Ξεκίνησε τυχαία: «Ημουν στο εργαστήρι του φίλου μου, ζωγράφου Απόστολου Χαντζαρά, και του μιλούσα για την ιστορία του Αίαντα που με είχε συνεπάρει εκείνο το διάστημα κι αυτός, όταν τελείωσα την αφήγηση, μου έδειξε τη ζωγραφιά που είχε φτιάξει όσο μιλούσα», μας λέει ο ηθοποιός Μιχάλης Σαράντης. Κάπως έτσι, σαν μια προσωπική κατάθεση μέσα από μια φιλική κουβέντα, ξεκίνησε πριν από έξι χρόνια μια σκηνική περιπέτεια που, σε σκηνοθεσία Γιώργου Νανούρη, είχε στην πορεία απροσδόκητη για όλους τους συντελεστές επιτυχία: ο «Αίας» του Σοφοκλή.
Πρόκειται για μια ματιά διαφορετική καθώς είναι ένας μονόλογος βασισμένος στην αρχαία τραγωδία, με τον Μιχάλη Σαράντη να επωμίζεται και τους εννέα ρόλους, πρωτότυπη επειδή έφερε στη σκηνή την τέχνη της ζωγραφικής και της υποκριτικής, αλλά επίσης τολμηρή καθώς αυτό το, βασισμένο στην αρχαία τραγωδία, έργο ξεκίνησε τις παραστάσεις του από ένα κλειστό θέατρο. Εκτοτε βέβαια πήγε και σε μεγαλύτερα θέατρα, έκανε περιοδεία σε όλη την Ελλάδα κι ανέβηκε σε ανοιχτούς θεατρικούς χώρους, προσελκύοντας συνολικά πάνω από 60 χιλιάδες θεατές. Και τώρα ήρθε η ώρα του αποχαιρετισμού με δύο παραστάσεις: στην Αθήνα στο Δημοτικό Θέατρο Λυκαβηττού στις 30 Αυγούστου και στη Θεσσαλονίκη, στο Θέατρο Γης, στις 2 Σεπτεμβρίου.
Ο μύθος, γνωστός: Ο Αίαντας, ο μεγαλύτερος πολεμιστής στο στρατόπεδο των Ελλήνων, δικαιούται τα όπλα του Αχιλλέα μετά τον θάνατο του. Οταν αυτά με δολοπλοκία καταλήγουν στον Οδυσσέα, αποφασίζει να εκδικηθεί. Αλλες όμως οι βουλές των θεών και δη της Αθηνάς. Ο αλλοτινός ήρωας, ατιμασμένος αυτοκτονεί.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΣΑΡΑΝΤΗΣ
«Νιώθω ευλογημένος που μπορώ ακόμα να ηττηθώ ηρωικά»
● Τι είναι αυτό που σας προσέλκυσε να τα βάλετε με ένα «θηρίο, ένα ολόκληρο έργο του Σοφοκλή» -όπως το χαρακτηρίζετε εσείς ο ίδιος- και μάλιστα με το συγκεκριμένο έργο;
Με συγκινούσαν πάντα τα μεγάλα κείμενα. Και μέσα στα χρόνια, μεγαλώνοντας και ωριμάζοντας, βρίσκω και διαφορετικά πράγματα να με συγκινούν. Με συγκινούσε πάρα πολύ το αίσθημα της αδικίας που διέπει έναν τόσο μεγάλο ομηρικό ήρωα όπως είναι ο Αίαντας, αλλά και το γεγονός ότι ένα τόσο μεγάλο, δυνατό και ισχυρό πρότυπο ήρωα, αυτό του ικανότερου πολεμιστή, καταρρέει μπροστά στα μάτια μας.
Με τα χρόνια ενασχόλησης με συγκινεί και κάθε λέξη που έχει γράψει ο Σοφοκλής και έχει μεταφράσει ο Νίκος Παναγιωτόπουλος: η διαλεκτική του έργου παραπέμπει στη δύση ενός τρόπου σκέψης και στην ανατολή ενός άλλου. Εδώ μπαίνουν σε έναν διάλογο εκ διαμέτρου αντίθετοι ήρωες και διεκδικούν όλοι το δίκιο τους εκτός από τον Οδυσσέα, που μια ζωή ήταν ο κινητήριος μοχλός στον ρου της Ιστορίας. Φυσικά κι εδώ ο Οδυσσέας έχει βάλει το χέρι του, μαζί με την Αθηνά. Τελικά καταλαβαίνεις ότι ο Οδυσσέας δεν έχει πρόσωπο, είναι ο Ανθρωπος, είμαστε εμείς, είναι πτυχές του εαυτού μας, είναι αυτός ο πολυμήχανος τρόπος σκέψης και βιώματος, η προσπάθεια να είμαστε διπλωμάτες, να πάμε διά της πλαγίας οδού -όχι απαραίτητα με δόλο- και να συνδυάζουμε τη ρώμη και τη σκέψη, να μην είμαστε πλέον μόνο παιδιά της ωμής δύναμης. Είναι αυτή η αντίθεση: ο Αίαντας, ένας ευθύς, σκληροτράχηλος άνδρας κι ο μεγαλύτερος ήρωας των Αργείων, γίνεται ποιητής στον τρόπο που τον αποκαλύπτει ο Σοφοκλής μέσα στην πανωλεθρία του: και με την πράξη και με τα λόγια του αποχωρεί από αυτή τη συνθήκη και η πράξη του, εκτός από σκληρότητα, έχει και μια ποιητικότητα. Ο Σοφοκλής φανερώνει ένα πολύ ευαίσθητο πλάσμα μέσα σε αυτόν τον μεγάλο ήρωα. Και οι λέξεις που βάζει στο στόμα αυτού του ήρωα είναι λόγια βαθιάς ποίησης, νόησης και φιλοσοφίας της ζωής της ίδιας. Μιλάμε για ένα αριστούργημα λέξεων, ηθών και ετερόκλητων ηρώων. Αυτό με συγκινεί βαθύτατα και μόνο που ξαναμπαίνω στην αρένα αυτής της θάλασσας που λέγεται «Αίαντας» και Σοφοκλής κάθε χρονιά. Μας άλλαξε κι εμάς αυτή η εμπειρία που φανερώνει κάτι τόσο ωραίο και μεγάλο. Ξεκίνησα στα 34 με τον «Αίαντα» και είμαι στα 40 και νιώθω ευλογημένος που μπορώ να μπαίνω ακόμα εκεί μέσα ώστε να ηττηθώ ηρωικά – γιατί είσαι ηττημένος όταν αναμετριέσαι με αυτά τα μεγέθη, αλλά ταυτόχρονα έχεις την ευκαιρία να πανηγυρίσεις διότι τα ’βαλες με αυτά τα θηρία και είπες αυτές τις λέξεις, μεταδίδοντας αυτά τα νοήματα.
● Τι σας έχει μείνει από όλη αυτήν την παραστασιακή πορεία;
Η σύνδεση με τους ανθρώπους που το κάναμε μαζί, τον Απόστολο Χαντζαρά και τον Γιώργο Νανούρη, αλλά και με τους πάρα πολλούς ανθρώπους που είδαν την παράσταση και μου χάρισαν απλόχερα το βλέμμα τους. Τα μάτια τους μετά την παράσταση. Τα λόγια είναι φτωχά. Αλλά καταλάβαινα από τα μάτια του κοινού κάθε φορά τι επίδραση είχε πάνω τους η παράσταση. Και ήταν τελικά κοινή η αντίδραση με ό,τι βίωσα κι εγώ όταν πρωτοδιάβασα το έργο στον Απόστολο, τη στιγμή που μου αποκάλυπτε κι εκείνος έναν δικό του ζωγραφικό Αίαντα… Αυτό είναι το πιο πολύτιμο, ότι συνδεθήκαμε με αφορμή μια ιστορία.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΑΝΟΥΡΗΣ
«Τόσες χιλιάδες χρόνια μετά, δεν έχουμε πάρει το μάθημά μας…»
Μια παράσταση που γεννήθηκε μέσα σε ένα ατελιέ ζωγράφου. «Ηταν κάτι καινούργιο στη συνθήκη του θεάτρου που έχουμε συνηθίσει και ήταν κάτι που σου ανανεώνει το κέφι για αυτή τη δουλειά. Σε φρεσκάρει. Είναι σαν να ξεκινάς από την αρχή και να πειραματίζεσαι» μας λέει ο σκηνοθέτης της παράστασης Γιώργος Νανούρης, στον οποίο εμπιστεύτηκε ο Μιχάλης Σαράντης την ιδέα του.
● Πόσο εύκολο είναι να κάνεις το κέφι σου στη δουλειά σου;
Εύκολο δεν είναι, όμως είναι πιο εύκολο να προσπαθήσεις, αν έχεις κάτι που αγαπάς. Το πιο δύσκολο είναι να βρεις ακριβώς κάτι που αγαπάς, τι θέλεις να κάνεις ως δουλειά και τι σε ευχαριστεί να κάνεις κι αφού το βρεις, να το κυνηγήσεις – εφόσον είμαστε στη συνθήκη που όλοι πρέπει να δουλεύουμε. Και όσοι δουλεύουμε στο θέατρο είμαστε τυχεροί κι ευλογημένοι, παρά την ανασφάλεια που ζούμε, όταν η δουλειά μας αγαπιέται από τον κόσμο. Γιατί η δουλειά μας έχει άγχος, απαιτεί σοβαρότητα, φέρει βάρος κι ευθύνη. Κι επειδή υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που δουλεύουν πίσω από μια παραγωγή, θέλεις να πάει καλά και για αυτούς.
● Τι συμβολίζει για σας ο Αίαντας;
Βρίσκω εκπληκτικό το ότι έχει βάλει ο Σοφοκλής έναν εξωτερικά τόσο αρρενωπό γίγαντα πολεμιστή, τον καλύτερο, άγριο και θηριώδη, με αυτήν την εμφάνιση να έχει μια τόσο ευαίσθητη ψυχή μικρού παιδιού που δεν αντέχει την αδικία και αυτοκτονεί – και είναι ο πρώτος ομηρικός ήρωας που αυτοκτονεί.
Κι αυτό το ζήτημα τιμής θίγει επίσης πολλά θέματα – διότι όταν κάποιος ατιμάζεται, ακόμη κι αν είναι ένας τόσο δυνατός πολεμιστής, μπορεί να λυγίσει. Και στον Αίαντα έτυχε να ζήσει αυτήν την κάλπικη, νοθευμένη ψηφοφορία που έγινε για να πάρει άλλος τα όπλα που δικαιούνταν ο ίδιος. Συνειδητοποιείς τόσες χιλιάδες χρόνια μετά ότι ακόμη τα ίδια πράγματα μας ταλανίζουν, με τις αδικίες. Οτι ο κόσμος δεν έχει αλλάξει. Κι ό,τι τόσες χιλιάδες χρόνια μετά, δεν έχουμε πάρει το μάθημά μας…
ℹ️ «Αίας» του Σοφοκλή | Μετάφραση: Νίκος A. Παναγιωτόπουλος | Σκηνοθεσία: Γιώργος Νανούρης | Ερμηνεία: Μιχάλης Σαράντης | Ζωγραφική: Απόστολος Χαντζαράς | ● Αθήνα – Δημοτικό Θέατρο Λυκαβηττού Σάββατο 30/8 στις 21.00 | ● Θεσσαλονίκη – Θέατρο Γης
Τρίτη 2/9 στις 21.00 | Εισιτήρια 15-25 ευρώ προπώληση more.com
