«Το animation έχει κάτι ακόμη που το διαφοροποιεί από τις υπόλοιπες ταινίες μη κινουμένων σχεδίων» μας είχε πει ο πρόεδρος του μεγαλύτερου φεστιβάλ animation στην Ευρώπη και του παλαιότερου (από το 1960!), του Φεστιβάλ του Ανσί στη Γαλλία. «Μια ταινία animation μπορεί να κοστίσει πολλά χρήματα, ωστόσο είναι πιο οικονομική από μια αντίστοιχη του συμβατικού, ας το πούμε, σινεμά. Μπορεί δηλαδή ο καλλιτέχνης, ακόμη κι αν δεν διαθέτει μεγάλο budget, να καταφέρει να περάσει το όραμά του στην οθόνη κυριολεκτικά με τη χρήση μόνο γραμμών. Και μάλιστα αν μιλάμε για χώρες όπου δεν υπάρχει και ιδιαίτερη ελευθερία καλλιτεχνικής έκφρασης, τότε με το animation μπορείς να μεταφέρεις το μήνυμά σου πιο άνετα, έμμεσα αλλά καθαρά. Είναι εξαιρετικά ελευθεριακή μορφή έκφρασης, καθώς δίνει τη δυνατότητα στον δημιουργό να εκφραστεί με χιλιάδες τρόπους, απολύτως ελεύθερα, δίχως πραγματικά κανένα όριο στη φαντασία και τη δημιουργική του ικανότητα και να “καταγράψει” στην οθόνη ό,τι θέλει όπως ακριβώς το θέλει». Πόσο δίκιο είχε…
Λίγο να αρχίσει να παρακολουθεί κάποιος ταινίες animation θα καταλάβει πως οι δυνατότητες του δημιουργού είναι σχεδόν απεριόριστες: διαφορετικές τεχνοτροπίες στον σχεδιασμό, αλλά και στη μορφή (ειδικά αν γίνει χρήση stop motion animation, όπου οι φιγούρες σχηματίζονται κανονικά και όχι μόνο στην οθόνη ή το χαρτί). Οσο για τις θεματικές, αυτές μπορεί να είναι από την οπτικοποίηση μιας και μόνης σκέψης ή ήχου έως κανονική σεναριακή αφήγηση. Φανταστείτε πόσο σημαντικό είναι αυτό για καλλιτέχνες που είτε δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα είτε την πολιτική ελευθερία να εκφραστούν.
Ενα παράδειγμα, και μάλιστα τρανταχτό, για όλα τα παραπάνω ήταν το φετινό αφιέρωμα του AnimaSyros 2024 σε ταινίες animation από την Αφρική, με τίτλο «Αφρική: Μια ήπειρος κινουμένων σχεδίων», που μας έδωσε τη δυνατότητα να παρακολουθήσουμε ταινίες καλλιτεχνών από διαφορετικές αφρικανικές χώρες και ταυτόχρονα να τους γνωρίσουμε από κοντά, καθώς είχαν έρθει στη Σύρο και συνομιλήσαμε μαζί τους: οι προσωπικές τους ιστορίες, καθώς και η ματιά τους πάνω στο κινηματογραφικό αυτό είδος ήταν ένα δώρο του φεστιβάλ προς εμάς.
Γιατί όμως το φεστιβάλ επέλεξε να κάνει αυτό το αφιέρωμα; «Η επιλογή της θεματικής στην Αφρική ήρθε μετά από μια σειρά θεματικών που άγγιζαν αιχμές κοινωνικών ζητημάτων και ήταν κάτι που είχαμε στο μυαλό μας πως θέλουμε να κάνουμε εδώ και τουλάχιστον μία πενταετία» μας απαντά ο πρόεδρος του Animasyros, Βασίλης Καραμητσάνης. «Τώρα επιτέλους ήρθε η ώρα να συμβεί και συνέβη. Αφορμή στάθηκε η πρόσφατη διοργάνωση του μεγαλύτερου φεστιβάλ animation στο Ανσί της Γαλλίας, που έχει και τη μεγαλύτερη αγορά ταινιών κινουμένων σχεδίων στον κόσμο. Εκεί, ενώ πολλά χρόνια βλέπαμε ταινίες από την Αφρική, τελευταία υπήρξε μια διαφοροποίηση κυρίως ως προς το περιεχόμενο. Εμείς που πάμε κάθε χρόνο σε αυτό το φεστιβάλ καταλάβαμε τη σταδιακή αυτή μετατόπιση, που έχει φτάσει σε εντυπωσιακό σημείο θα έλεγα.
»Η αλλαγή αυτή στο περιεχόμενο των ταινιών είχε άμεσο αντίκτυπο και στο πώς προσλαμβανόταν από τη διεθνή κοινότητα η αφρικανική σκηνή του animation. Επιπλέον ισχύει και κάτι ακόμη: λόγω των πολιτισμικών-πολιτιστικών δεσμών που έχουμε αναπτύξει με τις υπόλοιπες 26 χώρες της Ε.Ε., όταν μιλάς για ένα διεθνές γεγονός, για έναν “διεθνή θεσμό” όπως είναι το Φεστιβάλ AnimaSyros, πρέπει να μπορείς να “κοιτάς” και εκτός των χωρών της Ε.Ε. Οπότε με την ευκαιρία της αλλαγής της θεματικής προς το πολύ ενδιαφέρον περιεχόμενο των ίδιων των Αφρικανών δημιουργών, σε συνδυασμό με την επιθυμία μας καταρχάς να είμαστε πράγματι “διεθνές” φεστιβάλ αλλά και να “φωτίσουμε” τη σκηνή των κινουμένων σχεδίων στις σύγχρονες αφρικανικές χώρες, αποφασίσαμε να κάνουμε αυτό το αφιέρωμα. Ουσιαστικά πρόκειται για ένα “άνοιγμα στον έξω κόσμο”, μέσω μιας πολύ φιλικής κίνησης του χεριού, την οποία οι Αφρικανοί καλλιτέχνες αποδέχτηκαν με πολλή χαρά. Κάπως έτσι καταλάβαμε και πόσα πραγματικά μας συνδέουν με αυτή την ήπειρο, η οποία ακόμη είναι καλλιτεχνικά “υποφωτισμένη” ενώ δημιουργεί εξαιρετικά έργα τέχνης» καταλήγει ο κ. Καραμητσάνης.
«Η Αφρική δεν είναι μία: είμαστε πολλοί!»
Τέσσερις Αφρικανούς καλλιτέχνες γνωρίσαμε στο φετινό AnimaSyros: την Κόμφορτ Αρθουρ από την Γκάνα, τη Ρίτα Μπάνγκα από τη Νότια Αφρική, τον Ρέιμοντ Μαλίνγκα από την Ουγκάντα και την Εμπελε Οκόγιε Ομένκα Ουλόνκα από τη Νιγηρία. Συνολικά προβλήθηκαν 40 ταινίες μικρού και μεγάλου μήκους που ανέδειξαν το πλούσιο μωσαϊκό της καλλιτεχνικής καινοτομίας που προέρχεται από την Αφρική, ενώ επιπλέον είδαμε και ταινίες σημαντικών Ευρωπαίων δημιουργών που αποτίουν φόρο τιμής στην Αφρική, όπως το «Ο Φαραώ, ο κλέφτης και η πριγκίπισσα» του θρυλικού Γάλλου συγγραφέα και σκηνοθέτη Μισέλ Οσελό. Ταυτόχρονα έγιναν εργαστήρια κατασκευής αφρικανικών μασκών για παιδιά, ενώ η ομορφιά της μαύρης ηπείρου ήταν διάχυτη σε όλο το φεστιβάλ: από την αφίσα της φετινής διοργάνωσης έως αντικείμενα τέχνης που είχαν κατασκευαστεί ειδικά γι’ αυτήν. Ολα, από τις ταινίες, τους ίδιους τους καλλιτέχνες έως τις ομιλίες και τη συνομιλία μας μαζί τους, απέδειξαν ένα πράγμα: η Αφρική είναι μια ήπειρος γεματη, αν μη τι άλλο, κινούμενο χρώμα!
Ανεξαιρέτως και οι τέσσερις κινηματογραφιστές μάς είπαν το ίδιο: Δεν μπορούμε να μιλάμε για «αφρικανικό animation», καθώς κάθε χώρα φέρει τη δική της ξεχωριστή κουλτούρα. «Το ότι μας βλέπετε όλους μαύρους, δεν σημαίνει πως είμαστε ίδιοι. Είμαστε γεμάτοι χρώματα» μας είπε η Εμπελε Οκόγιε από τη Νιγηρία, που έφερε δύο ταινίες της στη Σύρο: το «The legacy of rubies», βασισμένο σε έναν θρύλο πως μόνο όποιος έχει τα δύο ρουμπίνια θα πάρει την εξουσία της φυλής (σ.σ. υπέροχη ταινία!), και το πιο πολιτικό «Plea of protest». Αν κάτι, ωστόσο, βρήκαμε εμείς ως «κοινό» στις ταινίες που είδαμε ήταν πως το πολιτικό ήταν ζητούμενο, είτε ως θέση είτε ως προώθηση της αξίας της διαφορετικότητας αλλά και της αποδοχής της (όπως στην ταινία «Black Barbie» της Κόμφορτ Αρθουρ από την Γκάνα (με έδρα το Λονδίνο), που παρουσιάζει τη δυσκολία ενός μικρού κοριτσιού να αποδεχτεί από τη μαύρη Μπάρμπι του έως τα σγουρά μαλλιά και το μαύρο δέρμα του και πώς τελικά αντιλαμβάνεται και αποδέχεται την ομορφιά της «ανομοιομορφίας» που προσφέρει στον κόσμο μας), είτε ως δικαιωματική στάση ζωής. Απίστευτη εντύπωση βέβαια μας έκανε η ταινία «Kizazi Moto: Generation Fire» του Ρέιμοντ Μαλίγκα από την Ουγκάντα. Πρόκειται για μια μικρού μήκους ταινία επιστημονικής φαντασίας, βασισμένη σε τοπικούς θρύλους της χώρας του καλλιτέχνη, απίστευτης τεχνικής και εξαιρετικά ενδιαφέροντος σεναρίου, που δικαίως αποτελεί ένα από τα επεισόδια της σειράς κινουμένων σχεδίων «Kizazi Moto» που προβάλλεται από το κανάλι Disney+ ήδη.
«Μα… ταινία επιστημονικής φαντασίας animation από την Ουγκάντα;» αναρωτηθήκαμε ως κλασικοί Δυτικοί λευκοί. Κούνια που μας κούναγε. Η δουλειά του Ρέιμοντ Μαλίγκα ξεπερνούσε μεν τη φαντασία μας, ωστόσο στάθηκε για λίγο στα στερεότυπα που έχουμε για τις αφρικανικές χώρες: «Οχι, δεν νιώθουμε σκλάβοι των λευκών, ναι, έχουμε διαφθορά, ναι, δεν υπάρχουν πολλοί που ασχολούνται με το animation στην Ουγκάντα τουλάχιστον, όχι, δεν είναι όλες οι χώρες της Αφρικής ίδιες, ναι, έχουμε τις ιδιαιτερότητές μας αλλά μιλάμε μια παναθρώπινη γλώσσα που είναι αυτή του σινεμά, όχι, δεν είναι εύκολα τα πράγματα καθώς σε πολλές χώρες ξαφνικά σταματάει να υπάρχει ρεύμα στα σπίτια, ίσως για μέρες, και αυτό αν μη τι άλλο δεν διευκολύνει τη δουλειά μας, όχι, δεν αισθανόμαστε ανελεύθεροι, ναι, είμαστε πρωτοπόροι και παρά τις δυσκολίες τα καταφέρνουμε» μας απάντησε ο Ρέιμοντ όσον αφορά τα στερεότυπα των λευκών για την Αφρική, από τους ελάχιστους animators της χώρας του, και μαζί του συμφώνησαν και οι κοπέλες της παρέας. «Η θεματολογία μας μπορεί να φαίνεται ή και να είναι πιο προσωπική ή εθνική, αλλά κατ’ ουσίαν είναι παγκόσμια. Για παράδειγμα, η ταινία μου “Μαύρη Μπάρμπι” μιλάει για ένα μαύρο κορίτσι, ωστόσο μαζί της έχουν ταυτιστεί και κορίτσια από την Ασία και τις Ινδίες και ένα σωρό άλλες χώρες όπου έχει παιχτεί» μας είπε η Κόμφορτ. «Ακούω συχνά πως δεν υπάρχουν Αφρικανοί επιστήμονες ή λογοτέχνες κ.λπ. Κι όμως, η πρώτη μεταμόσχευση καρδιάς στον κόσμο έγινε στο Κέιπ Τάουν της Ν. Αφρικής από μαύρο επιστήμονα» μας λέει η Ρίτα Μπάνγκα που προέρχεται από εκεί και συνεργάζεται με μεγάλη εταιρεία παραγωγής. «Είναι τα μέσα ενημέρωσης που δεν τα παρουσιάζουν όλα αυτά», εξηγεί, «δίχως βέβαια αυτό να σημαίνει πως δεν έχουμε μεγάλο brain drain από χώρες της Αφρικής προς τον δυτικό κόσμο» καταλήγει.
Η Κόμφορτ και η Ρίτα μένουν στο Λονδίνο. Ο Ρέιμοντ συνεχίζει να μένει και να εργάζεται στην Ουγκάντα, ενώ η Εμπελε από τη Νιγηρία μένει στη Γερμανία, ωστόσο η ιστορία της είναι από μόνη της ταινία: «Γεννήθηκα την ώρα που το νοσοκομείο όπου ήταν η μητέρα μου βομβαρδιζόταν σε έναν ακόμη εμφύλιο της χώρας μου» μας λέει. «Εφυγε με εμένα νεογέννητο και τον ομφάλιο λώρο να μην έχει κοπεί ακόμα. Οι πληγές από τις ώρες που αναγκάστηκε να κάθεται με τον λώρο στην κοιλιά πάνω σε μια καρότσα για να πάμε στο χωριό μας, ήταν εμφανείς σ’ όλη τη ζωή της. Στα επτά μου χρόνια κατάλαβα πως θα ασχοληθώ με το animation, αν και δεν ήξερα καν τον όρο φυσικά: άκουγα ιστορίες του χωριού, θρύλους με μυθικά ζώα και περιπέτειες και τις ζωγράφιζα στο χώμα. Κατόρθωσα και σπούδασα γραφιστική και πήρα υποτροφία για το Πανεπιστήμο του Μπρίστολ. Ωστόσο δεν είχα τα 40 δολάρια για το εισιτήριο και δεν πήγα ποτέ. Πιο μεγάλη έφτασα στη Γερμανία όπου έπρεπε να κάνω πολλές δουλειές, καθώς δεν είχα άδεια παραμονής. Εκεί, γύρω στα 30 μου, έμαθα πως μπορείς να σπουδάσεις αυτό που έκανα στα 7 μου. Ετσι σπούδασα animation, που μαζί με τη ζωγραφική, είναι η ζωή μου». Αυτά μας είπε η Εμπελε και κάπως έτσι καταλάβαμε όχι μόνο τι σημαίνει να είσαι μαύρος καλλιτέχνης, αλλά κυρίως τι σημαίνει να αγωνίζεσαι για τα όνειρά σου.