Ποια είναι αυτή η «συμμορία αντρών» που θέλει να επιβάλει στις γυναίκες τι θα κάνουν με το σώμα τους; Ποιος κερδίζει από τους «ιατρικούς λόγους συνείδησης» που οδηγούν τις γυναίκες στα ιδιωτικά μαιευτήρια για να διακόψουν ανεπιθύμητες κυήσεις; Πόσο αθώες είναι οι κραυγές για τα δικαιώματα του αγέννητου παιδιού όταν στα ιδρύματα κακοποιούνται όσα παιδιά είχαν την ατυχία να γεννηθούν από μη προνομιούχες οικογένειες; Τι είναι χειρότερο: να αγωνίζεσαι για να κατακτήσεις ένα δικαίωμα ή να αγωνίζεσαι για να μην το χάσεις; Κι όταν το χάσεις τι γίνεται; Πόσο πίσω μπορείς να φτάσεις; Πόσο αθώες μπορεί να είναι οι απαγορεύσεις που αποπνέουν ναζιστικές… αξίες;
Αυτά είναι μερικά μόνο από τα ερωτήματα, μαζί με την αγανάκτηση που γεννά η οπισθοχώρηση των αυτονόητων δικαιωμάτων, όπως καταγράφηκε στις ΗΠΑ πριν από δύο χρόνια με τη δικαστική αφαίρεση από τις γυναίκες του κατοχυρωμένου σε ομοσπονδιακό επίπεδο δικαιώματός τους σε ασφαλή άμβλωση.
Τα ερωτήματα ανέσυρε η παράσταση «Κυανιούχο κάλιο», ένα έργο που γράφτηκε σχεδόν έναν αιώνα πριν και, αν συνυπολογίσουμε και τις εξαγγελίες περί καθολικής απαγόρευσης των αμβλώσεων από τον νεοεκλεγέντα επόμενο πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, είναι τραγικά επίκαιρο. Η Μάρθα Μπουζιούρη μάς το συστήνει και το σκηνοθετεί εμβαθύνοντας με συνέπεια τόσο στις έμφυλες επιθέσεις όσο και στο θέατρο-ντοκουμέντο. Διερευνώντας τον όρο «παράνομη άμβλωση» η σκηνοθέτρια έπεσε πάνω στο «Κυανιούχο κάλιο», το έργο του πολιτικοποιημένου Γερμανοεβραίου γιατρού και δραματουργού Φρίντριχ Βολφ, φίλου του Μπρεχτ. Το έγραψε το 1929, παίχτηκε σε όλη τη Γερμανία και χρησιμοποιήθηκε ως όπλο στον αγώνα για την κατάργηση του νόμου (παράγραφος 218 του γερμανικού Ποινικού Κώδικα) που απαγόρευε τις αμβλώσεις στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Προτού να καταργηθεί ο νόμος, χιλιάδες γυναίκες κατέφευγαν σε παράνομες και επικίνδυνες για τη ζωή τους επεμβάσεις, που άλλοτε τις άφηναν διά βίου τραυματισμένες κι άλλοτε ήταν μοιραίες για τη ζωή τους. Ο σχετικός νόμος πάντως επανήλθε στη Γερμανία ακόμη πιο αυστηρός όταν οι ναζί πήραν την εξουσία, καίγοντας το έργο του Βολφ και φυλακίζοντάς τον. Στο «Κυανιούχο κάλιο» ο Βολφ, που πολέμησε τον νόμο τόσο ως γιατρός όσο και ως δραματουργός, αποκαλύπτει τις ταξικές και όχι μόνο διαστάσεις αυτής της απαγόρευσης: 800.000 Γερμανίδες τον χρόνο κατέφευγαν σε παράνομη διακοπή κύησης εκείνη την εποχή…
Ζητήσαμε από τη σκηνοθέτρια Μάρθα Μπουζιούρη να μας μιλήσει για το έργο και τον συγγραφέα του που η ίδια ανέσυρε από την αφάνεια. Να μας μιλήσει ακόμα για την εποχή που το υπαγόρευσε αλλά και για την ανατριχιαστική κυκλικότητα της Ιστορίας, εφόσον και σήμερα το θέμα των αμβλώσεων σε πολλές χώρες παραμένει φλέγον.
«Οταν έπεσε στα χέρια μου για πρώτη φορά το ‘‘Κυανιούχο κάλιο’’, με γοήτευσε το γεγονός ότι ένας άντρας θεατρικός συγγραφέας είχε με το έργο του πρωτοστατήσει στον αγώνα των γυναικών για αυτοδιάθεση, 100 χρόνια πίσω. Ζήτησα από τον Κωστή Καλλιβρετάκη να το μεταφράσει από τα γερμανικά -το έργο παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα- και διαβάζοντάς το εντυπωσιάστηκα -όχι προφανώς θετικά- από την ανατριχιαστική κυκλικότητα της Ιστορίας. Από το πόσο τολμηρά και αναγκαία επικαιροποιείται σήμερα ένα θεατρικό έργο με το οποίο μας χωρίζει ένας αιώνας. Από το πόσο εκκρεμή παραμένουν τα διακυβεύματά του, τέμνοντας τις έμφυλες διεκδικήσεις και τους γυναικείους αγώνες που διατρέχουν έναν ολόκληρο αιώνα. Παράλληλα, με επίκεντρο το χρονικό μιας παράνομης άμβλωσης στη δίνη της μεγάλης οικονομικής ύφεσης και πριν από το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου, το έργο αναδεικνύει μια σειρά από σημαντικά επιμέρους ζητήματα, όπως η ταξική διάσταση του δικαιώματος της επιλογής, η κοινωνική υποκρισία, η διαφθορά του χώρου της υγείας, οι στερεοτυπικές αναπαραστάσεις και οι προσδοκώμενες επιτελέσεις της γυναικείας ταυτότητας και η εκμετάλλευση της γυναίκας σε ευάλωτη θέση.
»Σήμερα λοιπόν, συνειδητοποιούμε πως το δικαίωμα στην άμβλωση όχι μόνο δεν είναι συνταγματικά κατοχυρωμένο, όχι μόνο αμφισβητείται ή παρεμποδίζεται, αλλά μπορεί πολύ εύκολα να ανατραπεί, όπως μας έδειξε το πρόσφατο παράδειγμα των ΗΠΑ και το πιο οικείο άλλων ευρωπαϊκών χωρών, όπως η Μάλτα και η Πολωνία. Είναι ανατριχιαστικό να κάνει πρεμιέρα στην Ελλάδα ένα θεατρικό έργο για το δικαίωμα σε νόμιμες, ασφαλείς και αξιοπρεπείς ιατρικές υπηρεσίες διακοπής ανεπιθύμητης κύησης, την ώρα που στην άλλη μεριά του Ατλαντικού, ο Tραμπ επικρατεί σαρωτικά στις αμερικανικές εκλογές…».
● Πώς χρησιμοποιείται το γυναικείο σώμα, η έμφυλη ταυτότητα στον ναζισμό;
Το «Κυανιούχο κάλιο», πέρα από στρατευμένο «μελόδραμα της επανάστασης», δίκαια χαρακτηρίστηκε docudrama, καθώς βρίθει ιστορικών ιατρικών και κοινωνικοπολιτικών αναφορών. Υπήρξε ένα έργο που όχι μόνο διάβασε το πνεύμα της εποχής του, αλλά «είδε» το ζοφερό μέλλον της Γερμανίας και ολόκληρης της Ευρώπης μέσα από το εκκολαπτόμενο τέρας του ναζισμού, ο οποίος χρησιμοποίησε το γυναικείο σώμα ως μηχανή αναπαραγωγής και διαιώνισης του καθαρού έθνους (βλέπε Αρία φυλή).
Λίγα χρόνια μετά το πρώτο του ανέβασμα, ο Χίτλερ, ο οποίος πρέσβευε πως η ζωή της γυναίκας πρέπει να περιστρέφεται γύρω από τα 3Κ -kinder (παιδιά), küche (κουζίνα), kirche (εκκλησία)- θα παρασημοφορούσε τις Γερμανίδες με χρυσό, αργυρό και χάλκινο σταυρό, ανάλογα με τον αριθμό των παιδιών που έφερναν στον κόσμο. Ηταν η εποχή που «έτρεχε» το διαβόητο πρόγραμμα ευγονικής Lebensborn («Πηγή ζωής»), το οποίο σχεδιάστηκε από τους ναζί για να προωθήσει τη γέννηση «φυλετικά πολύτιμων» απογόνων από τα μέλη των SS, διακηρύσσοντας πως «κάθε Γερμανίδα μητέρα με καλό αίμα θα είναι ιερή για εμάς».
Τα όσα αναφέρονται στο έργο είναι ανατριχιαστικά επίκαιρα. Καλέσαμε τους ηθοποιούς της παράστασης, νέους ανθρώπους, να αναμετρηθούν με την ιστορικότητά του και να μας μιλήσουν για τον αντίκτυπό του αλλά και το πώς βιώνουν σήμερα αυτά που πραγματεύεται…
Γωγώ Καρτσάνα
«Εχουμε ακόμα πολλούς αγώνες μπροστά μας για το αυτονόητο»
«Είναι πραγματικά αξιοθαύμαστο και ταυτόχρονα ηρωικό το ότι ένας άντρας, σε μια δύσκολη εποχή συνολικά για τους ανθρώπους και τα δικαιώματά τους, υπερασπίστηκε, με τίμημα την ελευθερία του και τη ζωή του, το δικαίωμα της γυναίκας στην αυτοδιάθεσή της. Κατάφερε να σώσει τόσο πολλές γυναίκες από τη μια, και από την άλλη με το έργο του να φέρει στην επιφάνεια τη συζήτηση γύρω από την άμβλωση και τον μη χαρακτηρισμό της ως ‘‘φόνου’’ αλλά ως επιλογής της γυναίκας για το σώμα της και τη ζωή της.
»Σήμερα βέβαια τα πράγματα έχουν αλλάξει προς το καλύτερο, αλλά παραμένει δυστυχώς η συζήτηση για το αν η γυναίκα έχει αυτό το δικαίωμα, αφού ακόμα και σε αναπτυγμένες χώρες το δικαίωμα αυτό έχει ήδη καταρριφθεί ή συζητιέται το αν πρέπει να συνεχίσει να υπάρχει. Οσο κι αν θέλουμε να πιστεύουμε πως οι γυναίκες πια είναι ίσες με τους άντρες, η ουσία είναι πως η ισοτιμία δεν έχει επέλθει. Εχουμε ακόμα πολύ δρόμο και πολλούς αγώνες μπροστά μας για το αυτονόητο και δεδομένο. Την ελευθερία στην επιλογή για το πώς θέλουμε να ορίσουμε τον εαυτό μας και τη ζωή μας.
»Αυτό που έκανε εμένα να νιώσω ανήμπορη είναι πως υπάρχουν γυναίκες αυτή τη δεδομένη στιγμή που, σε μια χώρα όπως είναι η Αμερική, βάζουν την ίδια τους τη ζωή σε κίνδυνο για να βρουν έναν τρόπο να κάνουν άμβλωση ή καλούνται να αποδείξουν ότι ‘‘πεθαίνουν αρκετά πολύ’’, ώστε να τους επιτραπεί να κάνουν τη διαδικασία νόμιμα. Και εμείς είμαστε απλοί θεατές και δεν ξέρουμε πώς μπορούμε να το αποτρέψουμε. Για αυτό και το έργο αυτό έχει τη δεδομένη στιγμή τη σημασία του και την ανάγκη να αφυπνίσει το κοινό και την ενσυναίσθησή του».
Κλέαρχος Παπαγεωργίου
«Τα χρήματα μπορούν να καθορίσουν τα πάντα»
«Αυτό που μου προκαλεί μεγάλη αίσθηση είναι πως τα χρήματα μπορούν να καθορίσουν τα πάντα. Οταν έχει κανείς τα χρήματα, μπορεί να κάνει τα πάντα. Στο έργο μας, βλέπουμε αυτή τη διάκριση: ο γιατρός δεν θα δεχτεί να κάνει την άμβλωση στη νεαρή Χέτε, επικαλούμενος τον Νόμο, αλλά στην πλούσια κυρία είναι πρόθυμος να πραγματοποιήσει την επέμβαση. Ο συγγραφέας, μετά τη έκδοση του έργου του -γραμμένο το 1929 (!)- πήγε εξορία και φυλακίστηκε, όπως ήταν αναμενόμενο για τη Γερμανία τού τότε, όπου οι αμβλώσεις απαγορεύονταν και ο Χίτλερ ανέβαινε στην εξουσία. Αλλά και τότε, όπως και τώρα, αμβλώσεις πραγματοποιούνταν παράνομα. Αρκεί να διέθετε και να διαθέτει κανείς ‘‘ρευστό’’. Είναι συγκλονιστικό ότι το θέμα του έργου παραμένει απολύτως επίκαιρο, σχεδόν 100 χρόνια μετά! Σήμερα, το 2024, η άμβλωση απαγορεύεται καθολικά σε 75 χώρες στον κόσμο ή επιτρέπεται υπό όρους. Είμαι περίεργος να δω πώς το κοινό θα αγκαλιάσει την παράστασή μας, η οποία πραγματεύεται ένα τόσο λεπτό κι επείγον ζήτημα».
Νίκος Κούκας
«Θεωρώ ντροπή ακόμα να συζητάμε για την αυτοδιάθεση του γυναικείου σώματος»
«Ως άντρας νιώθω άβολα ακόμα και να εκφέρω γνώμη για κάτι που αφορά αποκλειστικά και μόνο το γυναικείο σώμα. Ασε που θεωρώ ντροπή να το συζητάμε ακόμα. Αυτό είναι το φοβερό με την παράστασή μας: ότι αν και πρόκειται για ένα έργο γραμμένο 100 χρόνια πριν, θίγει θέματα όπως η έμφυλη βία και η αυτοδιάθεση του γυναικείου σώματος που, ενώ σήμερα θα έπρεπε να είναι λυμένα και αυτονόητα, παραμένουν δυστυχώς φοβερά επίκαιρα. Το βρίσκω σοκαριστικό να πρέπει ακόμα να το συζητάμε. Η διαδικασία της άμβλωσης, παραδείγματος χάριν, ακόμα κι αν γίνεται υπό τις καλύτερες συνθήκες, σε νόμιμο πλαίσιο, κατάλληλο περιβάλλον, με στήριξη από την οικογένεια, είναι αδιαμφισβήτητα μια επίπονη διαδικασία και σωματικά και ψυχικά. Φανταστείτε τώρα σε αυτό να προστίθενται ζητήματα νομιμότητας, κοινωνικής κατακραυγής, στιγματισμού κ.λπ. Είναι πολύ βίαιο όλο αυτό. Και είναι κάτι στο οποίο η ίδια η κοινωνία σπρώχνει πολλές γυναίκες, αφού η ίδια κοινωνία, που κατακρίνει ή και απαγορεύει την άμβλωση, είναι μια κοινωνία που αρνείται να στηρίξει τη μητέρα και την οικογένεια».
Ευα Σαμιώτη
«Χάρη στην παράσταση νιώθω ακόμα πιο περήφανη που είμαι γυναίκα»
«Η επαφή μου με το έργο μού γέννησε διάφορα συναισθήματα, κάποια πιο γνώριμα και άλλα που δεν θα μπορούσα ή που δεν θα ήθελα να έχω βιώσει ποτέ. Ομως δεν φοβήθηκα να νιώσω και να αφεθώ στα συναισθήματά μου. Εμπιστεύτηκα τα μέλη της ομάδας και εμπνεύστηκα μέσω του θεατρικού κειμένου. Μπορώ να πω πως χάρη στην παράσταση νιώθω ακόμα πιο περήφανη που είμαι γυναίκα και ταυτόχρονα νιώθω μεγάλη λύπη για το γεγονός ότι εν έτει 2024 διαπραγματευόμαστε ακόμα το δικαίωμα κάθε γυναίκας να αποφασίζει για το σώμα της και τη ζωή της».
♦ «Κυανιούχο κάλιο» του Friedrich Wolf.
Δημοτικό Θέατρο Πειραιά – Σκηνή Ωμέγα, μέχρι την 1η Δεκεμβρίου
Πέμπτη, Παρασκευή, Σάββατο στις 20.30. Κυριακή στις 19.00
Εισιτήρια 5-15€. Προπώληση more.com
Διάρκεια: 90’. Κατάλληλη από 16+
Μετάφραση: Κωστής Καλλιβρετάκης
Σύλληψη-Σκηνοθεσία: Μάρθα Μπουζιούρη
Ηθοποιοί: Γωγώ Καρτσάνα, Νίκος Κουκάς, Μάρθα Μπουζιούρη, Κλέαρχος Παπαγεωργίου, Εύα Σαμιώτη
