να χάνει κανείς τα καλύτερά του χρόνια πασχίζοντας να πλουτίσει, όταν υπάρχει αυτή η άγρια αλλά πολύ πολιτισμένη και πανέμορφη χώρα όπου μπορείς να ζήσεις»
Αυτό κρατώ λοιπόν. Ανάγνωση, τσακισμένα φύλλα, λίγες υπογραμμίσεις, πολλές σημειώσεις σε τετράδια, λέξεις λάμψεις, φράσεις φανοί, ιδέες φαρίσκοι.
Ανοιξα βιβλία παλαιά όταν χρειάστηκε, έβλεπα τη χρονολογία κτήσης, 1976, 1985, δυσανάγνωστες σημειώσεις στα περιθώρια (μα το είχα διάβασει αυτό;), μια υπενθύμιση στον Δ’ τόμο των Κριτικών του Τέλλου Αγρα με το κεραμιδί εξώφυλλο: «χριστουγεννιάτικο δώρο από Γιώργο Τσάκαλο 24.12.1995». Με μολυβάκι, η τιμή: 3.120 δρχ. – προ Ευρώπης.
Ανάμεσα σ’ αυτά τα παλιότερα που αναδίφησα, και με αφορμή μια πιο εστιασμένη μελέτη γύρω απ’ τη λογοτεχνία στις εφημερίδες, ασφαλώς κατέφυγα στον Παπαδιαμάντη (και κόλλησα: Αι Αθήναι ως Ανατολική πόλις, το γιουβέτσι και ο βίος του χαμάλη Κακόμη), και το αντίστροφό του: Στέφανου Κουμανούδη, Καθολικόν Πανόραμα των Αθηνών. Εν συνεχεία ακολούθησα στην Αθήνα τα βήματα του Μιχαήλ Μητσάκη (Η ζωή εις την πρωτεύουσαν το θέρος, Θεάματα του Ψυρρή) και του Εμμ. Ροΐδη (Περίπατοι εις τας Αθήνας: Η οδός Βουλής). Ακουσα τις φωνές του flâneur-διαβάτη Κονδυλάκη και του Παλαμά, άκουσα τον Παύλο Νιρβάνα, τον Κώστα Βάρναλη, τον Σταμ.-Σταμ. να ανασυνθέτουν τον Παπαδιαμάντη, τη Δεξαμενή, τη μικρή Αθήνα ανατολική πόλη. Πήρα μια λυρική ανάσα από τον Ναπ. Λαπαθιώτη και τον Τέλλο Αγρα. Κι ύστερα με πήραν απ’ τον Μεσοπόλεμο και μ’ έφεραν ώς τα τέλη του αιώνα οι επιφυλλίδες του Αγγελου Τερζάκη και του Μάριου Πλωρίτη. Είχαμε όμως πια μπει στον 21ο αιώνα: Η Αθήνα εν τω μεταξύ είχε γίνει άλλη, μη ανατολική, η εφημεριδική λογογραφία αδυνατούσε να την καταγράψει.
Βερολίνο – Βομβάη – Μπολόνια
Ετσι, για να συμπληρώσω τον αιώνα και να ανασυστήσω παλαιά διαβάσματα, κατέφυγα σε έτερους αγαπημένους. Με άλλοτε άλλο τρόπο, με είχαν επηρεάσει.
Ακολούθησα νοερά τον Βάλτερ Μπένγιαμιν να ανατέμνει τη φαντασμαγορία, από τις οδούς του Βερολίνου στις στοές του Παρισιού, κι από κει στο συνοριακό πέρασμα του Πορτ Μπου.
Ακουσα τη Βιρτζίνια Γουλφ να εμπνέεται απ’ την Ελλάδα του 1932: «Γιατί δεν μου είπες ότι η Ελλάδα είναι τόσο όμορφη; Αυτή η θάλασσα ήταν παρθένα. Κι έκοψα άγρια κρίνα και κίτρινα αστεράκια που δεν τα ’χα ξαναδεί, και μικρά βυσσινιά, μωβ, μπλε, άσπρα λουλουδάκια, σαν μαργαρίτες… Είναι τρέλα να χάνει κανείς τα καλύτερά του χρόνια πασχίζοντας να πλουτίσει, όταν υπάρχει αυτή η άγρια αλλά πολύ πολιτισμένη και πανέμορφη χώρα όπου μπορείς να ζήσεις» (Ελλάδα και Μάης μαζί! Μετέφρασε ο αξέχαστος Αρης Μπερλής).
Ενιωσα το Αρωμα της Ινδίας: ο Πιερ Πάολο Παζολίνι αφουγκράζεται μες στη ζεστή νύχτα της Βομβάης τους αναρίθμητους που κοιμούνται σιωπηλά στους δρόμους.
Ακολούθησα τον Τζον Μπέρτζερ στην Μπολόνια, στην Κόκκινη Τέντα. Κάθεται στην Πιάτσα Ματζόρε και συνομιλεί με την πόλη, την ιστορία, τον νεκρό θείο του («οι άνθρωποι εδώ διαφωνούν όχι μόνο για τον αυριανό καιρό αλλά και για το πόσα χιλιόμετρα είναι οι στοές που διατρέχουν την πόλη»).
Πορτρέτο της εποχής
Στην έξοδο από το 2025, παίρνω μαζί την πυρετική ενόραση του Γιόζεφ Ροτ, του μεγάλου χρονικογράφου του ευρωπαϊκού Μεσοπολέμου. Μιλάει για την τέχνη του, του επιφυλλιδογράφου-χρονογράφου, όπως κανείς πριν και μετά απ’ αυτόν:
«Δεν είναι δυνατόν να γράφει κανείς επιφυλλίδα με το αριστερό του χέρι. Και δεν θα ’πρεπε να επιτρέπεται. Οποιος το κάνει διαπράττει σοβαρή αδικία κατά της φόρμας. Η επιφυλλίδα είναι το ίδιο σημαντική με την πολιτική αρθρογραφία, και για τον αναγνώστη πολύ πιο σημαντική. Η σύγχρονη εφημερίδα διαμορφώνεται από πολλά – και όχι μόνο από την πολιτική ειδησεογραφία της. Η σύγχρονη εφημερίδα χρειάζεται τις επιφυλλίδες περισσότερο από όσο χρειάζεται τα κύρια άρθρα της. Δεν είμαι η γαρνιτούρα, ούτε το επιδόρπιο, είμαι το κυρίως πιάτο… Οι άνθρωποι αγοράζουν την εφημερίδα για να διαβάσουν εμένα. Οχι τις αντιπαραθέσεις από τη Βουλή. Ούτε το κύριο άρθρο. Ούτε τις ειδήσεις από το εξωτερικό. Κι όμως, στα διευθυντικά γραφεία θεωρούν τον Ροτ έναν εκκεντρικό φλύαρο, που κανονικά δεν θα ’πρεπε να δουλεύει για μία τόσο σπουδαία εφημερίδα. Κάνουν μεγάλο λάθος. Δεν γράφω “εξυπνάδες κι ευφυολογήματα”. Zωγραφίζω το πορτρέτο της εποχής. Αυτό πρέπει να κάνουν οι σπουδαίες εφημερίδες. Δεν είμαι ανταποκριτής, είμαι δημοσιογράφος. Δεν είμαι πολιτικός συντάκτης, είμαι ποιητής».
Ετσι αποχαιρέτησα το έτος 2025. Προόραση δεν έχω.
