Είναι απίστευτο – έχουμε την τύχη, ως Ελληνες, να μπορούμε να τη δούμε ξανά και ξανά, κάθε καλοκαίρι σχεδόν, κι όμως πάντα εντυπωσιάζει το πόσο αδιανόητα σύγχρονος και ολιστικός είναι ο λόγος του Σοφοκλή στην τραγωδία «Αντιγόνη». Ο μεσιέ τα είπε όλα. Ολα όμως! Τα σκέφτηκε, έγραψε, σκηνοθέτησε 2.500 χρόνια πριν και δεν χρειάζεται να προστεθεί ούτε λέξη για να περιγραφεί το σήμερα – μα πώς γίνεται;
Αυτό το «Μα πώς γίνεται;» είναι το κατεξοχήν στοιχείο που κάνει τις αρχαίες ελληνικές τραγωδίες αξεπέραστα λογοτεχνικά κείμενα, που προσώρας δεν έχει φτάσει τίποτα την αξία τους. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό: οι αρχαίοι τραγικοί, ο Σοφοκλής εν προκειμένω, αμφισβητούν τα πάντα δίχως έλεος, με μια γλώσσα βαθιά ποιητική. Μπροστά στους άρχοντες του κράτους, ο ποιητής καταγγέλλει την ασυδοσία της εξουσίας [«οὐχ ἥτις ἄρχειν, ἀλλ᾽ ἥτις ἄρχεσθαι δοκεῖ» («Δεν είναι πόλη αυτή που έχει έναν άντρα να κυβερνά μόνος του κι οι άλλοι να σωπαίνουν»)], διαλύει την αυθαιρεσία του ηγέτη [«τύραννος εἷς ἐστ᾽, οὐκ ἔχων ἄλλην φρένα» («Τύραννος είναι αυτός που δεν δέχεται καμιά άλλη γνώμη εκτός από τη δική του»)], στηλιτεύει τον αυταρχισμό [«ὁ δ᾽ ἄνδρα τοῦτον, ὅστις ἂν πόλει κρατῇ, χρὴ λέγειν τε καὶ πράσσειν ἃ βούλεται» («Αυτός που εξουσιάζει την πόλη πρέπει να λέει και να κάνει ό,τι θέλει») λέει ο Κρέων] και φυσικά ορίζει την τιμωρία που θα έρθει απαρέγκλιτα, όχι όπως εδώ που γίνεται το ένα σκάνδαλο μετά το άλλο και ο «ηγέτης» μένει αλώβητος [«μεγάλοι λόγοι μεγάλας πληγὰς τοῦ φρονοῦντος ἐπάγουσιν» («Τα μεγάλα λόγια φέρνουν βαριές τιμωρίες στους υπερόπτες»)].
Το κείμενο είναι εκεί, οι συνδέσεις άμεσες, η επικαιρότητα ορατή. Το μόνο που μένει είναι το όραμα του σύγχρονου σκηνοθέτη. Φέτος, είχαμε την τύχη να δούμε δύο «Αντιγόνες»… δηλαδή μία και άλλη μία κάπως σαν «Αντιγόνη». Η δεύτερη ήταν σε σκηνοθεσία Ούλριχ Ράσε, ενός Γερμανού καλλιτέχνη πολύ γνωστού για την τεχνική του επί σκηνής, που βασίζεται στην κίνηση. Αυτή η παράσταση άνοιξε τα φετινά, επετειακά Επιδαύρια και ήδη έχουμε γράψει γι’ αυτήν: η Αντιγόνη (Κόρα Καρβούνη) είχε λιγότερα λόγια και από τον Αίμονα (Δημήτρης Καπουράνης) ακόμα, Ισμήνη και Ευρυδίκη δεν υπήρξαν ποτέ, ο Φύλακας (Θάνος Τοκάκης) δεν μπόρεσε να σταθεί στο ύψος του νοήματος του ρόλου του, καθώς η αργή και λανθασμένη εκφορά του λόγου (με υπαιτιότητα του σκηνοθέτη) δεν έβγαζε νόημα και απλώς ακούγαμε κάποια «σίγμα» πολύ ενοχλητικά. Κομμός δεν υπήρχε και ο θρήνος του Κρέοντα (εξαιρετικός ο Γιώργος Γάλλος) έγινε πολύ απότομα. Ο Τειρεσίας (Φιλαρέτη Κομνηνού) ξεχώρισε με ευθύνη της ηθοποιού, αν και ο σκηνοθέτης ήθελε τον μάντη να μην είναι καν τυφλός. Σε γενικές γραμμές και με δύο λέξεις, ο προτεσταντισμός έρρεε έως τον Κορινθιακό εκείνη τη βραδιά στην Επίδαυρο.
Ακριβώς την επόμενη μέρα, είδαμε (επιτέλους!) «Αντιγόνη». Σε σκηνοθεσία Θέμη Μουμουλίδη (από τις καλύτερες παραστάσεις του αδιαμφισβήτητα) με τη Λένα Παπαληγούρα ως Αντιγόνη. Η αξία της Λένας και η αφοσίωσή της στον ρόλο φάνηκε από την πρώτη στιγμή που πάτησε στη σκηνή. Σε μια σκηνή που είχε μεταφερθεί στο σήμερα, δίχως όμως να χαθεί τίποτα από τον αρχαίο λόγο: το περιβάλλον ήταν επιχειρησιακό, τεχνοκρατικό, δυστοπικό (εντελώς πραγματικό δηλαδή) και μη ανθρώπινο (όπως ακριβώς είναι ένας μεγάλος επιχειρησιακός όμιλος σήμερα). Ο Μελέτης Ηλίας ως Κρέων έγινε το απόλυτο σύμβολο του κυβερνήτη που ναι μεν επιθυμεί να διατηρηθεί η τάξη στην πόλη, ως οφείλει να κάνει, αλλά ο ίδιος μαζί με τον σκηνοθέτη κατόρθωσαν να κάνουν κάτι που δεν το βλέπουμε συχνά: έδωσαν την πραγματική αιτία της θανάτωσης της Αντιγόνης, που δεν ήταν άλλη από το ότι ήταν γυναίκα και τόλμησε να μιλήσει ως άνδρας! Μανιφέστο κατά της πατριαρχίας, που είναι κομμάτι αυταρχικών, νεοφασιστικών καθεστώτων και μιαρών συμπεριφορών, ήταν η παράσταση του Μουμουλίδη. Απίστευτος ο Μιχάλης Οικονόμου ως Φύλακας (ίσως η καλύτερη ερμηνεία που έχουμε δει στον συγκεκριμένο ρόλο), υπέροχα συνετός και χειραφετημένος παρά το νεαρό της ηλικίας του ο Αίμονας μέσα από την ερμηνεία του Γιώργου Νούση, δυναμική και στιβαρή δίχως να αποτελεί τίποτα από τη γυναικεία της φύση η Ιώβη Φραγκάτου ως Αγγελος, ενώ η Ιφιγένεια Καραμήτρου μάς εντυπωσίασε ως Τειρεσίας. Οσο για τη Λένα Μποζάκη την ξεχωρίσαμε και στον Χορό αλλά και ως Ευρυδίκη, όπως και τον Θανάση Δόβρη (που φανέρωσε μία ακόμη φορά γιατί είναι γνωστό πόσο καλός ηθοποιός είναι), αλλά και τη Λίλα Μπακλέση, η οποία στάθηκε με αξιοπρέπεια ως Ισμήνη.
Ηταν σίγουρα η πιο δυνατή ομάδα, ως ομάδα, που έχουμε δει σε ανέβασμα αρχαίας τραγωδίας. Εχοντας απομακρυνθεί ως θεατές από τον γερμανικό προτεσταντισμό που δεν άφησε καμία χαραμάδα για ανάδειξη της ευαλωτότητας (ακριβώς δηλαδή ό,τι κάνει η πατριαρχία), με πραγματική αγαλλίαση είδαμε την «Αντιγόνη» του Θέμη Μουμουλίδη, που έκανε και κάτι ακόμα: ενέθεσε απολύτως οργανικά λίγους στίχους από τον «Φάουστ», ως ξέσπασμα του Χορού απέναντι στην ύβρι και την κατάφωρη αδικία. Αν το βαθύτερο νόημα της τραγωδίας είναι μια υπαρξιακή και πολιτική σύγκρουση ανάμεσα στην ατομική ηθική και τη συλλογική εξουσία, αλλά και μια τραγική υπενθύμιση ότι η αλαζονεία και η άρνηση του διαλόγου οδηγούν στην καταστροφή, τότε η συγκεκριμένη «Αντιγόνη» πρόσθεσε σε αυτό και κάτι ακόμα: την έμφυλη διάσταση. Και μόνο γι’ αυτό άξιζε κάθε χειροκρότημα.
● Η παράσταση συνεχίζει περιοδεία ανά την Ελλάδα και την αναμένουμε και στο Ηρώδειο. Περισσότερα στο more.com.
