Ενας καινούργιος Πέτρουλας, τα νέα Ιουλιανά και οι χαμένες γενιές

Ενα μυθιστόρημα για μια στιγμή καθοριστική για την πορεία της χώρας μας, όταν, μετά τα τραύματα του Εμφυλίου, ήλπιζε σε μια κανονική πολιτική ζωή. Ομως τότε υπήρχε βασιλιάς. Κι έριχνε εκλεγμένες κυβερνήσεις – με τη βοήθεια πάντα των προθύμων, «αποστατών», ανοίγοντας τον δρόμο για την πραγματική εκτροπή, τη χούντα των συνταγματαρχών που θα ακολουθούσε. Τότε που ο λαός διαδήλωνε ζητώντας «Δημοκρατία» και η απάντηση ήταν η θηριώδης καταστολή, με αποκορύφωμα τη δολοφονία του εργαζόμενου φοιτητή Σωτήρη Πέτρουλα, στις 21 Ιουλίου 1965.

Το τελευταίο μυθιστόρημα του Στρατή Τσίρκα, «Χαμένη άνοιξη», για τις 20 ταραγμένες μέρες 4-23 Ιουλίου 1965, που έμειναν στην Ιστορία ως «Ιουλιανά», φέρνει στη σκηνή του θεάτρου «Πορεία» μέχρι τις 25 Οκτωβρίου η θεατρική διασκευή του Αρη Λάσκου σε σκηνοθεσία Βαλάντη Φράγκου.

Βλέπουμε αντικατοπτρισμούς των γεγονότων που σημάδεψαν τη χώρα μέσα από τα μάτια του Ανδρέα που επιστρέφει στην Αθήνα ύστερα από 18 χρόνια εξορίας στηv Tασκέvδη, της κοσμοπολίτισσας, απολιτίκ και έρμαιο στις διαθέσεις των άλλων Φλώρας, της νεαρής αγωνίστριας Ματθίλδης και των άλλων χαρακτήρων, παλιών αγωνιστών, πρακτόρων των ξένων δυνάμεων που λύνουν και δένουν, ανθρώπων για όλες τις δουλειές και καθημερινών ανθρώπων, καθώς παρακολουθούν τις μηχανορραφίες, την εξαγορά των βουλευτών, την κατάλυση του Συντάγματος. Βίντεο-ντοκουμέντο και αποσπάσματα από εφημερίδες στο σταυροδρόμι που η Ιστορία συναντά τη μυθοπλασία, μας μεταφέρουν στο κλίμα των ημερών σε μια παράσταση που, όπως και στο βιβλίο, τα προσωπικά βιώματα συγκρούονται με τα κοινωνικά οράματα και τη διάψευσή τους. Το έργο γίνεται επίκαιρο θρίλερ σε ό,τι αφορά τη σορό του Πέτρουλα, αλλά και κάτι ακόμα που από τότε επιμένει: τους βασανισμούς συλληφθέντων διαδηλωτών…

● «Να μιλήσουμε για τις ανατριχιαστικά επίκαιρες αναφορές του έργου;», καλέσαμε τον Αρη Λάσκο, που υπογράφει τη μεταγραφή του μυθιστορήματος, κι εκείνος μας μιλά για την πορεία από το χαρτί στο σανίδι.

«Κάπως ήρθε η πραγματικότητα και μας είπε ότι τώρα ήταν η στιγμή να ανέβει αυτό το έργο που είχα πολύ καιρό στον νου μου και το ετοιμάζαμε τουλάχιστον τα τελευταία δύο χρόνια με τον Βαλάντη. Δεν αναφέρομαι μόνο στο άμεσα αναγνωρίσιμο κομμάτι με την αρπαγή του νεκρού Πέτρουλα και τη μη παράδοσή του στους γονείς του και όλο τον αγώνα των συγγενών και της Νεολαίας Λαμπράκη για να γίνει δεύτερη ιατροδικαστική εξέταση και να κηδευτεί – κομμάτι που είναι μια ευθεία αναφορά στα Τέμπη και τον αγώνα του Πάνου Ρούτσι. Η επιστολική ψήφος και μάλιστα φέτος τον Ιούλιο για τον ΟΠΕΚΕΠΕ και τη μη παραπομπή των βουλευτών είναι τα νέα Ιουλιανά. Από την άλλη πλευρά τα Ιουλιανά του ‘65 είναι από τις πιο άγνωστες ιστορικές εποχές για τη γενιά μου: ξέρουμε για την προδοσία του Μητσοτάκη, αλλά δεν έχουμε καταλάβει τη σύνδεσή της με τη χούντα. Κι ακριβώς επειδή υπάρχουν τόσες αναφορές και ομοιότητες με το σήμερα δεν χρειάστηκε να αλλάξουμε καθόλου το κείμενο του Τσίρκα. Μια άλλη περίπτωση είναι π.χ. όλη η αναφορά για την τουριστικοποίηση της Πλάκας – ‘‘εδώ να βγαίνει το συνάλλαγμα’’. Δεν χρειάστηκε να κάνουμε παρεμβάσεις ή παραβάσεις, ίσα ίσα εμβαθύναμε στο κείμενο χρησιμοποιώντας τις ιστορίες παλιννοστούντων πολιτικών εξορίστων, το ημερολόγιο του Πρίμο Λέβι για το κομμάτι της Γερμανίδας επιζήσασας των στρατοπέδων που υπάρχει στο έργο, αλλά και αφηγήσεις γραπτές και προφορικές ανθρώπων που είχαν ζήσει την ιστορία πέρα από τα ηχητικά και βίντεο-ντοκουμέντα που βρήκαμε. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Τσίρκας χρησιμοποιεί ο ίδιος στο μυθιστόρημα αποσπάσματα από την ‘‘προφητική’’ ομιλία του Ηλία Ηλιού της ΕΔΑ στη Βουλή, πραγματικά αποκόμματα από εφημερίδες της εποχής, τα στοιχεία από τη συνέντευξη φαντάρου στο ΝΑΤΟ που περιγράφει τι έγινε στον Γοργοπόταμο το 1964 κ.ά.

»Επίσης χρησιμοποίησα μια εκτενή βιβλιογραφία για τα Ιουλιανά, τις επιστολές του Γεώργιου Παπανδρέου, ντοκιμαντέρ και μαρτυρίες για τις αγωνίστριες αντάρτισσες, όπως ήταν η μυθιστορηματική ερωμένη του Ανδρέα που δολοφονήθηκε: εκεί έφτιαξα μια σκηνή βασιζόμενος στα γράμματά τους – ‘‘είναι ωραία η ζωή αλλά δεν πρόλαβα να τη ζήσω, έπρεπε να αγωνιστώ’’».

● Τι από όλα είναι η Χαμένη Ανοιξη, η δολοφονία ενός νέου από τις κατασταλτικές δυνάμεις, ένα πραξικόπημα που βάζει ταφόπλακα στην άνοιξη της ελληνικής κοινωνίας μετά τον βαρύ χειμώνα της Κατοχής και του Εμφυλίου;

Το έργο έχει μια μεγάλη αναφορά στους Λαμπράκηδες, ο Αριστοκλής μιλά για τα νιάτα που ποτέ άλλοτε στην Ελλάδα δεν συνόδευσαν τόσο την πολιτική μέσα από την τέχνη και τον πολιτισμό, ή για τον εκδημοκρατισμό των πολιτιστικών εκδηλώσεων που βάλθηκε η Γερμανίδα, εννοώντας τη μητέρα του βασιλιά, να τις ξεριζώσει. Και στον επίλογο του έργου είναι τούτοι, η γενιά των Λαμπράκηδων, μπροστάρηδες στην κηδεία του Πέτρουλα. Χαμένη Ανοιξη είναι αυτή η γενιά, αν σκεφτεί κανείς τη χαμένη γενιά του Εμφυλίου και πως, όσοι δεν σφαγιάστηκαν, έφυγαν εξόριστοι και μετά δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα χωρίς χαρτί κοινωνικών φρονημάτων. Συμβαίνει λοιπόν μια ιδεολογική άνοιξη εκείνη την περίοδο αλλά ήταν και τόσο ταραχώδη πολιτικά χρόνια… Ο κόσμος συγκινείται και λέει μερικές φορές «πω πω, ίδια είναι τα πράγματα». Παρ’ όλα αυτά, συζητώντας με τον πατέρα μου που πιστεύει ότι η Ιστορία κάνει κύκλους, διαφωνώ μαζί του. Εγώ βλέπω τον ιστορικό χρόνο σαν σπείρα κι ας υπάρχουν αναλογίες: σήμερα δεν έχουμε κατάλυση του Συντάγματος, αλλά σίγουρα έχει υποχωρήσει αυτό που λέμε Κράτος Δικαίου – υπάρχει πολιτική συνενοχή και ατιμωρησία που εξασφαλίζουν οι προανακριτικές, οι εξεταστικές, οι αθωώσεις από τα δικαστικά συμβούλια. Εχουμε παραδείγματα πολλών σκανδάλων. Αλλά είναι μοιρολατρικό να νιώθουμε ότι γίνονται με τον ίδιο τρόπο τα πράγματα, γιατί τότε δεν έχει νόημα ούτε να διαβάζουμε βιβλία ούτε να κάνουμε θέατρο ούτε τίποτα.

● Το προσωπικό συγκρούεται με τη δίνη της Ιστορίας, τα κοινωνικά οράματα με τη διάψευσή τους. Μπορούμε να ζήσουμε έξω από την Ιστορία;

Δεν μπορούμε. Το κεντρικό εύρημα του Τσίρκα είναι πως έχει δύο πρωταγωνιστές, τη Γαλλοελβετίδα Φλώρα που λέει ότι είναι απολιτίκ και έναν παλιννοστούντα που ήταν ηγετικό στέλεχος κάποτε και δεν συμμετέχει πια, ματαιωμένος από τη 18χρονη εξορία που έζησε και δεν θέλει ούτε να ανακατευτεί ούτε να μιλήσει. Και τελικά και οι δύο στο βιβλίο συνθλίβονται. Συναντιούνται όλοι στους δρόμους μετά τη δολοφονία του φοιτητή που τους αλλάζει… Ο Τσίρκας ακόμη, μέσα από τη Φλώρα, καταθέτει ένα μεγάλο σχόλιο για τη θέση της γυναίκας στην Ελλάδα του ‘65, μια εποχή που αρχίζουν οι γυναίκες να έχουν λόγο στην πολιτική, καθώς μέχρι τότε υφίσταντο τις πράξεις και τις αποφάσεις των ανδρών. Το βλέπω σαν μια παραβολή για την Ελλάδα, που ψάχνει να πιστέψει κάπου, ίσως σ’ έναν μεσσία έτσι όπως περιγράφει την κάθοδο του Παπανδρέου… Ερχεται όμως η στιγμή που η Ιστορία θα σου δώσει ένα χαστούκι και θα σε ταρακουνήσει…

● Ποια είναι η δική σας Χαμένη Ανοιξη;

Τη Χαμένη Ανοιξη την παραλληλίζω πολύ με τη γενιά μου των «Μιλένιαλς» που είναι τώρα 35-45 χρόνων, οι οποίοι δεν έχουν καταφέρει να αρθρώσουν τον δικό τους λόγο στα πράγματα ενώ ζουν μια πολύ δύσκολη κατάσταση. Βλέπω τις αναλογίες. Στην τέχνη, για παράδειγμα, δεν υπάρχουν οι μεγάλοι σκηνοθέτες σε σχέση με αυτούς που υπήρξαν. Τρέχουμε σε δέκα δουλειές, δεξιά κι αριστερά, στην πολιτική δεν έχει εκφραστεί κάτι από μας και μπορεί να εκφράζουμε την αντίδρασή μας συμμετέχοντας σε συνδικαλιστικά κινήματα που όμως καταπνίγονται. Τελικά δεν μένει ένα ισχυρό αποτύπωμα κάπου…

● Τι ακολουθεί ύστερα από μια Χαμένη Ανοιξη; Ακόμα μια χαμένη εποχή ή μήπως μια ευκαιρία για επαγρύπνηση και αλλαγή πορείας;

Εγώ γι’ αυτό κάνω τέχνη. Με αφορά το μήνυμα αυτού του έργου, ότι μπορούμε πριν από την ύστατη στιγμή κάτι να αλλάξουμε. Εχω δει παραδείγματα στις δύσκολες στιγμές να υπάρχει κόσμος που αντιστέκεται και για λίγο σταματά τη ροπή προς το κακό – Τέμπη, Παλαιστίνη… Κάτι γίνεται και αλλάζει το παιχνίδι. Κι από την άλλη, υπάρχουν πράγματα που θεωρούσαμε ότι είχαμε κατακτήσει και ξαναμπαίνουν σε διαπραγμάτευση, σε ό,τι αφορά τα δικαιώματα. Κι ύστερα όλη αυτή η διαστρέβλωση της πραγματικότητας που γίνεται στην Αμερική, το 13ωρο, η στέγασή μας και το αν θα μπορούμε να ζούμε στην Αθήνα ή αν θα παίρνουμε τον Προαστιακό για να δουλέψουμε εδώ. Δεν μπορούμε να μιλάμε για την εποχή μας ανεβάζοντας μόνο έργα που μιλάνε γι’ αυτήν, παίρνουμε αφορμή και από άλλα πράγματα. Αλλωστε είμαστε όλοι δημιουργήματα των σπόρων που φύτεψαν οι προηγούμενοι.

ℹ️ «Χαμένη Ανοιξη» | Θέατρο «Πορεία» (Τρικόρφων 3, πλ. Βικτωρίας) | Θεατρική διασκευή του βιβλίου «Χαμένη Ανοιξη» του Στρατή Τσίρκα. Μεταγραφή: Αρης Λάσκος. Σκηνοθεσία: Βαλάντης Φράγκος. Παίζουν: Ελ. Ζαραφίδου, Αρης Λάσκος, Καλλιόπη Παναγιωτίδου, Δημήτρης Πασσάς, Γιούλη Τσαγκαράκη, Συμεών Τσακίρης | Εισιτήρια 15-20€ (Ειδικές τιμές για ομαδικά εισιτήρια και εισιτήρια ΑμεΑ τηλ. 210 8210991, 210 8210082)