«Η άνετη ζωή είναι απατηλή: φτάνει ένα drone και εξαφανίζεται»

O θεατρικός συγγραφέας και σκηνοθέτης Iβάν Βιριπάγεφ είναι το μεγάλο όπλο της νέας ρωσικής δραματουργίας: τα ανατρεπτικά έργα του παίζονται σε όλον τον κόσμο. Γεννημένος στη Σιβηρία, με σπουδές θεάτρου στο Ιρκούτσκ και στη Μόσχα, το διάστημα 2013-2016 διετέλεσε καλλιτεχνικός διευθυντής του θεάτρου Praktika στη Μόσχα, ενώ τα έργα του παίζονταν σε 50 σκηνές στη Ρωσία. Και έπειτα ήρθε ο πόλεμος. Και ο Βιριπάγεφ απαγορεύτηκε, επικηρύχθηκε από το ρωσικό κράτος και ζει στην Πολωνία, πολιτογραφημένος Πολωνός πλέον. Και μπορεί να αποφεύγει να μας μιλήσει… πολιτικά, ωστόσο η θέση που παίρνει στα έργα του και στη ζωή μιλάει από μόνη της: στην Πολωνία δραστηριοποιείται σε μια θεατρική ομάδα με έφηβους πρόσφυγες από την Ουκρανία.

Οταν αναρωτηθήκαμε στο τέλος της συνέντευξης αν θα ήθελε να αναφερθεί σε κάτι για το οποίο δεν τον είχαμε ρωτήσει, μας απάντησε: «Οταν άρχισε ο πόλεμος, με τη σύζυγό μου, την Πολωνή ηθοποιό Καρολίνα Γκρούσκα, ιδρύσαμε το ίδρυμα Teal House (“Το Τιρκουάζ Σπίτι”), το οποίο στηρίζει καλλιτέχνες-πρόσφυγες. Το ίδρυμα βοηθά Ουκρανούς, Λευκορώσους, Ρώσους και άλλους που αναγκάζονται να φύγουν από τον πόλεμο ή τα ολοκληρωτικά καθεστώτα.

Οι καλλιτέχνες δυσκολεύονται ιδιαίτερα στην ξενιτιά. Οι ηθοποιοί καλούνται να παίξουν σε άλλη γλώσσα· γενικά η ζωή σε διαφορετικό πολιτισμικό κώδικα είναι πολύ δύσκολη. Προσπαθούμε να τους βοηθήσουμε να προσαρμοστούν και να ενταχθούν στη διεθνή πολιτιστική διαδικασία. Το ίδρυμα στηρίζει επίσης Ουκρανούς εφήβους: διευθύνουμε μια θεατρική ομάδα στην οποία βρίσκουν δύναμη μέσα από τη δημιουργία. Αν θέλετε, μπορείτε να επισκεφτείτε την ιστοσελίδα τού Teal House και να κάνετε μια δωρεά. Ολα τα χρήματα πηγαίνουν στην ανάπτυξη αυτών των προγραμμάτων και στη στήριξη ανθρώπων που έχουν ανάγκη».

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Λίγο πριν έρθει στην Αθήνα για το ανέβασμα του έργου του «Οι μεθυσμένοι», σε σκηνοθεσία Ανδρέα Παράσχου που παίζεται αυτόν τον καιρό Δευτερότριτα στο θέατρο OLVIO, μίλησε στην «Εφημερίδα των Συντακτών» για το έργο του. Γνωρίζει καλά τους Ελληνες συντελεστές όπως μας λέει, αφού με τον σκηνοθέτη πρόσφατα ανέβασαν μαζί το «Mahama Electronic Devices» στη Θεσσαλονίκη.

Στους «Μεθυσμένους» βλέπουμε δεκατέσσερις χαρακτήρες, από τον διευθυντή ενός μεγάλου φεστιβάλ κινηματογράφου μέχρι μια πόρνη πολυτελείας, πρόσωπα διαφορετικών ηλικιών και ιδιοτήτων στις πιο παράλογες καταστάσεις κατά τη διάρκεια μόνο μίας νύχτας. Τι τους συνδέει; Το γεγονός ότι ο καθένας από αυτούς είναι τύφλα στο μεθύσι. Ομως ακόμη και υπό την επήρεια του αλκοόλ αναζητούν την προσωπική τους αλήθεια, τον δικό τους Θεό κι αναρωτιούνται για το πού βρίσκεται η ευτυχία και τι είναι ο έρωτας, φέρνοντας στο φως όλα τα βαθιά ερωτήματα που ταλανίζουν τον σύγχρονο άνθρωπο.

Ο Βιριπάγεφ είναι πολύ αγαπητός στη χώρα μας. Απόδειξη; Αυτό είναι το τέταρτο έργο του που παρουσιάζεται σε διάστημα ενός χρόνου. Αυτά τα έργα του που ανέβηκαν στις αθηναϊκές σκηνές είναι ο οδικός χάρτης στη συνέντευξη που ακολουθεί, θίγοντας μερικά ακόμη πιο ακανθώδη ζητήματα…

● Στην αρχή του χρόνου είδαμε το «Οξυγόνο». Πείτε μας ποιο είναι το δικό σας «οξυγόνο»; Υπάρχει κάποιο όραμα που κατευθύνει τη δραματουργία σας;

Κατ’ αρχάς είμαι πολύ χαρούμενος που τα έργα μου συναντούν ανταπόκριση στο ελληνικό κοινό, στους σκηνοθέτες και στους ηθοποιούς. Είμαι ευγνώμων στη μοίρα γι’ αυτό, διότι η Ελλάδα είναι για μένα μια ξεχωριστή χώρα. Μου χάρισε τη φιλοσοφία, το θέατρο και τον βυζαντινό πολιτισμό· επομένως έχει δώσει και σε μένα προσωπικά πάρα πολλά ως καλλιτέχνη. Οσο για το «Οξυγόνο», πρόκειται φυσικά για μεταφορά. Για μένα σημαίνει την ανάγκη για γνώση, για κατανόηση. Συχνά οι άνθρωποι αρκούνται σε πληροφορίες – πολιτικές ειδήσεις ή τρέχοντα γεγονότα. Αλλά να γνωρίσεις τι είναι η ίδια η ζωή, αυτό είναι το αληθινό ερέθισμα και η κινητήρια δύναμη που καθοδηγεί και εμένα και τη δραματουργία μου.

● Στη συνέχεια είδαμε «Το Συνέδριο για το Ιράν»: το υποκριτικό ενδιαφέρον της πλούσιας Δύσης για τα ανθρώπινα δικαιώματα που παραβιάζονται παντού. Δεν μπορώ να μη σας ζητήσω να σχολιάσετε τόσο τη στάση του Τραμπ στον ΟΗΕ, όσο και τη στάση της Δύσης απέναντι στις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα.

Δεν είμαι πολιτικός επιστήμονας, ούτε ειδικός στις διεθνείς σχέσεις. «Το Συνέδριο για το Ιράν» δεν είναι έργο για την πολιτική, αλλά για την ανθρώπινη ανάπτυξη. Προσπάθησα να δείξω όλο το φάσμα των επιπέδων της ανθρώπινης συνείδησης που εκφράζεται και μέσα από τις αξίες – ή, για να χρησιμοποιήσω τον όρο του Ken Wilber, τα «αξιακά memes». Στο έργο βλέπουμε φιλελεύθερες, αριστεροφιλελεύθερες, συντηρητικές και θρησκευτικές θέσεις. Ολες τους έχουν δικαίωμα ύπαρξης, αλλά παραμένουν απλώς «θέσεις» σε σχέση με το ουσιαστικότερο – αυτό που εκφράζει η τελευταία ηρωίδα, η Ιρανή, η οποία μοιράζεται την εμπειρία της: ότι το νόημα της ζωής είναι η αγάπη.

● Θα θέλατε να μας πείτε δυο λόγια για το πού έχει φτάσει ο πόλεμος στην Ουκρανία;

Και πάλι θέλω να τονίσω: δεν είμαι πολιτικός αναλυτής ούτε στρατιωτικός ειδικός. Ζω όμως στην Πολωνία και εκεί ο πόλεμος γίνεται αισθητός σε κάθε εκατοστό του δέρματός μας. Είναι δίπλα μας. Οταν έρχομαι στην Ελλάδα, βλέπω ότι εδώ σχεδόν δεν μιλούν για τον πόλεμο – λίγο στις εφημερίδες, ελάχιστα στις συζητήσεις ή στην τηλεόραση. Και αυτό είναι φυσικό. Στην Πολωνία όμως ο πόλεμος υπάρχει στον αέρα. Μερικές φορές φτάνουν μέχρι και drones. Δουλεύουμε με πρόσφυγες. Διευθύνω μια παιδική ουκρανική θεατρική ομάδα εφήβων· παίζουμε μουσικά όργανα και πολλοί από τους γονείς αυτών των παιδιών πολεμούν στο μέτωπο. Ετσι νιώθω αυτόν τον πόλεμο πολύ έντονα. Δεν έχει τελειώσει· και πότε θα τελειώσει δεν το ξέρω. Μακάρι να γίνει σύντομα.

● Το τρίτο έργο σας που ανέβηκε φέτος στην Αθήνα είναι η «Νέα Τάξη Πραγμάτων»: αφορά τις προκλήσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης, που αμφισβητεί αλήθειες, αξίες και βεβαιότητες αλλά της παρέχουμε περισσότερα δεδομένα απ’ όσα ξέρουν οι πιο κοντινοί μας άνθρωποι. Ποια θεωρείτε τα πιο οξυμένα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε – ατομικά και συλλογικά;

Το μεγαλύτερο πρόβλημα σήμερα είναι ότι η πλειονότητα των ανθρώπων στον πλανήτη δεν γνωρίζουν ποιοι είναι. Ασχολούμαστε πολύ λίγο με τον εαυτό μας και με το ερώτημα της ταυτότητας. Επιπλέον μεγάλο μέρος της προοδευτικής δυτικής κοινωνίας ζει σε μια μεταμοντέρνα συνθήκη. Ο μεταμοντερνισμός μάς δίδαξε ότι δεν υπάρχει ενιαία αλήθεια: ο καθένας έχει τη δική του, άρα στην ουσία δεν υπάρχει καμία. Αυτό οδήγησε στη διακοπή της αναζήτησης – στην επιθυμία να ζήσει κανείς απλώς άνετα. Αλλά η άνετη ζωή είναι απατηλή: φτάνει ένα drone και η άνεση εξαφανίζεται.

Γι’ αυτό πιστεύω ότι το σημαντικότερο πρόβλημα σήμερα είναι η εκπαίδευση. Οχι όμως η εκπαίδευση μόνο ως σχολείο ή πανεπιστήμιο, αλλά μια εκπαίδευση όπου η κεντρική επιστήμη είναι το ίδιο το νόημα της ζωής.

● Τι μας λένε «Οι μεθυσμένοι»; Το τρέιλερ αυτής της παράστασης καλεί: «Μην είστε δειλοί». Σε ποια κατεύθυνση πρέπει να σηκώσουμε κεφάλι;

Πρώτα απ’ όλα πρέπει να πάψουμε να φοβόμαστε να λέμε την αλήθεια στον εαυτό μας. Δεν είμαι ηθικολόγος, ούτε αναμάρτητος· και εγώ μερικές φορές λέω ψέματα. Αλλά το να λες ψέματα στον εαυτό σου δεν οδηγεί πουθενά. Μας απομακρύνει από την κατανόηση του ποιοι είμαστε· και χωρίς αυτή την κατανόηση ζούμε σε έναν κόσμο και μια ζωή που δεν κατανοούμε πραγματικά. Η κατανόηση είναι το κλειδί για μια συνειδητή και αυθεντική ζωή.

● Το θρησκευτικό στοιχείο εμφανίζεται συχνά στα έργα σας. Τι συμβολίζουν για σας η θρησκεία και ο Θεός;

Η θρησκεία για μένα είναι εργαλείο, μέθοδος που βοηθά τον άνθρωπο να βρει νόημα και αρμονία. Και αρμονία δεν σημαίνει άνεση, αλλά βαθιά επίγνωση ότι είμαστε μέρος ενός τεράστιου ζωντανού οργανισμού που λέγεται Σύμπαν.

Η θρησκεία μπορεί να λειτουργήσει μέσω ήχων, εικόνων, προσευχών· μέσω όλων όσων ρυθμίζουν τις δονήσεις μας ώστε να έρθουμε σε επαφή με τον εαυτό μας, δηλαδή με τον Θεό. Γιατί στην κατανόησή μου ο Θεός δεν είναι «κάποιος». Δεν είναι πρόσωπο, ούτε καν «εκείνος». Ο Θεός είναι η ίδια η ζωή, το αληθινό ζωντανό νόημα. Και μόνο η επαφή με αυτό το νόημα, με αυτή τη ζωή, μπορεί να είναι ο αληθινός μας δάσκαλος. Καθένας βιώνει αυτή την επαφή με τον δικό του τρόπο: η πηγή είναι μία, αλλά οι ζωές αμέτρητα διαφορετικές. Γι’ αυτό όταν η θρησκεία γίνεται δόγμα, αντικείμενο λατρείας ή σκοπός καθαυτός, χάνει τη δύναμή της. Η θρησκεία είναι στην ουσία γιόγκα· και «γιόγκα» σημαίνει ένωση.

● Τι είναι για σας η πατρίδα;

Είναι ένα επώδυνο ερώτημα. Είμαι Ρώσος δραματουργός. Ο,τι κι αν συμβεί, όπου κι αν ζήσω, σε όποιες γλώσσες κι αν ανεβαίνουν τα έργα μου, γεννήθηκα Ρώσος δραματουργός και θα πεθάνω Ρώσος δραματουργός. Η δραματουργία είναι η σκηνή και η επαφή με το κοινό. Πριν από τον πόλεμο είχα βαθιά επαφή με το ρωσικό κοινό: ήμουν ο πιο προβεβλημένος συγγραφέας με πάνω από 50 θέατρα στη Ρωσία να παίζουν έργα μου. Σήμερα είμαι απαγορευμένος· δεν έχω πλέον καμία επαφή με το κοινό εκεί.

Η πατρίδα μου ήταν το ρωσικό θέατρο. Μα δεν υπάρχει πια και δεν θα υπάρξει ποτέ ξανά για μένα. Δεν θα επιστρέψω στη Ρωσία, ακόμα κι αν αλλάξει η εξουσία. Η Ρωσία τελείωσε για μένα. Δεν μπορώ να συγχωρέσω.

Ομως η πατρίδα μου είναι επίσης η ίδια η δραματουργία, οι μεγάλοι δάσκαλοι, οι προκάτοχοί μου. Για μένα είναι τιμή να συνεχίζω αυτή τη μεγάλη παράδοση. Εδώ, στην Ελλάδα, νιώθω σύνδεση με τους πατέρες της δραματουργίας – τον Αισχύλο, τον Σοφοκλή, τον Ευριπίδη, τον Αριστοτέλη. Νιώθω σύνδεση με δασκάλους στην Ινδία, με Γερμανούς φιλόσοφους. Αυτή είναι η πατρίδα μου: το έργο τέχνης ως τόπος εύρεσης νοήματος. Από εκεί κατάγομαι.

● Γιατί κάνετε τέχνη;

Οταν ξέσπασε ο πόλεμος, η ρωσική εισβολή, και ήρθε η ρήξη μου με την πατρίδα και τον ρωσικό πολιτισμό, βίωσα ένα βαθύ τραύμα. Εχω πολλούς φίλους και μαθητές στην Ουκρανία, μια χώρα που αγαπώ πολύ. Υπέφερα βαριά από όσα συνέβησαν. Και ξαφνικά ένιωσα μια απίστευτη ανακούφιση. Συνειδητοποίησα τι είχε συμβεί: εξαφανίστηκε η ίδια η ερώτηση «γιατί». Δεν την κάνω πια. Δεν ξέρω την απάντηση. Εδώ στην Ελλάδα δεν δημιουργώ τη μοίρα μου – απλώς τη ζω. Δεν ξέρω γιατί ασχολούμαι με την τέχνη. Απλώς ζω με αυτήν.

ℹ️ «Οι μεθυσμένοι» του Ιβάν Βιριπάγεφ | Θέατρο OLVIO (Ιερά Οδός 67 & Φαλαισίας 7, Βοτανικός, τηλ. 210- 3414118) | Κάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 21.00 | Εισιτήρια 13-16€. Προπώληση More.com ? O σκηνοθέτης Iβάν Βιριπάγεφ θα παρακολουθήσει την παράσταση τη Δευτέρα 13 Οκτωβρίου ενώ στο τέλος θα απαντήσει σε ερωτήσεις του κοινού