Από την πλατεία στην παραίτηση: Τι απέγινε η αγανάκτηση στην Ευρώπη;

Εχουν αλλάξει οι λέξεις, τι να λέμε τώρα; Ιδιο νόημα είχε η λέξη «ήλιος», για παράδειγμα, πριν από κάποια χρόνια με τώρα; Τότε συνδεόταν με το αττικό φως, με μια τρυφερή και γλυκά αναμενόμενη ζέστη, με ένα «επιτέλους θα βάλω μπουγάδα!». Πλέον, ακούς «ήλιος» και αντηχεί ένα «θα καούμε πάλι!». Μπουγάδα, δε, μπορείς πια να βάζεις όλο τον χρόνο. Ας δούμε ακόμα ένα παράδειγμα: η λέξη «πλατεία».

Κάποτε «η πλατεία ήταν γεμάτη με το νόημα που ’χε κάτι απ’ τις φωτιές». Μετά ήταν γεμάτη χώματα και μαργαρίτες κάθε άνοιξη, και παππούδια να κάθονται και να τα λένε και να μην παθαίνουν Αλτσχάιμερ από τη μοναξιά. Μετά μπαζώθηκαν, σύμφωνα με οδηγία της Ε.Ε., και μετά ήρθε η κρίση και τα μπάζωσε όλα. Ολα, και αυτές, αλλά όχι ακριβώς. Γιατί εκείνο το «κάποτε», οι πλατείες της Ευρώπης έμοιαζαν με σκηνικά μιας αναπάντεχης δημοκρατικής άνοιξης. Στην Πουέρτα δελ Σολ της Μαδρίτης, στο Σύνταγμα της Αθήνας, στην Πλας ντε λα Ρεπουμπλίκ του Παρισιού, χιλιάδες άνθρωποι συγκεντρώνονταν κάθε βράδυ, όχι μόνο για να διαμαρτυρηθούν, αλλά για να ονειρευτούν, να συζητήσουν, να διεκδικήσουν μια ζωή με αξιοπρέπεια και πολιτική φωνή. Να το ξαναπώ; Με αξιοπρέπεια και πολιτική φωνή.

Στην Ισπανία ήταν οι Indignados: Αφορμή γι’ αυτό το κίνημα της πλατείας Puerta del Sol, το 2011, στάθηκε η κοινωνική ανασφάλεια, η ανεργία νέων και η ανεπάρκεια του πολιτικού συστήματος. Αυτή η «πλατεία» γέννησε το κόμμα Podemos (2014), μετεξέλιξη της κοινωνικής δυναμικής σε πολιτική οντότητα, και επηρέασε ουσιαστικά το παγκόσμιο κίνημα Occupy Wall Street. Κεντρικά συνθήματα των Indignados («αγανακτισμένοι» στα ελληνικά) ήταν το «Democracia Real Ya» («Πραγματική Δημοκρατία τώρα») και το «No nos representan» («Δεν μας εκπροσωπούν»).

Στην Ελλάδα, ήταν οι Αγανακτισμένοι: Αφορμή στάθηκε το πρώτο Μνημόνιο και η γενικευμένη οργή για τα μέτρα λιτότητας. Η πλατεία Συντάγματος ήταν χωρισμένη σε δύο βασικά μέρη την ίδια ακριβώς εποχή με τους Ισπανούς (Μάιος, Ιούνιος 2011), καθώς συμμετείχαν τόσο δεξιές (κυρίως εθνικιστές) όσο και αριστερές φωνές (κάτω και πάνω πλατεία). Κεντρικά συνθήματα ήταν το «Δεν χρωστάμε – Δεν πουλάμε – Δεν πληρώνουμε» και το «Αμεση δημοκρατία τώρα». Αποτέλεσμα αυτής της «πλατείας» ήταν η ριζοσπαστικοποίηση και η τροφοδότηση της εκλογικής ανόδου του ΣΥΡΙΖΑ, ενώ άφησε παρακαταθήκη συμμετοχικής πολιτικής κουλτούρας, αν και χωρίς συνέχεια ως κίνημα.

Στη Γαλλία ήταν το Νuit Debout (σε ελεύθερη μετάφραση «ολονύκτια εξέγερση»). Το κίνημα αυτό αναπτύχθηκε στην Place de la République (Μάρτιος-Μάιος 2016). Αφορμή στάθηκαν οι περικοπές εργασιακών δικαιωμάτων του περίφημου νόμου El Khomri. Ο σημερινός αριστερός πολιτικός Φρανσουά Ριφέν (θα μιλήσει μεθαύριο, στις 10/6, στο Μέγαρο Μουσικής στην Ημερίδα του Ινστιτούτου Αλέξης Τσίπρας) είχε δημιουργήσει το ντοκιμαντέρ «Merci Patron!» και η «πλατεία» συνδέθηκε με αυτό. Τι επεδίωξαν; Επεδίωξαν συνειδητά τη «γενίκευση» του διαλόγου πέρα από μόνο ένα αίτημα. Αυτή η «πλατεία» δεν γέννησε κόμμα, αλλά επηρέασε τη συζήτηση για άμεση δημοκρατία και ήταν ο προπομπός των Κίτρινων Γιλέκων (2018).

Ολες οι παραπάνω «πλατείες» δεν ήταν απλώς αντιδράσεις στην κρίση. Ηταν μια κραυγή απέναντι σε κάτι βαθύτερο: τη διάβρωση της δημοκρατίας από την τεχνοκρατία, την ερήμωση της πολιτικής από το νόημα. Μια γενιά ανθρώπων έλεγε επιτέλους: «Δεν μας εκπροσωπούν». Σήμερα, λιγότερο από μια δεκαετία μετά, οι πλατείες είναι άδειες. Και μαζί τους μοιάζει να έχει σιγήσει και η κοινωνική φαντασία. Αντί για συνελεύσεις, έχουμε σχολιασμούς στο TikTok. Αντί για πολιτική ριζοσπαστικότητα, παθητικότητα. Και αντί για εξεγερμένο πλήθος, ψήφους σε ακροδεξιά ή λαϊκίστικα προσωποπαγή κόμματα που υπόσχονται «τάξη», «έλεγχο», «κανονικότητα» και έναν «δεξιό σοσιαλισμό».

Τι πήγε στραβά; Κάποιοι θα πουν πως τα κινήματα πλατείας δεν είχαν σχέδιο. Δεν μετεξελίχθηκαν. Αλλοι θα πουν πως το σύστημα τα απορρόφησε ή τα διέσπασε. Δεν έχουν εντελώς άδικο. Αλλά η βαθύτερη αιτία φαίνεται αλλού: η ήττα δεν ήταν μόνο εκλογική ή οργανωτική. Ηταν υπαρξιακή. Είναι υπαρξιακή.

Στην Ελλάδα, η πολιτική ενσάρκωση της αγανάκτησης, ο ΣΥΡΙΖΑ, κατέρρευσε κάτω από το βάρος των δικών του αντιφάσεων. Στην Ισπανία, το Podemos γρήγορα αφομοιώθηκε από το πολιτικό σύστημα που ήθελε να αμφισβητήσει. Στη Γαλλία, το Nuit Debout δεν γέννησε κόμμα, αλλά ένα κενό, που αργότερα γέμισαν τα Κίτρινα Γιλέκα με περισσότερο θυμό και λιγότερο όραμα – μέχρι κι αυτά να κατασταλούν με ασύλληπτη βία.

Στη θέση της συλλογικής αγανάκτησης έχει έρθει ένας ατομικός κυνισμός και μια συστημική απογοήτευση. Η Ακροδεξιά –από την Ιταλία της Μελόνι μέχρι τη Γαλλία της Λεπέν και την Ελλάδα του λαϊκισμού γελοίων προσώπων– κερδίζει γιατί προσποιείται ότι ακούει εκείνους που κανείς άλλος δεν ακούει: τους φτωχούς, τους αποκλεισμένους, τους θυμωμένους. Ακόμη κι αν τους πουλάει φανταστικούς εχθρούς και αυταρχικές λύσεις ή ωραία «αριστερά» λόγια. Οι νεότερες γενιές, μεγαλωμένες μέσα στην κρίση και την επισφάλεια, δεν βλέπουν προοπτική συλλογικής αλλαγής. Βλέπουν αδιέξοδα. Διαβάζουν ελάχιστα, αισθάνονται ακόμη πιο ελάχιστα. Και μπροστά στην αβεβαιότητα, πολλοί επιλέγουν σιωπή ή συντήρηση – όχι εξέγερση.

Ωστόσο, η πλατεία δεν ήταν ποτέ το τέλος! Μεγάλο λάθος μας αν θεωρήσαμε την «πλατεία» ως κορύφωση· ήταν το ακριβώς αντίθετο: ένα σημείο εκκίνησης. Τα κινήματα αυτά έθεσαν ερωτήματα που ακόμα εκκρεμούν: Πώς χτίζεται μια πραγματικά συμμετοχική δημοκρατία; Πώς πολεμάς τον νεοφιλελευθερισμό, χωρίς να πέσεις στην παγίδα του λαϊκισμού; Πώς δημιουργείς συλλογικότητες σε έναν κόσμο διαλυμένων δεσμών;

Ισως γι’ αυτό να μην υπάρχουν σήμερα Nuit Debout ή Αγανακτισμένοι. Γιατί ζούμε σε μια εποχή που δεν πιστεύουμε καν ότι μπορούμε να αλλάξουμε κάτι. Αλλά τα ερωτήματα δεν πέθαναν. Υποβόσκουν. Ισως όχι σε μια πλατεία, αλλά σε μια σχολική αίθουσα. Σε μια πορεία για τα Τέμπη. Σε μια κατάληψη. Ή σε ένα σωματείο που επανιδρύεται.

Αν το 2011-2016 ήταν το «ξύπνημα», τότε το 2025 μπορεί… πρέπει να γίνει η περίοδος της ανασύνθεσης. Αρκεί να σηκώσουμε ξανά τα μάτια από την οθόνη και να κοιτάξουμε ο ένας τον άλλο – τόσο απλά. Αλλά όρθιοι, ξάγρυπνοι, πολιτικά παρόντες.