Ενα μητροπολιτικό, δημόσιο μουσείο στην καρδιά του Αιγαίου

Το πρώτο δημόσιο μουσείο για τον κυκλαδικό πολιτισμό δημιουργείται στο Αρχιπέλαγος, στο μεγαλύτερο και σημαντικότερο νησί των Κυκλάδων, στη Νάξο. Την περασμένη εβδομάδα το Συμβούλιο Μουσείων του υπουργείου Πολιτισμού ενέκρινε ομόφωνα και μετ’ επαίνων την οριστική μουσειολογική και τη μουσειογραφική μελέτη του Μουσείου Κυκλαδικού Πολιτισμού. Θα στεγάζεται στην καρδιά της νήσου, στο κάστρο, στα δύο μνημειακά παλίμψηστα κτίρια στον Πύργο Κρίσπι/Γλέζου και στο κτίριο της Αεροπορίας/Αρχοντικό Προμπονά. Μαζί με το παλιό Αρχαιολογικό Μουσείο, που ανακαινίζεται εκ βάθρων για να μετατραπεί σε Μουσείο Ναξιακού Πολιτισμού, θα αποτελέσουν τη «Νησίδα Μουσείων Κάστρου Χώρας Νάξου». Το πολύπλοκο εγχείρημα υλοποιείται από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων του ΥΠΠΟ, με πόρους από το ΕΣΠΑ της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου, ύψους 4.380.000 ευρώ.

Το Μουσείο Κυκλαδικού Πολιτισμού βρίσκεται στην τελική ευθεία και αναμένεται να ξεκινήσει τη λειτουργία του εντός του 2027. Θα φιλοξενεί τον μεγαλύτερο αριθμό κυκλαδικών αρχαιοτήτων στον κόσμο, τη μοναδική συλλογή η οποία στο σύνολό της έχει ταυτότητα προέλευσης με έργα που διαθέτουν την πληροφορία, καθώς προέρχονται από ανασκαφές. Κι αυτό σε αντίθεση με το πλήθος των, ανεκτίμητης αξίας, κυκλαδικών αρχαιοτήτων που προέρχονται από αρχαιοκαπηλία και λεηλασία και διακινήθηκαν στην παγκόσμια αγορά από τους εμπόρους τέχνης, στα μέσα του 20ού αιώνα, για να βρουν στη συνέχεια μια θέση σε ιδιωτικές συλλογές επιφανών προσώπων με μεγάλο οικονομικό εκτόπισμα ή σε συλλογές μητροπολιτικών μουσείων.

Μάλιστα στο Μουσείο Κυκλαδικού Πολιτισμού η μία από τις δέκα ενότητες, εκείνη με τον τίτλο «Η μεγάλη λεηλασία», θα είναι αφιερωμένη στην αρχαιοκαπηλία, που υπήρξε μάστιγα για τον κυκλαδικό πολιτισμό. Εκεί θα εκτίθενται κίβδηλα μαζί με άλλα έργα που κατασχέθηκαν ή επεστράφησαν.

Εννέα μουσειακές ενότητες

Η αφήγηση θα ξεκινάει με τη δραστηριότητα του ανθρώπου στη Νάξο από την παλαιολιθική εποχή έως τη νεολιθική, με εκθέματα που παρουσιάζονται για πρώτη φορά, ενώ στις εννέα ενότητες θα ξεδιπλώνεται το πανόραμα του κυκλαδικού πολιτισμού με εμβληματικά έργα, ειδώλια της «παραλλαγής Σπεδού», «τηγανόσχημα» και «καπελόσχημα» αγγεία, έργα μεταλλουργίας, κεραμικής, λιθοτεχνίας κ.ά. Περίοπτη θέση θα κατέχει ο θησαυρός της Κέρου, η μεγαλύτερη και σημαντικότερη συλλογή, ενώ ειδικές ενότητες θα είναι αφιερωμένες στις Μικρές Κυκλάδες: Σχοινούσα, Δονούσα, Κουφονήσια, Κέρος – Δασκαλειό, Ηρακλειά, που φωτίζουν την ιστορία της ευρύτερης περιοχής του Αιγαίου.

Επίσης θα εκτεθούν τα έξι αρχαία αντικείμενα της περίφημης Συλλογής Στάινχαρτ που έχουν επιστρέψει στην Ελλάδα. Ωστόσο η μουσειολογική μελέτη δεν περιλαμβάνει, στην παρούσα φάση, τα 161 αντικείμενα της Συλλογής Στερν (εξάλλου θα επιστρέψουν, σχεδόν, ύστερα από 50 χρόνια) καθώς αφορά μόνον όσα εκθέματα υπάρχουν αυτή τη στιγμή στο Αρχαιολογικό Μουσείο Νάξου και σε μουσεία της χώρας. Βάσει του μνημονίου συνεργασίας, πάντως, που υπογράφηκε το 2022 -και ξεσήκωσε πλήθος αντιδράσεων- μεταξύ του υπουργείου Πολιτισμού, του Μητροπολιτικού Μουσείου Τέχνης της Νέας Υόρκης και του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, τα αντικείμενα της συλλογής αναμένεται να καταλήξουν στο Μουσείο Κυκλαδικού Πολιτισμού.

«Η πρωτοποριακή μουσειογραφική μελέτη αναδεικνύει τη μεγαλύτερη και σπουδαιότερη συλλογή στον κόσμο κυκλαδικών τέχνεργων, τα οποία συγκροτούνται σε θεματικές ενότητες που φωτίζουν όλες τις πτυχές του σπουδαίου αιγαιακού πολιτισμού της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού, καθώς τα εκθέματα προέρχονται από ανασκαφές και διασώζουν τις πολύτιμες πληροφορίες από το αρχαιολογικό τους συγκείμενο», έγραψε ο διευθυντής της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων δρ Δημήτρη Αθανασούλης στον προσωπικό του λογαριασμό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μετά την έγκριση των μελετών από το Συμβούλιο Μουσείων. Αρχαιολόγος με πολυετή εμπειρία, ο οποίος έχει στήσει δεκάδες μουσεία στη χώρα, είναι ο άνθρωπος που τρέχει το εγχείρημα. Παρευρέθη στο Συμβούλιο Μουσείων και μίλησε για τις εργασίες που υλοποιούνται μαζί με τον διακεκριμένο αρχιτέκτονα Στέλιο Κόη, που υπογράφει τη μουσειολογική και τη μουσειογραφική μελέτη.

Το παρελθόν συναντά τη σύγχρονη αρχιτεκτονική

Τα ευρήματα από τον πρωτοκυκλαδικό και τον κυκλαδικό πολιτισμό θα παρουσιάζονται σε έκταση πάνω από 1.400 τ.μ., οπότε οι επισκέπτες θα έχουν για πρώτη φορά τη δυνατότητα να γνωρίσουν σφαιρικά τον σπουδαίο πολιτισμό που αναπτύχθηκε στις Κυκλάδες κατά την 3η και 2η χιλιετία π.Χ., δηλαδή την Εποχή του Χαλκού. Μέχρι σήμερα δεν υπήρχε σαφής εικόνα, καθώς οι συλλογές ήταν αποσπασματικές με αντικείμενα που προέρχονται από το εμπόριο και όχι από τις ανασκαφές. Αυτό είναι το πρώτο και το μεγάλο ατού του μουσείου.

Το δεύτερο είναι ο μουσειογραφικός σχεδιασμός που είναι τολμηρός και πρωτοποριακός καθώς δημιουργείται μια εγκατάσταση μέσα στα κτίρια, με τη λογική box in the box. Τα ιστορικά κελύφη των κτιρίων, που αποτελούν εκθέματα τα ίδια, αναστηλώθηκαν πλήρως και στους εσωτερικούς χώρους τους αναπτύσσεται ένα ποτάμι από σμύριδα, πέτρωμα με πλούσια κοιτάσματα στη Νάξο από την εποχή της αρχαιότητας. Πάνω σ’ αυτήν την πλατφόρμα θα αναπτύσσονται τα εκθετήρια και οι προθήκες που θα λειτουργούν αυτοτελώς σε σχέση με τα ιστορικά κελύφη των κτιρίων χωρίς να προκαλείται σύγχυση ώστε ο θεατής να περιηγείται αναπόσπαστος τόσο στα κελύφη όσο και στα εκθέματα.

Το τρίτο σημαντικό στοιχείο είναι η εξαιρετικά λιτή μουσειογραφική προσέγγιση, που ενώνει το παρελθόν με τη σύγχρονη αρχιτεκτονική και προβάλλει τα κυκλαδικά τέχνεργα σε μια εγκατάσταση που θα λειτουργεί ουδέτερα επιτρέποντας στον επισκέπτη να δώσει όλη την προσοχή του στα αντικείμενα που είναι κυρίως μικρών διαστάσεων και δεν εντυπωσιάζουν με το μέγεθός τους.

Ο Στέλιος Κόης (είχε υπογράψει τη μουσειογραφική μελέτη της πρωτοποριακής έκθεσης «Vanity. Ιστορίες Κοσμημάτων από τις Κυκλάδες» πριν από εννέα χρόνια, την οποία είχε παρουσιάσει η ΕΦΑ Κυκλάδων στο Αρχαιολογικό Μουσείο Μυκόνου και ταξίδεψε στον κόσμο) μαζί με την ομάδα του έχει αναλάβει τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό των τριών μουσείων και των εκθέσεων. Το φυσικό φως αξιοποιείται για την ανάδειξη των εκθεμάτων. Ολα τα παράθυρα και οι πόρτες των κτιρίων (πάνω από 100) είναι ανοιχτά προς την ύπαιθρο, το κυκλαδικό τοπίο και το Αιγαίο ώστε ο επισκέπτης να βλέπει τα κυκλαδικά τέχνεργα με φόντο το φυσικό περιβάλλον.

Με αυτόν τον τρόπο αξιοποιείται στο έπακρο ότι το δημόσιο μουσείο δημιουργείται στον γενέθλιο τόπο, στη μητρόπολη του κυκλαδικού πολιτισμού, παρουσιάζοντας αυτά τα αριστουργήματα στον τόπο που τα δημιούργησε. Αναμένεται, πάντως, να είναι μοναδικό σε διεθνές επίπεδο τόσο για τα εκθέματά του, όσο και για τα κελύφη που θα τα φυλάσσουν και θα τα προβάλλουν.

Το έργο αποκατάστασης

Η μετατροπή των μεσαιωνικών κτιρίων σε σύγχρονα μουσεία είναι τολμηρό εγχείρημα με πολλές δυσκολίες αλλά και εκπλήξεις. Κατά τη διάρκεια των εργασιών αποκαλύφθηκαν σημαντικά τεκμήρια τα οποία εντοπίστηκαν εντοιχισμένα, σημαντικά ευρήματα για την εξέλιξη της αρχαίας ναξιακής ακρόπολης σε ισχυρό βυζαντινό κάστρο κατά τον 7ο αιώνα, καθώς πρόκειται για παλίμψηστα κτίρια με αλλεπάλληλες φάσεις και μετασκευές από τον πρώιμο Μεσαίωνα έως τον 20ό αιώνα.

Το Μουσείο Κυκλαδικού Πολιτισμού, που θα εκτείνεται σε διαφορετικά επίπεδα με δαιδαλώδη διαδρομή, θα είναι προσβάσιμο σε εμποδιζόμενα άτομα, όχι όμως και σε συμπολίτες μας με ειδικές ανάγκες που βρίσκονται σε αμαξίδια. Ωστόσο δεν είναι πρόβλημα των κτιρίων καθώς η πρόσβαση στα καλντερίμια του κάστρου και στα σκαλοπάτια καθιστά αδύνατη τη χρήση αμαξιδίου. Αντίθετα το Μουσείο Ναξιακού Πολιτισμού, στο οποίο θα υπάρχει και ενότητα με έργα του κυκλαδικού πολιτισμού, θα είναι απόλυτα προσβάσιμο σε ΑμεΑ από παρακείμενο ανελκυστήρα.

Η ιστορία της Νάξου

Το Μουσείο Ναξιακού Πολιτισμού, που θα φιλοξενηθεί στο κτίριο του παλιού Αρχαιολογικού Μουσείου, έχει έκταση πάνω από 1.700 τ.μ. και χρονικό ορίζοντα ολοκλήρωσης το 2029. Ενα διαχρονικό μουσείο που θα αφηγείται την πολύχρονη και ένδοξη διαδρομή του νησιού και των ανθρώπων του από την Προϊστορία έως την Ενετοκρατία με πλήθος ευρημάτων, ανάμεσά τους και εκείνα που αποκαλύφθηκαν σε ανασκαφές τα τελευταία 50 χρόνια και θα εκτεθούν για πρώτη φορά. Η παρουσίαση των εκθεμάτων θα γίνει με πρωτοποριακό τρόπο και θεματικές ενότητες με ιστορίες της Νάξου.

Θυμίζουμε ότι το κτίριο του Αρχαιολογικού Μουσείου, το οποίο αναστηλώνεται για τις νέες χρήσεις του, είναι κηρυγμένο ιστορικό μνημείο και χτίστηκε στην περίοδο από το 1600-1800. Αποτελεί επιβλητικό δείγμα της αρχιτεκτονικής που αναπτύχθηκε στη Νάξο κατά την ακμή που γνώρισε στο διάστημα της φραγκοκρατίας. Είναι πενταώροφο και κατασκευάστηκε στη διαδρομή του φράγκικου τείχους, συμπεριλαμβάνοντας δύο από τους πύργους του.

Την περίοδο που θα παραμείνει κλειστό και για όσο συνεχίζονται τα έργα αναβάθμισης για τη νέα χρήση, η «Προσωρινή έκθεση» λειτουργεί στον δεύτερο όροφο του Πολιτιστικού Κέντρου «Αγία Ούρσουλα», στην πρώην Μονή Ουρσουλινών της Ιεράς Καθολικής Αρχιεπισκοπής Νάξου.