«Το Ρέκβιεμ άλλαξε τη μουσική μου γλώσσα»

Μια τεραστίων διαστάσεων σκάλα από την οποία κυλούν ή καλύτερα πέφτουν, σκαλοπάτι το σκαλοπάτι, ανθρώπινα κορμιά. Κυλούν και πέφτουν, κυλούν και πέφτουν, πέφτουν. Συνέχεια. Σκοτάδι, ανησυχητική απόκοσμη μουσική, μια φιγούρα που δίνει φωνή στην καταιγίδα θανάτου. Μια εμπειρία που στοιχειώνει. Οπως και το AIDS, που εκείνη την εποχή προέλαυνε αδυσώπητα, ραγίζοντας ζωές, δαιμονοποιώντας τον έρωτα με τον ύπουλο τρόπο μετάδοσής του, σκορπίζοντας τον θάνατο.

Είναι η παράσταση-εγκατάσταση που είχε στήσει σε έναν απροσδόκητο χώρο, στο Παλαιό Εργοστάσιο της ΔΕΗ, στο Νέο Φάληρο, η «Ομάδα Εδάφους» το 1995 με τίτλο «Ενός λεπτού σιγή», στη μνήμη των θυμάτων του AIDS, των αγαπημένων φίλων που χάθηκαν· ένα έργο για εκείνη τη στιγμή που το τραύμα ήταν ανοιχτό, ο χαμός διαρκής και ο φόβος στοίχειωνε την ερωτική ζωή μιας ολόκληρης γενιάς. Η σύλληψη, σκηνοθεσία και χορογραφία ήταν βέβαια του Δημήτρη Παπαϊωάννου και η μουσική για το πρώτο κεφάλαιο, το «Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα» του Γιώργου Κουμεντάκη που είχε μελοποιήσει το ποίημα «Λάζαρος» του Δημήτρη Καπετανάκη, το οποίο εκείνος είχε γράψει με επίγνωση του θανάτου του (στα 32 του χρόνια από λευχαιμία). Ηταν ένα μνημόσυνο γι’ αυτούς που φεύγουν άδικα σε νεαρή ηλικία. Στο δεύτερο μέρος, που άφηνε διστακτικά την ελπίδα της ζωής να ανθίσει πάνω από το έρεβος της απώλειας, η μουσική ήταν του Μάνου Χατζιδάκι για τα «Τραγούδια της αμαρτίας» σε ποίηση Ντίνου Χριστιανόπουλου (με εξαίρεση το «Νεαρέ γιε του μπακάλη» που ήταν ποίημα του Γιώργου Χρονά).

Αυτή η δυναμική συνάντηση Παπαϊωάννου – Κουμεντάκη στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1990 ήταν μία από τις πρώτες αν όχι η πρώτη δημόσια, ανοιχτή καλλιτεχνική αναγνώριση της επιδημίας του AIDS και τότε συνέβαλε στην αναγνώριση των δικαιωμάτων μιας ολόκληρης κοινότητας. Ηταν επίσης και μια εμβληματική συνεργασία δύο νέων τότε δημιουργών που όμως συνεισέφερε σε μια νέα σκηνική γλώσσα στον χορό, στο θέατρο, στην όπερα και αποτυπώθηκε αργότερα, σε παγκόσμια κλίμακα, και στις τελετές των Ολυμπιακών Αγώνων, αφήνοντας ένα αποτύπωμα που φτάνει μέχρι τις μέρες μας.

Σήμερα ο ένας έχει κατακτήσει το παγκόσμιο κοινό με τη χορογραφική ιδιοφυΐα του και ο άλλος, ο καταξιωμένος συνθέτης, είναι καλλιτεχνικός διευθυντής στην Εθνική Λυρική Σκηνή. Και είναι με αυτό το έργο που υποδέχεται τον παλιό του συνεργάτη, στην πρώτη του εμφάνιση στη Λυρική.

Τρεις δεκαετίες μετά, ο Δημήτρης Παπαϊωάννου στήνει τη μεγάλη σκάλα της σκηνικής εγκατάστασης στην Εθνική Λυρική Σκηνή και δουλεύει ξανά από την αρχή πάνω στο «Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα», αναβιώνοντας παράλληλα ένα από τα εμβληματικά συμφωνικά έργα της πρώτης δημιουργικής περιόδου του συνθέτη που χαρακτηρίζει ως «ένα από τα δυνατότερα μουσικά έργα του Γιώργου Κουμεντάκη». Τη σύμπραξη των δύο δημιουργών συμπληρώνει ένας διαπρεπής Ελληνας μαέστρος διεθνώς αναγνωρισμένος για τις ιδιοσυγκρασιακές αναγνώσεις του σε μεγάλα συμφωνικά έργα και όπερες, ο Θεόδωρος Κουρεντζής.

Μπορεί να έχουν περάσει 24 χρόνια από τη διάλυση της «Ομάδας Εδάφους», το στίγμα όμως που άφησε στην ελληνική καλλιτεχνική σκηνή στα δεκαεπτά χρόνια λειτουργίας της παραμένει ανεξίτηλο, έχοντας αποτελέσει σημείο αναφοράς στις παραστατικές τέχνες απελευθερώνοντας δημιουργικές δυνάμεις που ακόμα μας χαρίζουν ανεπανάληπτα έργα. Με αυτήν την παράσταση δίνεται η ευκαιρία στο ελληνικό και στο διεθνές κοινό να ανακαλύψει εκ νέου ένα έργο του Δημήτρη Παπαϊωάννου που ισορροπεί ανάμεσα στο σωματικό θέατρο και την εικαστική εγκατάσταση, αλλά κι ένα μουσικό έργο που αποτελεί έναν πρώιμο δραματικό οπερατικό προάγγελο στη συνθετική διαδρομή του Γιώργου Κουμεντάκη.

Το έργο αυτό είναι καθοριστικό όχι μόνο για την καλλιτεχνική πραγματικότητα της χώρας, αλλά και για τον συνθέτη του, αφού άλλαξε τη μουσική του γλώσσα, όπως μας λέει ο καλλιτεχνικής διευθυντής της ΕΛΣ Γιώργος Κουμεντάκης, μιλώντας μας για την αναβίωση αυτής της εμβληματικής παράστασης που θα παρουσιαστεί τον ερχόμενο Ιανουάριο στην ΕΛΣ.

● Πώς προέκυψε αυτή η επιλογή;

«Ταιριάζει πλήρως με τη φετινή θεματική του προγράμματος της Λυρικής, για τη δυνατότητα να δούμε με σημερινό βλέμμα τα υλικά του παρελθόντος και μέσα σε αυτή τη θεματολογία κινείται αυτή η επιλογή με τον έντονο προσωπικό χαρακτήρα. Στην τότε παράσταση ήταν και “Τα τραγούδια της αμαρτίας” μαζί με το Ρέκβιεμ, σε έναν κοινό τίτλο “Ενός λεπτού σιγή”.

»Στην τωρινή αναβίωση απομονώνεται το Ρέκβιεμ: το κομμάτι ενός δρώμενου με συνεχή ροή επικεντρωμένου σε μία πολύ δυνατή έκφραση σωμάτων που παραδίδονται σε πτώσεις· μια περφόρμανς σαν να πρόκειται για μια εγκατάσταση σωμάτων σε μια σκάλα και με μια μουσική που εμπεριέχει πολλά διαφορετικά συναισθήματα, που μέσα τους περικλείουν και τον πόνο της απώλειας αγαπημένων προσώπων αλλά και μιας αρρώστιας που τότε οδήγησε στην απομόνωση κοινωνικών ομάδων, ένα κοινωνικό φαινόμενο που είδαμε να παίρνει πολύ μεγάλη έκταση. Είναι ένας απόλυτος θρήνος.

»Για μας ήταν σημείο αναφοράς ο φόβος της ασθένειας, ο θάνατος μέσα από αυτήν και η έκφραση νέων ανθρώπων που ήθελαν να μιλήσουν για κάτι που τους αφορούσε ουσιαστικά και που ήταν η ίδια μας η ζωή και αυτό που είναι πολυτιμότερο στη ζωή, όπως είναι ο έρωτας σε όλες του τις εκφράσεις. Τώρα δεν είναι ίδιες οι συνθήκες, αν και η αρρώστια συνεχίζει να υπάρχει, ωστόσο δεν πεθαίνουν πια οι ασθενείς. Μας δίνει όμως την αφορμή να μιλήσουμε διαφορετικά, είναι μια ευκαιρία να ξαναδιαβάσουμε το παρελθόν με μια νέα ματιά, να εντοπίσουμε άλλου τύπου αξίες και ποιότητες συναισθήματος και να το επικοινωνήσουμε ειδικά στους νέους ανθρώπους.

»Και ένας επιπλέον λόγος είναι ότι η μουσική θα ερμηνευτεί από τον Κουρεντζή, με τη δύναμη που έχει να την αποδίδει με έναν πολύ προσωπικό τρόπο. Οπότε είναι μια ευκαιρία να το ξανακούσουμε αλλιώς και να το δούμε με τη σημερινή μας ματιά.

»Για μένα το έργο μας παραμένει ένα σημείο αναφοράς, δεν θέλω να το πειράξω, θέλω να το αφήσω με τις αξίες και τα ελαττώματά του για να συντονίζομαι με αυτή την εποχή, με ενδιαφέρει πολύ να φανεί μέσα από το έργο τι σκεφτόμουν και για ποιο λόγο το έγραψα: είναι ένα σημείο που άλλαξα πάρα πολύ τη μουσική μου γλώσσα από μοντερνιστική και πολυσύνθετη σε κάτι τόσο αισθαντικό, τονικό και εύληπτο, με βασικό όχημα το συναίσθημα. Το έγραψα σε ελάχιστες μέρες και όταν το τελείωσα δεν διόρθωσα ούτε μία νότα».

ℹ️ Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα | Γιώργος Κουμεντάκης, Δημήτρης Παπαϊωάννου |20, 21, 22, 23, 24, 25, 27, 28, 29, 30 Ιανουαρίου 2026 | Ωρες έναρξης: 19.30, 21.00 (Κυριακή: 18.30, 20.00) | Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος ΕΛΣ – Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος | Μουσική: Γιώργος Κουμεντάκης | Σύλληψη, σκηνοθεσία, χορογραφία, εικαστικός σχεδιασμός: Δημήτρης Παπαϊωάννου | Μουσική διεύθυνση: Θεόδωρος Κουρεντζής | Σκηνικά: Δημήτρης Παπαϊωάννου, Λουκάς Μπάκας (βασισμένα στην αρχική σκηνογραφία της Λίλης Πεζανού) | Κοστούμια: Βασίλης Παπατσαρούχας | Φωτισμοί: Δημήτρης Παπαϊωάννου, Στέφανος Δρουσιώτης | Με τη συμμετοχή πενήντα ερμηνευτών, Ορχήστρας, Χορωδίας και υψιφώνου | Η προπώληση εισιτηρίων ξεκινά την 1/11/2025.