Το φετινό Φεστιβάλ Animasyros, που ολοκληρώθηκε πριν από λίγες μέρες (22-28/9/2025) ενηλικιώθηκε. Εκλεισε τα 18 του χρόνια και έκανε την πιο πλούσια (σε ταινίες και εμπειρίες) διοργάνωση στην ιστορία του. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα της Ευρώπης παρά το μικρό του μέγεθος σε χώρο και χρόνο: τα δύο αντίστοιχα μεγαλύτερα είναι του Ανσί στη Γαλλία από το 1960 (!) και του Ζάγκρεμπ στην Κροατία από το 1972!
Στην Ελλάδα ακόμα έως σήμερα όταν λες animation πρέπει ίσως να εξηγήσεις στους περισσότερους πως πρόκειται μεν για ταινίες κινουμένων σχεδίων, αλλά υπάρχουν και άλλες πέραν των Μίκι Μάους – και πως είναι ταινίες κανονικές, μικρού ή μεγάλου μήκους, οι οποίες δημιουργούνται και κρίνονται με τα ίδια κριτήρια όπως και οι «κανονικές» ταινίες του σινεμά: φέρουν σκηνοθεσία, σενάριο, μοντάζ, φωτογραφία, ερμηνείες, αφήγηση αλλά και κάτι ακόμα. Την τέχνη του animation. Την τέχνη της κινούμενης εικόνας. Του σκίτσου, που μπορεί να είναι από μία γραμμή έως 3D Stop Motion. Κάτι που δίνει ακόμη μεγαλύτερη ελευθερία και ευελιξία στον δημιουργό να «πει» ακριβώς όσα θέλει, ακόμα και χωρίς λόγια.
Δεν είναι τυχαίο πως η ταινία που κέρδισε το βραβείο Animapride ήταν μια τέτοια ταινία: το «Kabuki»: γαλλοβραζιλιάνικη παραγωγή σε σκηνοθεσία του Ιάπωνα Τιάγκο Μιναμισάουα, που μέσα σε περίπου 13 λεπτά απέδωσε όλη την αλήθεια της μεταμόρφωσης του σώματος (εν προκειμένω, ενός αγοριού σε τρανς γυναίκα), καθώς και την αποκαθήλωσή του από την ίδια την κοινωνία με τη δολοφονία του, δίχως να χρησιμοποιήσει ούτε μία λέξη.
Η συγκεκριμένη ταινία ήταν αφιερωμένη στα τρανς θύματα στη Βραζιλία, που είναι η χώρα με τις περισσότερες δολοφονίες αυτών των ατόμων στον κόσμο! Μόνο το 2015 που ολοκληρώθηκε η ταινία, δολοφονήθηκαν περισσότερα από 1.300 τρανς άτομα. Ο Μιναμισάουα χρησιμοποίησε εναλλάξ αλλά και ταυτόχρονα την τεχνική δύο και τριών διαστάσεων και ανέδειξε μέσω της πανάρχαιας τέχνης του Kabuki, της ιαπωνικής μάσκας δηλαδή, το πώς από την αναγέννηση μπορεί να περάσουμε στην Πιετά – αν σταματήσουμε να είμαστε δεκτικοί στο «άλλο», το «ξένο», το «όχι ίδιο με μας».
Ο αγώνας για την Παλαιστίνη και τα όσα έγιναν στη διοργάνωση
Ακριβώς αυτή ήταν και η θεματική του φετινού φεστιβάλ: ο Κόσμος! Ολος ο κόσμος: ως Διάστημα (universe), ως ολότητα, ως αποδοχή. Γι’ αυτό και όταν ανεβήκαμε να δώσουμε το βραβείο animapride, η γράφουσα είπε εκ μέρους όλης της επιτροπής (ήταν ο σκηνοθέτης Αγγελος Φραντζής, η Συροπαλαιστίνια τρανς καλλιτέχνις Κασσάνδρα ελ Ναζάρ και ο σπουδαίος Ουαλός παραγωγός Γκάρι Τόμας): «Ευχαριστούμε το φεστιβάλ για την πρόσκληση και του ευχόμαστε καλή ενηλικίωση, σε έναν κόσμο που παιδιά αναγκάζονται να ενηλικιωθούν από 4, 5 και 6 ετών, εξαιτίας της φτώχειας, των διακρίσεων, της ανισότητας και της γενοκτονίας»… Το σχόλιο χειροκροτήθηκε και ίσως ήταν και μια στιγμή πραγματικά απελευθερωτική για τη διοργάνωση, έστω κατά την τελετή λήξης, καθώς μία εβδομάδα πριν, στην έναρξη, ο υφυπουργός κ. Φωτήλας, μην έχοντας πάρει κανένα μάθημα από το πρόσφατο Φεστιβάλ Δράμας, είπε: «Είμαστε μαζί. Είμαστε όλοι στη σωστή πλευρά της Ιστορίας».
Ξεκάθαρα δεν είμαστε «όλοι μαζί». Σίγουρα όχι μαζί του και μαζί με τη συγκεκριμένη κυβέρνηση η οποία είναι ουραγός και υποστηρίκτρια του γενοκτόνου Ισραήλ στην απολύτως λάθος πλευρά της όποιας ιστορίας, όπως και αν τη δει κανείς. Αυτό είναι το μόνο βέβαιο. Ωστόσο, από εκεί και πέρα, η κατάσταση δεν είναι διόλου απλή: η ακραία κατάσταση με τα όσα τραγικά (και πρωτόγνωρα για τον 21ο αι.) διαδραματίζονται στην Παλαιστίνη με συνεχείς δολοφονίες από Ισραηλινούς στρατιώτες και εποίκους και τον λιμό που έχουν επιβάλει στη Γάζα έχουν οδηγήσει σε επίσης ακραία συναισθήματα μια τεράστια μερίδα του κόσμου.
Σε αυτόν τον κόσμο, είναι δύσκολο να «μετρήσεις» τα όριά σου και να συγκρατήσεις τον θυμό και την απόγνωσή σου, όπου κι αν βρίσκεται στην υδρόγειο. Αυτό συνέβη και στη Σύρο: τη μέρα της έναρξης (η τελετή έγινε την Τετάρτη, κι ας είχε αρχίσει το φεστιβάλ από τη Δευτέρα) ο πρόεδρος του Animasyros είχε συνεννοηθεί με τις ομάδες αλληλεγγύης να ανέβει εκπρόσωπός τους στη σκηνή και να διαβάσει την ανακοίνωσή τους, που ήταν υπέρ της Παλαιστίνης, κατά της γενοκτονίας, κατά της στάσης της ελληνικής κυβέρνησης, ενώ ταυτόχρονα καλούσε το φεστιβάλ να μην προβάλει τρεις ταινίες στις οποίες, μεταξύ άλλων, στην παραγωγή μετείχε και το στούντιο The hive με έδρα το Ισραήλ.
Τι έγινε – Τι μάθαμε – Τι είδαμε
Πράγματι ομάδα αλληλέγγυων είχε μαζευτεί έξω από το ιστορικό θέατρο «Απόλλων» της Ερμούπολης, κανονικά με δελτία εισόδου. Πράγματι υπήρχαν κάποιοι αστυνομικοί που τους ρωτούσαν αν σκόπευαν να σταματήσουν την τελετή. Ημασταν μπροστά στις συνομιλίες και ο συγκεκριμένος αστυνομικός ήταν ευγενής, ήρεμος, αναγκασμένος (ως φάνηκε) να κάνει αυτές τις ερωτήσεις. Αργότερα, όμως, τα πράγματα οξύνθηκαν όταν ένας με πολιτικά ζήτησε να γίνει έρευνα στα πράγματα και στις τσάντες τους – γεγονός πράγματι απαράδεκτο. Εμείς δεν είδαμε να γίνεται τελικά, ωστόσο υπάρχουν σχετικές καταγγελίες.
Αυτό που είδαμε ήταν πως στη σκηνή ανέβηκε η εκπρόσωπος των συλλόγων εργαζομένων του νησιού και όχι μόνο της δόθηκε το βήμα από τον ίδιο τον πρόεδρο του φεστιβάλ, Βασίλη Καραμητσάνη, αμέσως με το που ξεκίνησε η τελετή (και όχι στο τέλος, έπειτα από τρεις ώρες, όπως θα μπορούσε να έχει κάνει), όχι μόνο είπε όλα όσα ήθελε να πει (κάποια και εναντίον της ίδιας της διοργάνωσης, καθώς την καλούσαν να πει τη λέξη «γενοκτονία» κ.ά.), αλλά είχε ήδη μεταφραστεί η ανακοίνωση στα αγγλικά και τα βλέπαμε σε υπέρτιτλους και ταυτόχρονα γινόταν και μετάφραση στη νοηματική.
Η αλήθεια είναι πως παρόμοια ανακοίνωση, ακόμα και εναντίον του ίδιου του θεσμού, να ειπωθεί έτσι και να μεταφραστεί σε δύο γλώσσες από σκηνής, δεν έχουμε ξαναδεί να γίνεται σε κανένα φεστιβάλ έως τώρα. Και όχι μόνο αυτό: ομάδα αλληλέγγυων στην αίθουσα -εν γνώσει του προέδρου- άνοιξε πανό καθώς και την παλαιστινιακή σημαία και φώναξε συνθήματα, μαζί με τους θεατές (όχι βέβαια τον κ. Φωτήλα ούτε τον κ. Χριστόπουλο του ΕΚΚΟΜΕΔ που ήταν στην πρώτη σειρά και ούτε καν χειροκρότησαν). Και ακόμη περισσότερο: αμέσως μετά προβλήθηκαν πέντε ταινίες animation, μία από την κίνηση 300 καλλιτεχνών από 50 χώρες υπέρ της Παλαιστίνης και ακόμη τέσσερις από εργαστήρια σε καμπ στη Γάζα από τα ίδια τα παιδιά εκεί! Ηταν κάτι το απρόσμενα υπέροχο και εξαιρετικά συγκινητικό.
Οσο για το στούντιο The hive, το οποίο κατήγγειλαν η BDS, η Παλαιστινιακή Παροικία και οι Filmakers For Palestine, κατ’ αρχάς είναι σε δυσμένεια από το ισραηλινό κράτος εδώ και χρόνια εξαιτίας της στάσης του ενάντια στην κυβερνητική προπαγάνδα, πράγματι έμμεσα λαμβάνει χρήματα από το κράτος, όπως και όλοι οι οργανισμοί που είναι εκεί, ωστόσο έτυχε να γνωρίσουμε τα δύο παιδιά, Ισραηλινούς, που ήταν στο φεστιβάλ εκπροσωπώντας το στούντιο και η συνομιλία μαζί τους δεν ξεχώριζε από το να συνομιλήσουμε με έναν από όσους διαδήλωναν έξω από τον «Απόλλωνα». Είχαν ακριβώς τις ίδιες απόψεις, διαδηλώνουν σχεδόν καθημερινά στο Τελ Αβίβ ενάντια στον Νετανιάχου, αλλά είναι και απίστευτα φοβισμένοι τόσο από το καθεστώς εκεί όσο και από εμάς εδώ, καθώς ξέρουν πως με το που θα πουν ότι είναι Ισραηλινοί είναι αμέσως εναντίον τους η δήλωση αυτή. Μας μιλούσαν σχεδόν ψιθυριστά και στ’ αλήθεια, ενώ ναι, είναι γενοκτονία, ενώ ναι, πρέπει να σταματήσει τώρα και να τιμωρηθούν οι ένοχοι ως εγκληματίες πολέμου και στυγνοί δολοφόνοι, ταυτόχρονα δεν μπορέσαμε παρά να νιώσουμε μαζί με τα δύο αυτά παιδιά πως είμαστε πράγματι «μαζί».
Και κάτι ελληνικό…
Η άλλη έκπληξη της φετινής διοργάνωσης ήταν το εκτενές αφιέρωμα και η έκθεση με τίτλο «Great Greek Masters» ως ελάχιστος φόρος τιμής στους πρωτοπόρους των κινουμένων σχεδίων στην Ελλάδα, σε επιμέλεια της σκηνοθέτιδας και animator Κλεοπάτρας Κοραή και του κινηματογραφιστή Δημήτρη Μπέλλου. Επρόκειτο για κάτι απίθανα υπέροχο: ποια ευκαιρία θα έχεις να δεις το πρώτο ελληνικό animation που έγινε ποτέ στη χώρα, και ήταν αμέσως μετά τον Πόλεμο, το 1945!
Η ταινία, διάρκειας 5 λεπτών, με πρωτοφανή καλή τεχνική animation, δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, σατίριζε πραγματικά έξυπνα τον Ντούτσε και την ιταλική οπισθοχώρηση (προφανώς για να δώσει κουράγιο στους Ελληνες αγωνιστές) και τον Ιταλοελληνικό Πόλεμο. Ο Σταμάτης Πολεμάκης τη δημιούργησε και αποτελεί ένα ιστορικό ντοκουμέντο, ξεχωρίζοντας για την καινοτόμο (ειδικά για την εποχή) τεχνική και το χιουμοριστικό της ύφος.
Αμέσως μετά, γνωρίσαμε τους πρώτους Ελληνες animators που ήταν παρόντες: Ιορδάνης Ανανιάδης, Γιάννης Κουτσούρης, Γιώργος Σηφιανός, Αντα Γανώση και Αγγελος Χατζηανδρέου. Ανθρωποι που έμαθαν δίπλα σε τεχνίτες του σινεμά (όπως ο Θόδωρος Μαραγκός!) και ανέπτυξαν την τέχνη τους μέσα στη χούντα, με ταινίες που έπρεπε να περάσουν τη λογοκρισία του καθεστώτος και είχαν υποδόρια μηνύματα. Αλλά και αμέσως μετά, τέλη του ’70 και το ’80, τα θέματα με τα οποία καταπιάνονταν ήταν τόσο μπροστά από την εποχή τους: ο πόλεμος, η καταστροφή του περιβάλλοντος, οι διαπροσωπικές σχέσεις. Είδαμε πολιτική και κοινωνική σάτιρα, υπέροχα animations από την ελληνική παράδοση και μυθολογία, παραμύθια και αλληγορίες.
Τελικά το animation έχει ακόμα και στην Ελλάδα ιστορία που δεν τη φανταζόμασταν. Και μόνο γι’ αυτό, αλλά και για τις ταινίες από τη Γάζα, η φετινή διοργάνωση έγινε από τις πιο σημαντικές. Αν και η αλήθεια είναι πως οι περισσότερες ταινίες ήταν εξαιρετικές και φυσικά είχαμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε από κοντά ίσως έναν από τους τελευταίους πραγματικά ανεξάρτητους animators στον κόσμο, τον μεγάλο πλέον σε ηλικία, αλλά ακμαιότατο, Αμερικανό Μπιλ Πλίμπτον, που ήταν παρών στη διοργάνωση: «Εχω κάνει ταινίες εναντίον του Τραμπ και της αδιαλλαξίας της εξουσίας. Αλλά ποτέ δεν έπαθα αυτό – έπρεπε να έρθω στη Σύρο, να γλιστρήσω στα φύκια και να χτυπήσω το μάτι μου λες και έχω φάει μπουνιά! Δεν ήταν να γλιστρούσα πάνω στην έμπνευση καλύτερα;», μας είπε δείχνοντάς μας όχι μόνο το μαυρισμένο του μάτι, αλλά και τη φιλοσοφία του: το χιούμορ και τη σάτιρα ως βαθιά πολιτική στάση.
