«Πάντα με εντυπωσίαζαν τα δάκρυα: αυτή η πρόβλεψη στα μάτια των ανθρώπων»

1991. Το Σύμφωνο της Βαρσοβίας διαλύεται. Η Σοβιετική Ενωση διαλύεται. Στη Γιουγκοσλαβία η Κροατία διεκδικεί την ανεξαρτησία της και λίγο μετά ξεσπά πόλεμος – άλλος φυσικά από τον Πόλεμο του Κόλπου, που συνεχίζεται. Στην Ελλάδα ξεκινά το Ειδικό Δικαστήριο με τον Ανδρέα Παπανδρέου να έχει παραπεμφθεί για το σκάνδαλο Κοσκωτά. Οι μαθητικές κινητοποιήσεις ενάντια στο νομοσχέδιο του Β. Κοντογιαννόπουλου συνεχίζονται. Ο Νίκος Τεμπονέρας δολοφονείται στην Πάτρα από τον Καλαμπόκα. Στη γενικευμένη (παγκόσμια κι εσωτερική) πολιτική ένταση που συντηρούσε ένα αίσθημα διαρκούς ανασφάλειας, κάτι στίχοι και κάτι υπέροχες μουσικές «έσκασαν» για όσους ακούγαμε μουσική, σαν βαλκανική γιορτή χαρμολύπης που περιλαμβάνει την επίγνωση αλλά ονειρεύεται και τη διέξοδο. Το «Παραδέχτηκα» με μουσικές ή διασκευές του (Σερβο-Κροάτη αλλά) Γιουγκοσλάβου ακόμα Γκόραν Μπρέγκοβιτς σε παραδοσιακά του τόπου του, στίχους της Λίνας Νικολακοπούλου και τη φωνή της Πρωτοψάλτη έμελλε κι αυτό να γράψει την ιστορία του. Να επηρεάσει για χρόνια τα μουσικά μας πράγματα, να αναθερμάνει το ενδιαφέρον για τα δικά μας χάλκινα της Φλώρινας, να οδηγήσει νεαρούς μουσικούς να επιλέξουν τα παραδοσιακά πνευστά, να αφήσει πίσω του βέβαια ιστορικά, ανεξίτηλα κι αξεπέραστα τραγούδια.

Οι λαοί των Βαλκανίων έχουν περάσει πολλά, η ιστορία συνεχώς τούς άλλαζε τη μοίρα. Οπου υπάρχουν πόλεμοι, βάσανα, φτώχεια, υπάρχει βαθύ ψυχικό υπόστρωμα

Σε μία άλλη ταραγμένη εποχή, σήμερα, αυτά θα ακούσουμε στο Θέατρο Παλλάς στις 13 Ιανουαρίου. Αυτά τα τραγούδια μαζί με μερικά μεταγενέστερα: «Ποιος το περίμενε μετά από εκείνη τη βραδινή προβολή στον κινηματογράφο Αστυ, στην καρδιά της Αθήνας, στην Κοραή, που παρακολουθούσα μαγεμένη την ταινία “Ο καιρός των Τσιγγάνων”, σε τι μεγάλη περιπέτεια θα έβαζα τον εαυτό μου και ευτυχώς τι μεγάλης διάρκειας χαρά θα σκόρπιζε το μέλλον, με τα τραγούδια που θα έπαιρναν σάρκα και οστά βασισμένα πάνω σ’ αυτές τις πύρινες μουσικές. Εχουν περάσει πάνω από 35 χρόνια από τότε. Κι όμως είναι όλα τόσο ζωντανά! Γάμοι, βαφτίσια, γιορτές, έρωτες, είχαν πια τον ήχο τους και τον στίχο τους. Το “Παραδέχτηκα” του Bregovic έφερε στη συνέχεια τον “Δρόμο με τα χάλκινα” του Kiki Lesendric και συνεχίζω μέχρι σήμερα να συγκινούμαι και να γράφω λόγια πάνω στις βαλκανικές μουσικές και τους μοναδικούς ρυθμούς που βρίσκουν τον χώρο τους και στο “Πρώτο μου Τριαντάφυλλο”», γράφει η Λίνα Νικολακοπούλου στο σημείωμα-πρόσκληση στη συναυλία της 13ης Ιανουαρίου. Και τι συναυλία! Με συμμέτοχους τη 10μελή ορχήστρα «Salonique Brass Band», τη Γλυκερία και την Πίτσα Παπαδοπούλου, τον Μανώλη Μητσιά και τον συνθέτη του θρυλικού «Πάρτι», Kiki Lesendric, αλλά και από τη νεότερη γενιά τους Σοφία Παπάζογλου, Θοδωρή Βουτσικάκη, Ασπασία Στρατηγού, Απόστολο Κίτσο. Υπάρχει και μία συμμετοχή-έκπληξη: η Μαρίνα Σάττι! Κι όλα αυτά κι όλοι αυτοί «συστεγάζονται» σε έναν τίτλο, αυτόν της συναυλίας, σαν παντοτινή ευχή: «Να ’ταν η χαρά οικόπεδο».

Ας γυρίσουμε όμως λίγο πίσω, για να βρούμε τη Λίνα Νικολακοπούλου, 1990, στο Αστυ…

● Εκείνη τη βραδιά, από την πλατεία Κοραή στο μαγικό σύμπαν του Κουστουρίτσα με ξεναγό τον «Περχάν» από τον «Καιρό των Τσιγγάνων»…

Το θυμάμαι ακόμη πολύ ζωντανά αυτό το βράδυ. Κάτι σ’ αυτή την ταινία μού έβαλε φωτιά μέσα μου. Τα πρόσωπα, οι καταστάσεις, οι μουσικές, αυτή η ζωή, η ξεχασμένη για μας στις πόλεις. Γύρισα με τα πόδια σπίτι και κουβαλούσα μέσα μου αυτό που είδα. Η ιστορία πριν απ’ αυτή την προβολή ήταν η εξής. Εκείνο τον καιρό ετοίμαζε η Αλκηστις Πρωτοψάλτη έναν δίσκο και μάζευε τραγούδια. Μου είπε ότι ο στιχουργός Κώστας Κωτούλας της είχε προτείνει δύο μουσικές από αυτή την ταινία να μου τις δώσει να τις ακούσω και να γράψω τα λόγια αν μου άρεσαν. Με αυτή την αφορμή λοιπόν πήγα στο Αστυ, να ακούσω όλη τη μουσική κι όχι μόνο τα δύο θέματα. Αποφάσισα τελικά να της προτείνω να κάνουμε όλο τον δίσκο με τις μουσικές του Μπρέγκοβιτς από την ταινία. Αρχισε λοιπόν η επικοινωνία της εταιρείας Polygram τότε, για να δούνε πώς θα έδιναν την άδεια για την παραγωγή. Μετά κόπων και βασάνων βρέθηκε άκρη και κανονίστηκε το ραντεβού με τον Μπρέγκοβιτς στο Σαράγεβο όπου θα τον βλέπαμε για να συνεννοηθούμε.

● Και μετά; Η στιχουργική διαδικασία πώς εξελίχθηκε; Τι ανακαλέσατε μέσα σας;

Αφού πήρα το οκ ξαναπήγα κι έμεινα μια βδομάδα μαζί με τον Γκόραν και δουλεύαμε τα περιεχόμενα του δίσκου. Τα μουσικά κομμάτια της ταινίας ήταν πέντε ή έξι. Αρα χρειαζόμαστε κι άλλα μουσικά θέματα. Μου έδωσε ο Γκόραν να ακούσω αρκετά τραγούδια του από αυτά που είχε γράψει με το συγκρότημα «Ασπρα κουμπιά», σε κασέτες. Καθόμουν πολλές ώρες κι άκουγα. Εκεί ξεχώρισα τη μελωδία από το κατοπινό τραγούδι «Θεός αν είναι». Ηταν μια ροκ μπαλάντα που αμέσως μου μίλησε. Του ζήτησα λοιπόν να τη μετατρέψει, να έρθει στο ύφος των υπόλοιπων τραγουδιών. Κι έτσι κι έγινε. Εβαλε καινούργια εισαγωγή και καινούργια μεσαία ορχήστρα κρατώντας τη μελωδία των κουπλέ και του ρεφρέν.

Τα πάντα ρει. Αυτό φτάνει για να έχεις επίγνωση. Αρα και τα τραγούδια μου κάπως έτσι είναι

Αρα είχα ζυμωθεί με τις μουσικές αρκετό καιρό πριν αρχίσω να γράφω. Σκεφτείτε πως το «Βενζινάδικο» το έγραψα στο αεροπλάνο γυρίζοντας από Νέα Υόρκη. Γι’ αυτό είναι στα σύννεφα. Τώρα για το τι ανακάλεσα μέσα μου για τα θέματα των στίχων που με ρωτάτε, δόξα τω Θεώ είχα πολλά βιώματα από την παιδική μου ηλικία με την απλή ζωή και τους απλούς ανθρώπους ενός μικρού τόπου όπου όλα τα ζεις αληθινά και έντονα. Τη χαρά, τη λύπη, τη ζωή, τον θάνατο, τις γιορτές, την ανεμπόδιστη φαντασία με το φως, τις μυρωδιές, τη φύση και το πάλεμά της έξω και μέσα.

● Αν υπάρχει ένα σαφές χαρακτηριστικό στα τραγούδια τού «Παραδέχτηκα» είναι το πέρασμα από την απόλυτη θλίψη στη συνειδητή χαρά (στη χαρά που έχει επίγνωση της θλίψης).

Δεν υπάρχει χαρά χωρίς λύπη και δεν υπάρχει λύπη χωρίς χαρά. Είναι η ισορροπία της ζυγαριάς, του ζυγού που λέγεται ζωή. Πάντα με εντυπωσίαζαν τα δάκρυα. Οτι υπάρχει αυτή η πρόβλεψη στα μάτια των ανθρώπων. Ο δακρυϊκός πόρος. Δάκρυα χαράς και δάκρυα λύπης. Οταν ξεχειλίζει η καρδιά.

● Είναι τα Βαλκάνια μία από τις κατεξοχήν «πατρίδες» του κόσμου για τη χαρμολύπη;

Στα Βαλκάνια συναντιούνται πολλοί και παλιοί πολιτισμοί. Υπάρχουν επιρροές από Ανατολή, Δύση, Βορρά και Νότο. Ιχνη κληρονομημένα από τη Βυζαντινή και την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι κουλτούρες, οι άνθρωποι και τα φαγητά ενώνονται και οι πρωτεύουσές τους είναι γεμάτες ιστορία και ζωντάνια. Οι λαοί των Βαλκανίων έχουν περάσει πολλά, η Ιστορία συνεχώς τους άλλαζε τη μοίρα. Οπου υπάρχουν πόλεμοι, βάσανα, φτώχεια, υπάρχει βαθύ ψυχικό υπόστρωμα.

● «Βγείτε στο δρόμο χάλκινα,/η νύχτα είναι γιορτή γι’ αυτόν που πονά»: ήταν η χαρμολύπη ένα βασικό κλειδί και στη στιχουργική σας;

Σε μένα η χαρμολύπη ήταν κάτι γνώριμο. Επειδή μεγάλωσα κοντά στη φύση κι έβλεπα τις αλλαγές των εποχών καθαρά, την πολυκοσμία του καλοκαιριού και την ερημιά του χειμώνα, μετά, το φούντωμα της άνοιξης ή το γκρίζο του φθινοπώρου, όλα αυτά μου έλεγαν ότι τίποτα δεν διαρκεί πολύ, είναι ένας κύκλος επαναλαμβανόμενος. Ακόμα και το φως μέσα στην ίδια μέρα αλλάζει συνεχώς. Τα πάντα ρει. Αυτό φτάνει για να έχεις επίγνωση. Αρα και τα τραγούδια μου κάπως έτσι είναι.

● Είναι η χαρμολύπη μια αρχετυπική μας ιδιότητα που γίνεται όλο και πιο αχνή όσο επιβάλλεται η γενικευμένη π.χ. (ψευδο)ευφορία των κοινωνικών δικτύων ή του ψυχαγωγικού τραγουδιού;

Ο άνθρωπος, όπως είναι φυσικό, δεν τον θέλει τον πόνο και τα βάσανα. Θέλει τη χαρά και την ηρεμία. Σε κάθε φάση του πολιτισμού ελπίζει πως θα τα καταφέρει να λύσει τα προβλήματά του. Τώρα έχουμε ρούχα να μην κρυώνουμε, παπούτσια άνετα, ζέστη ή δροσιά στα σπίτια μας, αλλά όλο κάτι έρχεται και ανατρέπονται οι βεβαιότητες. Γι’ αυτό είναι απαραίτητο να έχουμε τη χαρμολύπη στο ψυχικό μας οπλοστάσιο, για να αντιμετωπίζουμε τις ανατροπές.

● Δαιμονοποιήθηκε μια εποχή η θλίψη στο τραγούδι (θυμάμαι την επίθεση που είχε δεχτεί το έντεχνο για επίπλαστη «μιζέρια») και αντιστρόφως έγινε μια υπερβολική χρήση της θλίψης ως συστατικού στοιχείου που διαχώριζε το «σοβαρό» τραγούδι από την πίστα;

Εγώ θυμάμαι πως ένιωθα πολύ ωραία την περίοδο του «Νέου Κύματος» που άκουγα τραγούδια λυρικά και λίγο μελαγχολικά. Επειδή είχα στα αφτιά μου και τα δημοτικά τραγούδια και τα λαϊκά τραγούδια, όλα είχαν και τη χαρά και τη λύπη. Ο,τι εκφράζει και αποτυπώνει τη ζωή δεν μπορεί παρά να αντλεί τα θέματά του κι απ’ τις δύο πλευρές.

Τώρα η «πίστα» έχει άλλες απαιτήσεις. Είναι πιο πολύ θέαμα και εντυπωσιασμός. Φώτα, ηχητικές εγκαταστάσεις ισχυρές, ρούχα, λουλούδια και ποτά. Αυτό θέλει άλλη υπεράσπιση. Αλλα περιεχόμενα.

Ομως κι εκεί μετά τα χαρούμενα θα ακούσεις και το λυπημένο. Η γνώμη μου είναι να γράφονται τραγούδια με μεράκι και έμπνευση κι ας ανήκουν σε όποια κατηγορία γεννήθηκαν για να ανήκουν. Μια θεία μου έλεγε: «Το ωραίο είναι ωραίο».

● Τι προσλαμβάνετε εσείς στο άκουσμα «βαλκάνια ψυχή»; Εχει νόημα τα τελευταία χρόνια ή κατακερματίστηκε καθώς την κατάπιε το δυτικό όνειρο των Βαλκανίων;

Παρακολουθώ με ενδιαφέρον την υπόθεση Βαλκάνια. Τις τελευταίες μέρες στη Σερβία, στο Βελιγράδι, οι άνθρωποι κατεβαίνουν σε διαδηλώσεις για την απόδοση πολιτικών ευθυνών για την τραγωδία στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ. Η τραγωδία συνέβη 3 μήνες αφότου τέθηκε σε λειτουργία ο σταθμός μετά από ανακαίνιση που κράτησε τρία χρόνια. Οι φοιτητές μπήκαν μπροστά.

Επίσης πρόσφατα είδα μια ταινία για τη ζωή ενός τρίο που τραγουδούσε στη Βουλγαρία αμερικάνικα τραγούδια, με τζαζ ορχήστρα. Και εξιστορούσαν αυτές οι τραγουδίστριες τις συνθήκες ζωής τους μέσα από τις αλλαγές των καθεστώτων που βίωσε η χώρα τους. Ενα είναι σίγουρο: η ψυχή των λαών αυτών είναι δυνατή. Δεν είναι εύκολο να αποκοιμηθεί.

● «Οι φίλοι μου όλοι εδώ και χρόνια/ζευγάρια γίναν φτιάξαν σπίτια/μονάχα εμένα χάσκει ακόμα/χωρίς μια στέγη ετούτη η αλήθεια» ή «Μ’ ένα μαύρο σύννεφο/το φεγγάρι μου έχασα/κόσμε του Αδη σύνορο/να θυμάμαι ξέχασα»: Πόσο οδυνηρά βαθιά πρέπει να έχει σκάψει κάποιος μέσα του για να γράφει τέτοιους στίχους;

Το σκάψιμο είναι απαραίτητο για την αυτογνωσία. Είναι το ορυχείο που σε καλεί. Τα έγκατα του εαυτού. Εκεί μπορεί να βρεθεί χρυσάφι. Θέλει κουράγιο, σιωπή και πίστη στο ξεδίπλωμα του κουβαριού. Εχει σίγουρα κόστος αλλά σου δίνει και μεγάλη δύναμη. Οπως λέει κι ο λαός, αυτό που δεν σε σκοτώνει σε κάνει πιο δυνατό.

● Εχει η σύγχρονη Ελλάδα σχέση με αυτόν τον ήχο και με αυτόν τον στίχο; Εκείνη την εποχή ξαφνικά και λόγω αυτής της δουλειάς ανακαλύπταμε την πολιτιστική μας σχέση με τα Βαλκάνια. Σήμερα;

Οσο πιο βόρεια πάμε στην Ελλάδα τόσο πιο κοντά στη ζωντάνια αυτών των ήχων βρισκόμαστε. Πολλές μπάντες νέων παιδιών συνεχίζουν αυτή την παράδοση, χορεύουν, γλεντούν και τραγουδούν τέτοιους σκοπούς και τραγούδια. Θυμάμαι που μου έλεγε ο Μανώλης Μητσιάς ότι τα ραδιόφωνά τους, όταν ήταν νεαρός, πιο καθαρά έπιαναν τους βαλκανικούς σταθμούς και άκουγαν όλο τέτοιες μουσικές και τραγούδια. Τώρα και στην πόλη τα καλοδεχόμαστε γιατί μας συγκινούν σαν κάτι που υπάρχει ζωντανό μέσα μας.

● Είχατε και έχετε εσείς στο τραγούδι «τσιγγάνικη ψυχή»; Δεν μείνατε σε έναν «τόπο» ποτέ.

Αλήθεια είναι αυτό. Εχω κι εγώ το «ταξίδι» μέσα μου πολύ έντονο. Και την αναζήτηση της ελευθερίας μου επίσης. Θέλω να είμαι ο εαυτός μου σε κάθε καιρό. Να μην επαναλαμβάνομαι. Να βρίσκω καινούργια μονοπάτια.

● «Να ’ταν η χαρά οικόπεδο». Μια ευχή. Πώς την ξανακούτε εσείς σήμερα στην Ελλάδα που πέρασε οικονομική κρίση, μνημόνια, πανδημία, πολιτικές ανακατατάξεις, ακρίβεια και που όλο και συχνότερα ακούς για ανθρώπους με περικομμένες προσδοκίες;

Κάθε φορά που μπορείς να το τραγουδάς αυτό το τραγούδι γιατρεύεσαι. Γιατί έχεις ακόμα τη δύναμη να αναζητάς την απλή χαρά. Τον κενό χώρο ανάμεσα στα χτισμένα και τα οριοθετημένα της ζωής, της κοινωνίας και της συστηματοποίησης των πάντων. Και μόνο να το αρθρώσεις, να το φανταστείς αυτό το οικόπεδο, παίρνεις ανάσα. Γιατί μέσα μας, αυτό το «παλιόπαιδο» που κουβαλάμε όλοι είναι έτοιμο για τη χαρά και το όνειρο.

● Μάγδα Φύσσα, Μαρία Καρυστιανού. Ποιο τραγούδι θα θέλατε να παίξει δυνατά στον δρόμο γι’ αυτές τις γυναίκες;

«Παραδέχτηκα και ζωή και θάνατο/Σ’ ονειρεύτηκα σαν λουλούδι αθάνατο/Κι άλλο δεν φοβάμαι πια»

♦ «Να ’ταν η χαρά οικόπεδο»
Θέατρο Παλλάς (Βουκουρεστίου 5, Αθήνα, 210 3213100)
Δευτέρα 13 Ιανουαρίου (21.00)
Εισιτήρια από 20 ευρώ
Προπώληση: ticketservices.gr (21072345670), pallastheater.com