Ο κλονισμός δύο ταμπού

Πληθαίνουν οι κριτικές φωνές, γραπτές και προφορικές, αλλά και στις καθημερινές συζητήσεις, από «αριστερά» και «δεξιά», σχετικά με τη (μετα-)πολιτική και τη (μετα-)«δημοκρατία» (χωρίς «δήμο») όπως αυτές έχουν εξελιχθεί-εκφυλιστεί και λειτουργούν ιδίως τις τελευταίες δεκαετίες. Η αμφισβήτηση των δύο αυτών εννοιών δεν είναι πλέον ταμπού. Ομως το υπάρχον πολιτικό, υπό στενή και ευρεία έννοια, σύστημα δεν θέλει ν’ ακούει για (και αντιμάχεται με σφοδρότητα την) άρση, έστω και μερικώς, των δύο αυτών ταμπού και (την) αναζήτηση άλλων μορφών και τύπων πολιτικής (των πολιτών) και (ουσιαστικής) δημοκρατίας και θεσμών.

Δεν υπάρχουν χώρες αλλά χώροι-τόποι

Ι. Το υπάρχον εκλογοκεντρικό, κομματοκεντρικό κοινοβουλευτικό πολιτικό σύστημα, εικονικά ή «τεχνητά πλειοψηφικό» (Κ. Γκάλι, 2025) και εξ αυτού «τυραννικό» και προσχηματικό-«στημένο» (ως προς τις διαδικασίες) και, στη λειτουργία του, εκτελεστικοκεντρικό/προσωπο-αρχηγοκεντρικό, συνιστά τελικά μια οιονεί «δικτατορία με κοινοβουλευτικό και εκλογικό μανδύα» ή, όπως προσφυώς έχει λεχθεί «δημοκρατορία». Τούτο χωρίς να λείπουν κατά καιρούς και «αναγκαστικά»/καιροσκοπικά προοδευτικές αποφάσεις (π.χ. εκδίωξη νεοναζί μορφωμάτων, θέσπιση δικαιωμάτων φύλου και ταυτότητας κ.ά.), όπως το έχουμε δει και παλιότερα εντός του παραπάνω τύπου πολιτικής.

Πιο ουσιαστικά, η απαξίωση και η χρεοκοπία αυτού του τύπου της πολιτικής συνδέονται αναμφίβολα με το ότι οι πολίτες νιώθουν ότι ούτε εισακούονται ούτε, έστω, εκπροσωπούνται πλέον. Επιπλέον αντιλαμβάνονται ότι δεν μπορούν να επηρεάσουν με την ψήφο τους τις πολιτικές αποφάσεις (αλλά και ούτε τις αποφάσεις των κομμάτων), με το χάσμα τελικά από την κοινωνία να μεγαλώνει και να διαιωνίζεται όπως και η κρίση εκπροσώπησης. Ταυτόχρονα οι πολίτες ψηφοφόροι στην πραγματικότητα δεν «θεωρούν ότι υπάρχουν πραγματικές πολιτικές εναλλακτικές στο κομματικό σύστημα» (Κ. Ελευθερίου, εφ. «Η Εποχή», 28-29/12/2024), αφού οι «πολιτικές–εκλογικές προσφορές» φαίνεται να είναι οι ίδιες «με διαφορετικές συσκευασίες και όνομα» (Γ. Σιακαντάρης 2024).

Σε αυτή τη μετα-πολιτική αντιστοιχούν, λειτουργούν και επιλέγονται τα δημοσκοπικά μετα-κόμματα (Γ. Σιακαντάρης, όπ.παρ.) που λειτουργούν σε μια τηλε-δημοσκοπική «δημοκρατία». Τούτα στερούνται πλέον πραγματικών (νέων και ακόμα λιγότερο ριζοσπαστικών) ιδεών αφού βασίζονται και επικεντρώνονται, όπως ήδη αναφέρθηκε, στο πρόσωπο-αρχηγό (κυρίως επαγγελματιών της πολιτικής αλλά και τυχαίων-«ουρανοκατέβατων» ή αστέρων του θεάματος και της εικόνας, ή τεχνοκρατών και επιχειρηματιών), συμβάλλοντας στην πραγματικότητα στη μη συμμετοχή των πολιτών στα «κοινά», πλην των πελατών των κομματικών υποψηφίων. Οι πολίτες ψηφοφόροι δεν διέπονται ουσιαστικά από καμία βαθιά επιθυμία γι’ αυτού του τύπου τη (μετα-)πολιτική και (μετα-)«δημοκρατία». Αντίθετα πιστεύουν ή διάκεινται θετικά σε δυνατότητες εναλλακτικών εκτός του συστήματος αυτού, ιδίως σε «εκ των κάτω» κινήσεις και δράσεις στον εγγύτερο χώρο τους, άμεσες, αυτόνομες, οριζόντιες και μη ιεραρχικές.

Οπως πολλοί πλέον ορθά υποστηρίζουν, μόνο για απλή «αντιπροσώπευση» (Γ. Οικονόμου, 2025) ως πολίτευμα μπορεί να γίνει λόγος σήμερα και όχι για «αντιπροσωπευτική δημοκρατία», όρος που συνιστά αντίφαση εν τοις όροις (Χρ. Λάσκος, «Εφ.Συν.», 5-6/4/2025). Στη θέση της κυριαρχίας του «δήμου» επιβλήθηκε, σαν μια οιονεί πολιτική και πολιτισμική «εσωτερική» αποικιοκρατία (με εξουσίαση και εδώ των «απολίτιστων» και αμόρφωτων ή μη ειδικών υποτελών και πελατών), από τους ειδικούς της γνώσης και της επιστήμης αλλά και (επαγγελματιών ) της πολιτικής. Ετσι, τελικά, η αποχή από τις εκλογές από αυτή την άποψη έχει πολιτική-συμβολική διάσταση και δεν συνιστά απόφαση της εκλογικής στιγμής.

ΙΙ. Στο παραπάνω εκλογικο-κομματο-αρχηγοκεντρικό πλαίσιο δεν υπάρχει κανένα ενδιαφέρον ή δημόσια συζήτηση και διαβούλευση για ριζικούς μετασχηματισμούς της κοινωνίας και στην κατεύθυνση της άμεσης εμπλοκής της. Κάτι τέτοιο δεν θα ήταν δυνατό χωρίς μια ριζική-δομική και γενική θεσμική μεταρρύθμιση, η οποία θα έχει ως αφετηρία, όπως έχουμε κατ’ επανάληψη υποστηρίξει, την επιστροφή στο «μικρό» βιο-χωροτοπικό επίπεδο (territoire), ως «συλλογική δραπέτευση» (J. Scott, 2024) και δημιουργία μιας «νέας ζώνης» θετικής αντίστασης και ανθεκτικότητας, ανοιχτής και ισότιμης, που θα συστήνουν μια εναλλακτική «μικρή αφήγηση» (Χρ. Λάσκος «Εφ.Συν.», Νησίδες, 3-4/2/2024).

Κάτι τέτοιο (θα) συνεπάγεται την ουσιαστική αποκέντρωση και αποσυγκέντρωση σε όλα τα επίπεδα και με νέους πλέον, σε αυτή την ανοιχτή βιο-χωροτοπική κλίμακα της εγγύτητας, αντιιεραρχικούς πολιτικούς και οικονομικούς (αμεσοσυμμετοχικούς, συνεργατικούς, αλληλέγγυους και «κοινούς») θεσμούς των κατοίκων-πολιτών (βλ παρακ.). Και τούτο πέρα και δίπλα από το κράτος και την επίσημη αγορά, πέρα από τον ελκυστικό τεχνοκαινοτομικό ανταγωνισμό της αριστείας των περιφερειών στο πλαίσιο της Ε.Ε. και του παγκόσμιου ανταγωνισμού, με επίκεντρο και πρώτους «συμμάχους» κυρίως τους «δήμους» (των πολιτών) και τις κοινότητες σε συνεργασία, συντονισμό και δικτύωση – συνομοσπονδιοποίηση. Ενας τέτοιος μετασχηματισμός θα εγγράφεται σε μια επαναζήτηση και επανοικοδόμηση της αλληλέγγυας συμβι(ο)ωτικής οικο-κοινωνικής ζωής, με βάση αφενός την «ιδιότοπη» των βιο-χωροτόπων αγορά, γνώση και κουλτούρα (του «μη συγκρίσιμου», μοναδικού δηλαδή πλεονεκτήματός των), και αφετέρου την ολιγοεπάρκεια. Ολιγοεπάρκεια σε μια αξιοχρησική οικο-νομία των σχέσεων και των αναγκών με νέους α-μεγεθυνσιακούς και του ευ ζην-ποιοτικούς δείκτες πλούτου και τη μεγαλύτερη δυνατή αυτοδυναμία, αυτονομία και σχετική αυτάρκεια.

Πράγματι, η ουσιαστική αποκέντρωση και αποσυγκέντρωση προς τους βιο-χωροτόπους θα μεταφραζόταν καταρχάς από τις «εκ των κάτω» αυθόρμητες–«αιφνίδιες» κινηματικές πρωτοβουλίες, ίσως και μικρο/προ-εξεγερσιακές, πολιτών–κατoίκων στο πλαίσιο της οικολογικής απελευθέρωσης και των «Ζωνών προς υπεράσπιση» – ZAD (βλ. το αφιέρωμα του περιοδικού Socialter 2025 – Territoires en resistance σε συνεργασία με την ένωση Terres de Luttes). Στις μέρες μας τέτοιο ζωντανό παράδειγμα αποτελεί η Ζώνη προς υπεράσπιση 1.650 εκταρίων στη δασώδη Notre Dames des Landes στη Νοτιοδυτική Γαλλία. Εκεί, διά της φυσικής παρουσίας πολλές εκατοντάδες κατοίκων αλλά και «εποίκων» εμπόδισαν νυχθημερόν την κατασκευή τεράστιου αεροδρομίου το 2018. Εκτοτε ο βιο-χωροτόπος αυτός ανήκει στους (και αυτοδιοικείται από) υπερασπιστές οι οποίοι δραστηριοποιούνται στα 500 εκτάρια του διασωθέντος και διαφυλαγμένου χωρο-τόπου, με δεκαπέντε σχέδια στον πρωτογενή τομέα (A. Pignocchi, 2025).

Ομως μια ουσιαστική αποκέντρωση και αποσυγκέντρωση θα μπορούσε επίσης να υλοποιηθεί και με σταδιακές πολιτικές «εκ των άνω» «αποαστικοποίησης», δηλαδή με εκούσια εγκατάλειψη-«δραπέτευση» από τα μεγάλα «μη ανθεκτικά» αστικά κέντρα–μεγαπόλεις των νέων εξουσιαστικών/υποτακτικών και ανταγωνιστικών σχέσεων και «ζωνών ιδιοποίησης», με γενναία κίνητρα, οικονομικά, φορολογικά, κοινωνικά, οικοεπενδυτικά κ.ά. και, όπως αναφέρθηκε, νέους συλλογικούς οικονομικούς και πολιτικούς θεσμούς. Και τούτο στο πλαίσιο του επικουρικού ρόλου ενός παρεμβατικού, σχεδιαστικού και ανοιχτού κράτους. Τέλος, μια τέτοια αντίστροφη εσωτερική μετανάστευση θα είχε πολλαπλά παράπλευρα οφέλη (π.χ. πρωτογενής παραγωγή, δημογραφικό κ.ά.).

Βέβαια (A. Pignocchi, 2025) θα είναι δύσκολο να φανταστούμε σήμερα «απόσπαση» ή «παραχώρηση» εδαφικών κομματιών από την εξουσία του κράτους και την εδαφική επικράτειά του. Γι’ αυτό θα πρέπει να δημιουργηθούν στρατηγικές συμμαχίες και αξιοποίηση κάθε θεσμικού εργαλείου και θεσμικής ρωγμής [όπως στο παραπάνω ζωντανό παράδειγμα της Notre Dames des Landes όπου συστήθηκε ένα Ταμείο προικοδότησης/δωρεάς (Fond de dotation)-συλλογική δηλαδή «εκ των κάτω» χρηματοδότηση, μέσω του οποίου αγοράστηκαν οι εκτάσεις και τα εκεί οικοδομήματα, χωρίς μερίδια και χωρίς μετοχές]. Ας σημειωθεί ότι τα territoires στη Γαλλία συνιστούν de facto (όχι διοικητικές ούτε ταυτισμένες με τις περιφέρειες) οιονεί ημι-«αυτόνομες» περιοχές, με δυνατότητα δημοκρατικής συνομοσπονδιοποίησης και διαθέτουν δικούς τους θεσμούς πολιτικούς (αμεσοσυμμετοχικούς) και οικονομικούς (π.χ. τράπεζες των βιοχωροτόπων-banques de territoires, συνεργατικές, αλληλέγγυες ή «ηθικές» τράπεζες, ή τράπεζες που είναι ενταγμένες στο Ταμείο Παρακαταθηκών και Δανείων, μικροπιστώσεις μέσω των παραπάνω τραπεζών, τοπικά νομίσματα κ.ά.).

Βέβαια δεν παραβλέπουμε ότι μια τέτοια ριζικά και δομικά εναλλακτική σύλληψη-επανεπινόηση και εφαρμογή της πολιτικής, της οικονομίας αλλά και της προόδου σταματά εκεί που αρχίζουν, σήμερα ιδίως (αλλά και… χθες), η διεθνής βαρβαρότητα (της… διεθνούς κοινότητας!) και το δίκαιο της ισχύος ενός ολοκληρωτικού και ολοπαγούς μεγα-συστήματος και της θανατηφόρας μεγα-μηχανής/μηχανικής του.

* Ομ. καθηγητής, Πανεπιστήμιο Πατρών