Σκοτεινές εντάσεις της δημοκρατίας
ΣΠΥΡΟΣ ΜΑΚΡΗΣ
Carl Schmitt
Πολιτική θεολογία, κράτος και δημοκρατικό παράδοξο
Πέντε ερμηνευτικές δοκιμές
ΕΚΔΟΣΕΙΣ Ι. ΣΙΔΕΡΗΣ
Η βία, η αναστολή των ελευθεριών, η θεσμική σιωπή δεν εμφανίζονται ως αναγκαία κακά της πολιτικής, αλλά ως οργανικά χαρακτηριστικά της στις στιγμές κρίσης
Του ΔΙΟΝΥΣΗ ΑΣΗΜΙΑΔΗ*
Το βιβλίο Πολιτική θεολογία, κράτος και δημοκρατικό παράδοξο του Σπύρου Μακρή (Εκδόσεις Ι. Σιδέρης) δεν αποτελεί απλώς μια φιλοσοφική ή πολιτική ερμηνεία του έργου του Καρλ Σμιτ. Αντιθέτως, πρόκειται για μια συγκροτημένη απόπειρα στοχασμού πάνω στη ραχοκοκαλιά της σύγχρονης πολιτικής εξουσίας. Ο συγγραφέας δεν περιορίζεται στην παρουσίαση ενός ιστορικού στοχαστή· αντιθέτως, εστιάζει με συνέπεια στον τρόπο συγκρότησης της έννοιας του δικαίου, στη δυναμική των θεσμών όταν η εγγύηση της δημοκρατίας δοκιμάζεται, καθώς και στις συνθήκες υπό τις οποίες η «κατάσταση εξαίρεσης» παύει να αποτελεί προσωρινή αναστολή των κανόνων και μετατρέπεται σε μόνιμο υπόβαθρο άσκησης εξουσίας. Με θεωρητική συνέπεια και βαθιά γνώση του αντικειμένου παρουσιάζεται η πολιτική όχι ως διαχείριση συναινέσεων, αλλά ως πεδίο συγκρούσεων, αποφάσεων και κυριαρχίας, όπου η κανονικότητα και η εξαίρεση δεν αντιμάχονται, αλλά αλληλοτροφοδοτούνται.
Η κατάσταση εξαίρεσης, που αποτελεί τον πυρήνα του στοχασμού του έργου, δεν παρουσιάζεται ως μια παροδική ανωμαλία του συστήματος, αλλά ως η στιγμή της αλήθειας του. Σε κρίσιμες συγκυρίες, η εξουσία δεν ενεργοποιεί τους θεσμούς· αντίθετα, τους αναστέλλει. Και ακριβώς εκεί, στο σημείο όπου ο κανόνας παύει να ισχύει προκειμένου να «σωθεί», αποκαλύπτεται η αποφασιστική φύση της πολιτικής. Η κυριαρχία παύει να νοείται ως απλή διαχείριση και εκδηλώνεται ως ικανότητα να αποφασίζει κανείς ποιοι ζουν εντός του δικαίου και ποιοι αποκλείονται από αυτό. Ο Σπύρος Μακρής, χωρίς να ολισθαίνει σε υπεραπλουστεύσεις ή ιδεολογικά σχήματα, ξεδιπλώνει με σαφήνεια την τρομακτική λογική που υποστηρίζει αυτή την πολιτική συγκρότηση. Η βία, η αναστολή των ελευθεριών, η θεσμική σιωπή δεν εμφανίζονται ως αναγκαία κακά της πολιτικής, αλλά ως οργανικά χαρακτηριστικά της στις στιγμές κρίσης.
Το κείμενο ανατέμνει με τόλμη το δημοκρατικό παράδοξο. Την ιδέα, δηλαδή, ότι η δημοκρατία, προκειμένου να προστατεύσει τον εαυτό της, μπορεί να στραφεί ενάντια στα ίδια της τα θεμέλια. Η διαπίστωση αυτή δεν παρουσιάζεται με τη μορφή καταγγελίας, αλλά αναδύεται σταδιακά μέσα από μια ψύχραιμη ανάλυση του τρόπου με τον οποίο ένα πολίτευμα που θεμελιώνεται στη συμμετοχή, στον διάλογο και στην ισότητα, διατηρεί εντός του τη δυνατότητα της εξαίρεσης, του αποκλεισμού και της μονομερούς απόφασης. Δεν πρόκειται για μια παρεκτροπή, αλλά για δομικό στοιχείο του ίδιου του σχεδίου. Ο συγγραφέας, μέσα από πέντε ερμηνευτικές δοκιμές, αναδεικνύει με εντυπωσιακή συνέπεια ότι το δημοκρατικό κράτος δεν είναι εκ φύσεως προοδευτικό ή ουμανιστικό· αντίθετα, συνιστά ένα πεδίο αντιφάσεων, όπου η ανάγκη επιβίωσης μπορεί να γίνει η αιτία της αυτοαναίρεσής του.
Το βιβλίο δεν αποτελεί απλώς μια φιλοσοφική ερμηνεία αλλά ένα εργαλείο πολιτικής σκέψης. Σε μια εποχή όπου η επίκληση της κρίσης έχει καταστεί σταθερά κάθε εξουσιαστικού λόγου, είτε πρόκειται για πανδημία είτε για πόλεμο είτε για οικονομική κατάρρευση, η συγκεκριμένη ανάλυση προσφέρει ένα αναντικατάστατο πρίσμα κατανόησης του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί το πολιτικό στο πιο θεμελιώδες και, συχνά, πιο απειλητικό του επίπεδο. Χωρίς ίχνος ρητορικής υπερβολής, αλλά με στοχαστική ακρίβεια, ο Σπύρος Μακρής μάς φέρνει αντιμέτωπους με μια αλήθεια που όλοι διαισθανόμαστε, αλλά σπάνια ομολογούμε. Η ελευθερία, όταν δεν συνοδεύεται από επίγνωση και πολιτική εγρήγορση, μπορεί να γίνει το πρώτο θύμα κάθε επίκλησης της «κανονικότητας».
Η ανάγνωση αυτού του βιβλίου δεν αφήνει περιθώριο για άνεση ή βεβαιότητες. Δεν προσφέρει εύκολες καταγγελίες ούτε καταλήγει σε άμεσα πολιτικά συμπεράσματα. Αντίθετα, προσκαλεί τον αναγνώστη να σκεφτεί πέρα από όσα βλέπει, να δει τη δημοκρατία όχι ως ένα ιδεώδες που απειλείται μονάχα από εξωτερικούς εχθρούς, αλλά ως ένα σύστημα που εμπεριέχει εντός του τη δυνατότητα και τον κίνδυνο της αυτοϋπέρβασής του. Η αποδοχή αυτή, όσο σκληρή κι αν είναι, αποτελεί ίσως την πιο ειλικρινή πράξη πολιτικής ωριμότητας.
Για όσους λοιπόν ενδιαφέρονται να κατανοήσουν σε βάθος τις σκοτεινές εντάσεις που διατρέχουν τη δημοκρατία και να στοχαστούν πέρα από τις απλουστευτικές αφηγήσεις της εποχής, το βιβλίο του Σπύρου Μακρή είναι όχι μόνο επίκαιρο, αλλά απολύτως αναγκαίο.
* Υποψήφιος διδάκτωρ Πολιτικής Επιστήμης στο ΑΠΘ
