«Οι γυναίκες υπάρχουν για αιώνες βουβές και αόρατες»

Η Ανδρομάχη, χήρα του τρωικού ήρωα Εκτορα, είναι μια μυθική γυναίκα: από βασίλισσα γίνεται τρόπαιο, «ομόκλινη δούλα», αιχμάλωτη πολέμου. Αντηχεί το σώμα της γυναίκας ως πεδίο μάχης, τη βία που συνεχίζεται κι όταν ο πόλεμος τελειώνει, το σθένος των ηττημένων που ξεγυμνώνει την αχρειότητα των νικητών. Στην «Ανδρομάχη» του Ευριπίδη ο ποιητής για ακόμη μια φορά δυναμιτίζει την αλαζονεία των Ελλήνων.

Είναι με αυτό το έργο που η Μαρία Πρωτόπαππα κάνει το σκηνοθετικό της βάπτισμα στην Επίδαυρο στις 8 και 9 Αυγούστου, με μια ανατρεπτική παράσταση «κατηγορώ» στον ανήθικο πόλεμο και στην ανάλγητη πολιτική που τον υπαγορεύει. Και δράττεται της ευκαιρίας για να δικάσει το χειρότερο έγκλημα πολέμου, αυτό του αφανισμού των ανυπεράσπιστων και αθώων, των αμάχων, ανεξαρτήτως εθνικότητας: των παιδιών. Της νέας γενιάς που πληρώνει πάντα το τίμημα αλλά αναφέρεται στα πολεμικά δελτία ως παράπλευρη απώλεια.

Στο έργο βρισκόμαστε στο Θετίδειον, στη Θεσσαλία, στον οίκο του γιου του Αχιλλέα, Νεοπτόλεμου. Μάρτυρες μιας σύγκρουσης ανάμεσα σε δύο γυναίκες: την Ανδρομάχη, χήρα του Εκτορα και σκλάβα του Νεοπτόλεμου, και την Ερμιόνη, τη γυναίκα του Νεοπτόλεμου. Η Ερμιόνη φθονεί την Ανδρομάχη και την κατηγορεί ότι εξαιτίας της ο Νεοπτόλεμος δεν τη θέλει πια, ούτε επιθυμεί να αποκτήσει παιδί μαζί της, ενώ έχει ήδη ένα παιδί με την Ανδρομάχη. Η σύγκρουση φτάνει στα άκρα όταν ο βασιλιάς της Σπάρτης και πατέρας της Ερμιόνης, Μενέλαος, αποφασίζει να θανατώσει το παιδί της Ανδρομάχης, εκτελώντας έτσι μία από τις πιο ακραίες πράξεις εκδίκησης και αλαζονείας. Ο βίαιος και ασεβής ήρωας της Ιλιάδας στον οποίο στηρίχτηκε η νίκη των Ελλήνων στην Τροία, Νεοπτόλεμος, ανίκανος να αναλάβει τις ευθύνες του, φεύγει για να βρει θεραπεία στο μαντείο του Απόλλωνα στους Δελφούς. Μπροστά στα μάτια της γυναίκας που έχασε ήδη το πρώτο της παιδί, τον Αστυάνακτα, μιας γυναίκας που δίνει ζωή ενώ θρηνεί για τον θάνατο, που αν και «δούλα μιλάει σαν ελεύθερη» όπως τη θέλει ο ποιητής, ο άνδρας που την αδίκησε ανεπανόρθωτα θα λάβει το είδος της τιμωρίας που ονομάστηκε Νεοπτολέμειος Τίσις.

«Η Ανδρομάχη είναι ένας παγκόσμιος πολιορκητικός κριός που χτυπάει την υποκρισία της εξουσίας» μας λέει η Μαρία Πρωτόπαππα με την οποία μιλήσαμε για το βάρος του έργου που επέλεξε να σκηνοθετήσει και αποτελεί μια σπάνια επιλογή καθώς το έργο δεν ανεβαίνει και τόσο συχνά. Μιλάμε ακόμη για την ανατρεπτική της προσέγγιση καθώς πρωταγωνιστούν άνδρες σε γυναικείους ρόλους: ο Αργύρης Ξάφης στον ρόλο της Ανδρομάχης και ο Τάσος Λέκκας σε αυτόν της Ερμιόνης. Και μέσα από τα λόγια της αναδύεται ένα εκρηκτικό και πανανθρώπινο έργο που μιλά με τις συνειδήσεις μας για το πολεμοχαρές τοπίο των ημερών μας.

● Τι αντιπροσωπεύει η Ανδρομάχη και γιατί επέλεξες αυτό το έργο;

Για μένα, η Ανδρομάχη γίνεται εισαγγελέας υπέρ της δικαιοσύνης, υπέρ των ανθρώπινων δικαιωμάτων, υπέρ των παιδιών, υπέρ της προστασίας της ζωής

Η Ανδρομάχη είναι ένας παγκόσμιος πολιορκητικός κριός που χτυπάει την υποκρισία της εξουσίας. Είναι ξένη, αλλά όχι αφανής· δεν κρύβεται. Καταδικασμένη να επιβιώνει, κι ας έχει πέσει από την ευτυχία στο πιο βαρύ πένθος. Οταν το παιδί της, έμψυχο αποτύπωμα του βιασμού της, απειλείται ως πιθανός μελλοντικός εχθρός των «ξένων» συμφερόντων, αυτή ορθώνεται και υψώνει τη φωνή της, καλώντας όλες τις γυναίκες του κόσμου να υπερασπιστούν τα παιδιά –τα αθώα θύματα των πολέμων, της βίας, της αλαζονείας των «μεγάλων»– και με τη δεινή ρητορική της καλεί τους άνδρες να βγουν από την πλάνη της αλαζονείας, να σταματήσουν να «ξεπουλιούνται» για να σωθούν και οι ίδιοι.

Επέλεξα το έργο διότι είναι ένα ηφαίστειο που εκρήγνυται και διαλύει ρητορικά όλο αυτό το σκάρτο σύστημα της πολιτικής που σκύβει στο κέρδος και στον πλούτο· ανοίγει δημόσια συζήτηση για τον ανήθικο πόλεμο, που φτιάχνει εκατόμβες θυμάτων, που κάνει γενοκτονίες και χαίρεται και γλεντά με τον τρόμο και τον πόνο ανθρώπινων πλασμάτων, χωρίς κανέναν σεβασμό στην αθωότητα και στη ζωή. Και γιατί είναι ο τρόπος μου να μιλώ, εφόσον μου δίνεται βήμα. Το θέατρο είναι το δικό μου μέσο να εκφράζομαι ως πολιτικό ον.

● Τι σε οδήγησε στην τολμηρή επιλογή ανδρών σε γυναικείους ρόλους;

Το ευφυές, κατά τη γνώμη μου, είναι πως ο Ευριπίδης, δανείζοντας αντρική φωνή στις Ανατολίτισσες ηρωίδες του, δημιουργεί έναν δούρειο ίππο που κάνει τους άντρες να ακούσουν και να δεχτούν την κριτική του σαν να ακούν τον εαυτό τους, τη συνείδησή τους. Η υπακοή μου στον κλασικό κανόνα –οι υποκριτές όλοι να είναι άνδρες– με βοηθάει να μεταφέρω τις προθέσεις του ποιητή απέναντι στο κοινό με μεγαλύτερη ακρίβεια. Τα παράλληλα σύμπαντα, οι διαφορετικοί χώροι, οι διαφορετικές χρονικότητες, η μίξη των φύλων και των εμπειριών έπρεπε να αναδειχθούν και να συνομιλήσουν με το σημερινό κοινό. Τα φλέγοντα ζητήματα του έργου είναι διαχρονικά, παγκόσμια και πανανθρώπινα.

Από την άλλη, οι γυναίκες υπάρχουν για αιώνες βουβές και αόρατες. Τα βάσανά τους, ο εξευτελισμός τους, οι αμφιθυμίες τους, ακόμα και οι μικρότητές τους μέσα στα αρχαία κείμενα, προέρχονται από αντρικά μυαλά, από αρσενικές «πένες». Δεν είναι αμιγώς θηλυκά. Ο άντρας αφηγείται τη γυναίκα. Μία γυναίκα άλλα θα έλεγε· δυστυχώς δεν είχε βήμα. Για εμένα και για το σημερινό κοινό, η επιλογή αυτή εντείνει το αίσθημα του πνίγους της αληθινής γυναίκας, που είναι παρούσα και δεν έχει ακόμα τη φωνή της, για να μιλήσει για τον εαυτό της. Διότι, ακόμα κι αν δεν θέλουμε να το παραδεχτούμε, λίγες από εμάς λύνουν τη σιωπή τους στον δημόσιο χώρο. Διότι για να μιλήσεις, είναι ανάγκη να ξέρεις πως αυτιά θα σε ακούσουν, μάτια θα σε δουν και χέρια θα σε συντρέξουν. Και θεσμοί! Ο φόβος, δικαιολογημένα, ακόμα υπάρχει – μεγάλος και τρανός. Είναι φανερό στα αστυνομικά δελτία όσο και στις πολεμικές ανταποκρίσεις. Οι γυναίκες και τα παιδιά είναι εύκολος στόχος.

● Ποιες συγκρούσεις αναδύονται στο έργο; Πώς τις διαχειρίζεται ο ποιητής και εσύ;

Ο Ευριπίδης συγκαλεί ένα κοινωνικό δικαστήριο και κάνει απολογισμό πολέμου και απόδοση ευθυνών για τη σημερινή κατάσταση – τη μη γόνιμη, τη μη δημιουργική. Τη θυματοποίηση της νέας γενιάς, που κουβαλάει στις πλάτες της το μέλλον, ενώ νοσεί πνευματικά εξαιτίας των προγενέστερων.

Για μένα, η Ανδρομάχη γίνεται εισαγγελέας υπέρ της δικαιοσύνης, υπέρ των ανθρώπινων δικαιωμάτων, υπέρ των παιδιών, υπέρ της προστασίας της ζωής. Ποια είναι τα κίνητρα και ποιοι ωφελούνται, αλλά και ποιοι επιτρέπουν έναν επεκτατικό πόλεμο, μια γενοκτονία, έναν εμφύλιο σπαραγμό και –στην περίπτωσή μας– τον αφελληνισμό. Απευθύνεται στη λογική, βασίζεται στη ρητορική και δεν είναι παράπονο ή μοιρολόι. Υπάρχει για να μας θυμίσει αξίες παλιές του πολιτισμού και της κληρονομιάς μας, που θα μας έδιναν τη δύναμη και τον τρόπο να επιβιώσουμε και να νικήσουμε –παρόλο που είμαστε λίγοι και μικροί– τους ισχυρούς αόρατους αντιπάλους μας, χωρίς βία.

Ερωτήματα που θέτει το έργο: ποια είναι η αληθινή ελευθερία; ποιος ο αληθινός φίλος; ποιος ο εχθρός; ποιο το πραγματικό συμφέρον; ποιο το δίκαιο και το άδικο; ποιος ο νικητής, ποιος ο χαμένος; πώς μπορεί ο ανίσχυρος να νικήσει τον ισχυρό; χωρίς δικαιοσύνη μπορεί να υπάρξει κοινωνική συνοχή;

● Πόσα και ποια κρίματα είναι η βαριά κληρονομιά που αφήνουν οι ένδοξοι πολέμαρχοι στα παιδιά τους;

«Και των αρχαίων Κυβερνητών τα έργα πληρώνοντας η Χτίσις, θα φρίξει.

Ταραχή θα πέσει στον Αδη, και το σανίδωμα θα υποχωρήσει απ’ την πίεση τη μεγάλη του ήλιου.

Αλλά πριν, ιδού, θα στενάξουν οι νέοι, και το αίμα τους αναίτια θα γεράσει.»

Ελύτης, Προφητικόν

Ο Νεοπτόλεμος, ο Ορέστης, η Ερμιόνη είναι η «χαλασμένη», η χαμένη γενιά. Εγιναν υποχείρια, φυγάδες, φονιάδες και δεν έχουν τόπο να σταθούν, να ριζώσουν, να δημιουργήσουν. Είναι, το χειρότερο για μένα, οι παραπλανημένοι.

Δεν έχουν ηθικό έρμα, αίσθημα δικαίου, δεν γνωρίζουν καμιά αξιόλογη πνευματική κληρονομιά. Εγκαταλείφθηκαν. Είναι τα πιο τραγικά πρόσωπα της ιστορίας αυτής και είναι συγκινητικός ο αγώνας τους να καταλάβουν πώς να διαχειριστούν την κατάρα που φορτώθηκαν – και κυρίως να γνωρίσουν τον εαυτό τους.

● Τι σημαίνει Νεοπτολέμειος Τίσις;

Η τιμωρία του Νεοπτόλεμου (το όνομά του περιέχει τον πόλεμο και τη νεότητα), γιου του Αχιλλέα, που έφηβο τον έριξαν στον πόλεμο με τους Τρώες για να καλύψει το κενό του πατέρα του που σκοτώθηκε. Επάνω σε άσυλο, σε ιερό ναό, είχε σφαγιάσει αμάχους –τον γέρο βασιλιά Πρίαμο, που ήταν ικέτης σε βωμό του Δία– και, κατά μία εκδοχή του μύθου, ξεκλήρισε τη γενιά του Εκτορα ρίχνοντας από τα τείχη της Τροίας τον μικρό Αστυάνακτα, ένα παιδί. Εξαγριωμένος, χωρίς πολεμικό-ηρωικό ήθος, έδωσε στους Ελληνες μια βρόμικη νίκη. Το γύρισμα του χρόνου όμως τον βρήκε ανίκανο να αναλάβει την ηγεσία του τόπου του, τον εαυτό του, την οικογένειά του· να κάνει διάδοχο, να ζήσει ειρηνικά. Επασχε από την αρρώστια του πολέμου. Τιμωρήθηκε για τα εγκλήματά του με πλάνεμα του νου, με τυφλότητα της λογικής, και ήρθε η ώρα που τον σκότωσαν δόλια και τον ίδιο, μέσα στο ιερό του Απόλλωνα, κάνοντάς τον κομμάτια, σαν σφαχτό για θυσία. Πληρώθηκε με το ίδιο νόμισμα για την αναλγησία και την αλαζονεία του.

ℹ️ «Ανδρομάχη» του Ευριπίδη

Σκηνικά – φωτισμοί: Σάκης Μπιρμπίλης | Κοστούμια: Βάνα Γιαννούλα | Μουσική: Λόλεκ | Παίζουν (με σειρά εμφάνισης): Γυναίκα: Μαρία Πρωτόπαππα, Ανδρομάχη: Αργύρης Ξάφης. Θεράπαινα: Δημήτρης Γεωργιάδης, Ερμιόνη: Τάσος Λέκκας, Μενέλαος: Γιάννης Νταλιάνης, Πηλέας: Δημήτρης Πιατάς, Τροφός: Κωνσταντίνος Πασσάς, Ορέστης: Δημήτρης Μαμιός, Αγγελιοφόρος: Γιάννης Μάνθος, Θέτιδα: Στέλλα Γκίκα, Χορός: Δημήτρης Γεωργιάδης, Νώντας Δαμόπουλος, Δημήτρης Μαμιός, Γιάννης Μάνθος, Κωνσταντίνος Πασσάς, Γιώργος Φασουλάς. Ως Μολοσσός ακούγεται ο Γιώργος Φασουλάς και ως Νεοπτόλεμος εμφανίζεται ο Νώντας Δαμόπουλος ● Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου, Παρασκευή 8 και Σάββατο 9 Αυγούστου στις 9 μ.μ., Εισιτήρια 15-65 ευρώ

Προπώληση more.com