Η Πολιτεία έχει χαρακτηριστεί «τόπος μαγικός». Οι παλαιότεροι θυμούνται το πρώτο μικρό βιβλιοπωλείο που λειτουργούσε από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 στη Στοά της Οπερας και οι σύγχρονοι κάτοικοι της πρωτεύουσας γνωρίζουν ένα από τα πιο φιλόξενα και ενημερωμένα βιβλιοπωλεία που ρίζωσε και εξαπλώθηκε στην καρδιά της Αθήνας, στην οδό Ασκληπιού. Τα τελευταία χρόνια η διαχείριση πέρασε στα χέρια της νεότερης γενιάς, στον Γιάννη Λιβέριο. Σπούδασε ηλεκτρολόγος μηχανικός και μηχανικός Η/Υ στο Πολυτεχνείο της Κρήτης. Συνέχισε τις σπουδές του στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών κατακτώντας τον μεταπτυχιακό τίτλο στη Διοίκηση Επιχειρήσεων για Στελέχη. Στο βιβλιοπωλείο εργάζεται από το 2015, έχοντας δουλέψει σε όλα τα τμήματα για να καταλήξει στα διοικητικά γραφεία της εταιρείας.
● Πώς ήταν να μεγαλώνετε στην «Πολιτεία των βιβλίων»;
Αρχικά, αν δεν έχεις πρόβλημα, θα ήθελα να μιλάμε στον ενικό.
● Φυσικά.
Τέλεια. Απαντώ λοιπόν μονολεκτικά: μαγικά! Σαν παιδί η Πολιτεία ήταν το δεύτερο σπίτι μου. Μεγάλωνα με τα βιβλία και τους ανθρώπους της. Θυμάμαι όταν πηγαίναμε με τη μητέρα μου στο βιβλιοπωλείο ένιωθα σαν να πηγαίναμε σε μια μεγάλη οικογενειακή συνάντηση, όπως τα οικογενειακά τραπέζια, μόνο που εκεί «τρώγαμε βιβλία».
Οταν γεννήθηκα, το βιβλιοπωλείο είχε μετακομίσει μόλις από τη Στοά της Οπερας στο υπόγειο της Ασκληπιού.
● Ποια είναι η σχέση σου με τα βιβλία;
Είναι πολύ ιδιαίτερη, […] σχέση αγάπης, και μάλιστα οικογενειακής.
Στο πατρικό μου, σε κάθε δυνατό σημείο υπήρχαν -και υπάρχουν- γεμάτες βιβλιοθήκες.
Θυμάμαι, χαρακτηριστικά, τα καλοκαίρια των παιδικών μου χρόνων ετοιμάζαμε πάντα μία επιπλέον βαλίτσα με τα βιβλία των διακοπών.
Ομως, όταν ήμουν μικρός δυσκολευόμουν να διαβάσω λογοτεχνία. Διάβαζα πιο πολύ κόμικς και φαντασίας.
Ενιωθα πως ήμουν «λάθος», σκεφτόμουν ότι είναι αφύσικο οι γονείς μου να διαβάζουν τόσο πολύ, ο πατέρας μου να έχει βιβλιοπωλείο και εγώ να δυσκολεύομαι τόσο. Μεγαλώνοντας κατάλαβα ότι δεν είναι όλα για όλους.
Κατάφερα να βρω τον δρόμο μου με την καθοδήγηση κυρίως πωλητών της Πολιτείας -και στέκομαι σε αυτό γιατί τους το οφείλω. Το διάβασμα είναι μια προσωπική διαδρομή, στην οποία οι άλλοι μπορούν μόνο να σε βοηθήσουν και να σε κατευθύνουν, αλλά μόνος σου θα τη διασχίσεις.
● Επιθυμία και τελικά απόφαση των ιδιοκτητών να είστε αόρατοι για το ευρύ κοινό πίσω από την Πολιτεία πραγματοποιήθηκε. Γιατί επιλέξατε την αόρατη δράση έως τώρα και τι σε έκανε να αποδεχτείς την πρόταση αυτής της συνέντευξης;
Είναι αλήθεια πως προτιμούμε τις πράξεις από τα λόγια. Το βιβλιοπωλείο ήταν και παραμένει μια οικογενειακή επιχείρηση στον πυρήνα του, χωρίς μετόχους, μητρικές εταιρείες και επενδυτές. Εφτασε στο σήμερα με τον πατέρα μου, Νίκο Λιβέριο, οδηγό και εμάς -οικογένεια, φίλοι, εργαζόμενοι- ακολούθους του. Η Πολιτεία είναι οι άνθρωποί της, οι χώροι, η κουλτούρα της, οι αξίες, οι ιδέες της και «μας βγήκε» φυσικά, γιατί αυτό είμαστε εμείς. Στην περίοδο της οικονομικής κρίσης δημιουργήσαμε την ιστοσελίδα του βιβλιοπωλείου με στόχο να έχουν πρόσβαση στην Πολιτεία άνθρωποι από όλη την Ελλάδα. Αργότερα, στην πανδημία, που η επαφή και η επικοινωνία συνέβαιναν μόνο διαδικτυακά, συνειδητοποιήσαμε πως ο μη αθηναϊκός κόσμος δεν ξέρει πώς μοιάζει η Πολιτεία. Ετσι, αποφασίσαμε να επιμεληθούμε την εικόνα του βιβλιοπωλείου για τη διαδικτυακή κοινότητα μέσα από τα social media.
● Η Πολιτεία σε κάθε γωνιά της Ελλάδας…
…του πλανήτη! Οσον αφορά τη συνέντευξη, είχαν γίνει αντίστοιχες ενέργειες και στο παρελθόν, αλλά τελικά κρίναμε πως το αποτέλεσμα δεν άξιζε την έκθεση της δημοσίευσης. Στο ερώτημα «γιατί τώρα;», υπάρχουν δύο απαντήσεις. Αφενός, συμπίπτει χρονικά με την προσπάθεια αλλαγής της εξωστρέφειας της Πολιτείας. Αφετέρου, δεχτήκαμε τη συγκεκριμένη γιατί είσαι εσύ.
● Ούτε βιτρίνα ούτε καφέ ούτε βιβλιοπαρουσιάσεις, ή άλλες πολιτιστικές εκδηλώσεις, ούτε υποκαταστήματα. Εξήγησέ μας τους λόγους της πολιτικής σας.
Προτεραιότητά μας πάντα είναι να κάνουμε ό,τι μας αντιπροσωπεύει. Οι βιτρίνες, από την εμπειρία μας στη Στοά της Οπερας, αν και λειτουργούν ως πομπός για τους πελάτες, δημιουργούν προσκρούσεις και προβλήματα. Επιπλέον, δεν θέλουμε ο αναγνώστης να μένει στις επιλογές μιας βιτρίνας. Οι αναγνώστες είναι ελεύθεροι να περιηγηθούν, να ρωτήσουν, να επιλέξουν ό,τι θέλουν.
Στην ιστοσελίδα και στα social μας υπάρχουν προτάσεις βιβλίων που ανανεώνονται συνεχώς, αντικαθιστώντας κατά τρόπο μια βιτρίνα. Είναι προτάσεις «περιεχομένου», που συνάδουν με την κουλτούρα και τις αξίες μας, δεν βασίζονται σε εμπορικές συνεργασίες με εκδοτικούς οίκους ή συγγραφείς. Επιπλέον, οι βιτρίνες καταλαμβάνουν χώρο που για εμάς είναι πολύτιμος. Κάποιες άλλες από τις δραστηριότητες που ανέφερες, τις φέρνουμε στα μέτρα μας.
● Η εκδότρια του οίκου «Μελάνι», Πόπη Γκανά, είχε αναφέρει το 2015 στη δημοσιογράφο Σταυρούλα Παπασπύρου (Lifo) πως στην Πολιτεία «θα βρεις […] όλα τα βιβλία που ψάχνεις κι όλα τα βιβλία που δεν ήξερες ότι έψαχνες». Πώς επιτυγχάνετε συστηματικά τον συγχρονισμό σας με τον συγγραφικό κόσμο;
Είναι αυτό που είχε πει ο Andre Schiffrin: «Καλό βιβλιοπωλείο είναι αυτό που σου προσφέρει το βιβλίο που δεν ήξερες ότι θέλεις να έχεις», ένα μότο που κοσμούσε χρόνια τα social μας αποτελώντας επιδίωξή μας. Ευχαριστούμε πολύ την κ. Γκανά για τον λόγο της.
Ακόμα, εμείς προσθέτουμε το «όσο περισσότερα βιβλία μπορούμε», το οποίο λέω αστειευόμενος ότι ενέχει επιρροές κατοχικού συνδρόμου. Ομως, αυτό το εγχείρημα για ένα βιβλιοπωλείο στην Ελλάδα είναι δύσκολο. Παρ’ όλο που η αγορά του βιβλίου στη χώρα είναι πολύ ζωντανή, το κράτος δεν έχει υποδομές να τη στηρίξει.
Η βιβλιοnet, η κρατική σελίδα αναφοράς στο βιβλίο, θα έπρεπε να είναι βασική πηγή πληροφοριών μας. Δυστυχώς, όμως, είναι εδώ και χρόνια παρατημένη. Καταλαβαίνεις, λοιπόν, πως τόσο ο «συγχρονισμός με τον συγγραφικό κόσμο» όσο και η πληρότητα βιβλίων στην Πολιτεία εξασφαλίζεται με πολλή προσωπική δουλειά, αναζήτηση και καταγραφή πληροφοριών.
● Θα έλεγες ότι το ελληνικό κράτος στηρίζει τον θεσμό του βιβλίου;
Δυστυχώς, θεωρώ πως όχι, τουλάχιστον όχι όσο θα έπρεπε. Αναφέρθηκα στο παράδειγμα της βιβλιοnet.
Επιπλέον, το ελληνικό κράτος δεν υποστηρίζει με κανέναν τρόπο τη μετάφραση έργων Ελλήνων συγγραφέων που έχουν ζητηθεί από ξένους εκδοτικούς – αλλά επιδιώκει εξαγωγή πολιτισμού.
Βέβαια, δεν πέρασε πολύς καιρός απ’ όταν είδαμε να επιβάλλεται νομοθετικά η ελληνική μουσική σε χώρους διασκέδασης… θα αναφέρω το σχόλιο που διάβασα κάπου: «Οταν φτάνεις να επιβάλλεις τον πολιτισμό σου, έχεις χάσει ήδη».
● Θα ήθελες να αλλάξεις κάτι στη χώρα, λαμβάνοντας υπόψη την ιδιότητά σου ως βιβλιοπώλη αλλά και την ηλικία σου ως νέου ανθρώπου;
Ως βιβλιοπώλης μπορώ να συμβάλω έμμεσα στη ζώσα πραγματικότητα της χώρας μου, μέσω της πολιτικής της επιχείρησης. Στην Πολιτεία προσφέρουμε εύκολη πρόσβαση και προσιτές τιμές στα είδη και στις υπηρεσίες μας.
Επίσης, εξετάζουμε συνεχώς την ποιότητα των εργασιακών συνθηκών των εργαζομένων μας, στοχεύοντας ένα ευχάριστο και δίκαιο περιβάλλον εργασίας με τις καλύτερες δυνατές παροχές για όλους, γιατί όπως έλεγε ο πατέρας μου, αν θες μια επιτυχημένη επιχείρηση, πρέπει πρώτα να έχεις ευχαριστημένους τους εργαζομένους της.
Δεν είναι τυχαίο άλλωστε πως ο μέσος χρόνος παραμονής στο βιβλιοπωλείο είναι πάνω από 15 χρόνια. Είναι υπέροχο να βλέπουμε πολλούς εργαζομένους μας 30 και πλέον χρόνων να συνταξιοδοτούνται. Επενδύουμε πάντα στο προσωπικό μας.
Την περίοδο της οικονομικής κρίσης, αν και το βιβλιοπωλείο δεν πήγαινε καλά, δεν κάναμε απολύσεις, μειώσεις ωραρίων ή αποδοχών. Αντίθετα, διατηρήσαμε -και ακόμα διατηρούμε- τον υψηλότερο αρχικό μισθό στον κλάδο, διασφαλίσαμε καλές συνθήκες εργασίας για το προσωπικό και εξασφαλίσαμε τη συνέχεια του βιβλιοπωλείου μας. Ετσι, βγήκαμε από την κρίση πιο δυνατοί!
Ακόμα θα ήθελα να υπογραμμίσω κάτι: αν και κάποιους από τους ανθρώπους της Πολιτείας τούς αισθάνομαι οικογένεια, πιστεύω πως στην εργασία δεν υφίσταται ο όρος «οικογένεια». Μου μοιάζει με πρόσχημα εκμετάλλευσης των εργαζομένων εκ μέρους των εργοδοτών.
Ως νέος πολίτης, αν μπορούσα να αλλάξω κάτι στην Ελλάδα, αυτό θα ήταν η παιδεία μας.
Η παιδεία μας φαίνεται στον τρόπο που απευθυνόμαστε στον συνάνθρωπο -σε έναν πωλητή, σε έναν εργάτη, σε έναν οδηγό-, στον τρόπο που δεν βοηθάμε, στον τρόπο που δεν συγκινούμαστε, στον τρόπο που ξεχνάμε και επαναλαμβάνουμε τα ίδια λάθη.
Σύμφωνα με τον Αϊνστάιν είμαστε στα όρια της παράνοιας, την οποία ορίζει ως την επαναλαμβανόμενη πράξη που προσβλέπει σε διαφορετικό αποτέλεσμα.
● Στο τέλος του 2017 είχαν γραφτεί κάποια άρθρα τα οποία έκαναν λόγο για μετακόμιση της Πολιτείας σε πολυώροφο κτίριο επί της οδού Ιπποκράτους. Την είδηση συνόδευσαν διαφορετικές και αντιτιθέμενες απόψεις. Ολοι αναγνώρισαν πως μια τέτοια αλλαγή θα μπορούσε να σηματοδοτήσει μια νέα εποχή για την Πολιτεία. Πώς αντιμετώπισες αυτή την αλλαγή τότε; Τελικά γιατί δεν πραγματοποιήθηκε;
Κατ’ αρχάς εγώ ήμουν πολύ ενθουσιασμένος γι’ αυτό το εγχείρημα, παρά τις προκλήσεις και τα προβλήματα που παρουσιάζονταν. Θα ξεκινούσε μια νέα εποχή για την Πολιτεία, όχι διαφορετική, αλλά με διαφορετικές συνθήκες. Θα είχαμε περισσότερους, μεγαλύτερους χώρους και την ευκαιρία να οργανωθούμε διαφορετικά.
Δυστυχώς, παρά τους εντατικούς ελέγχους που προηγήθηκαν, διαπιστώσαμε πως το κτίριο είχε πολλά προβλήματα, εκ των οποίων τα περισσότερα ήταν μη επιλύσιμα. Ετσι, φτάσαμε σε ένα αδιέξοδο, τα βάρη του οποίου δεν μπορούσε να αναλάβει η Πολιτεία. Παρ’ όλα αυτά, αν είχαμε ξανά την ευκαιρία να μετακομίσουμε, θα το εξετάζαμε πολύ σοβαρά, γιατί θέλουμε αυτήν την ανάσα… χώρους για ακόμα περισσότερα βιβλία!
● Μπορείς να φανταστείς την Πολιτεία σε κάποια άλλη περιοχή;
Η Πολιτεία βρίσκεται στο κέντρο της Αθήνας, δίπλα στο τρίγωνο της Εθνικής Βιβλιοθήκης, της Ακαδημίας Αθηνών και του Πανεπιστημίου. Η καρδιά του βιβλίου χτυπά στο κέντρο της πόλης και νομίζω πως η θέση της είναι ακριβώς εδώ, τουλάχιστον μέχρι σήμερα…
● Το έντυπο βιβλίο εναντίον ή μαζί με τα e-books και audiobooks;
Δεδομένης της γενιάς και των σπουδών μου, θεωρώ πως η τεχνολογία -στα σωστά χέρια- καταφέρνει σπουδαία πράγματα. Το ίδιο ισχύει και στο βιβλίο.
Σκέψου ότι αντί για την επιπλέον βαλίτσα των διακοπών, θα χρειαζόμασταν μόνο ένα tablet ή το ίδιο μας το κινητό.
Ωστόσο, δεν μπορώ να παραβλέψω τη μαγεία των έντυπων βιβλίων, τις αισθήσεις που διεγείρονται στο ξεφύλλισμά τους. Αυτά λείπουν από τις νέες τεχνολογίες «ανάγνωσης».
Εχω μια μεγάλη ένσταση όσον αφορά τα audiobooks. Τα παρομοιάζω με μια «μαζική κατάποση βιβλίων» που στοχεύει στην ποσότητα και όχι στην ποιότητα της ανάγνωσης. Αναρωτιέμαι αν προλαβαίνει κανείς να φανταστεί και να αφουγκραστεί όσα ακούει.
Ομως, χάρη στα audiobooks οι άνθρωποι που δεν μπορούν να διαβάσουν έχουν πλέον τη δυνατότητα να ακούσουν τα βιβλία που θέλουν. Σε αυτήν την περίπτωση, ναι και στα audiobooks.
● Το καλοκαίρι του 2023 παρουσιάσατε στο διαδικτυακό σας κοινό τη νέα σειρά ζωντανών συνομιλιών με συγγραφείς και ανθρώπους του βιβλίου, «Βίος και Πολιτεία». Ποια ήταν η σκέψη πίσω από την οργάνωση του εγχειρήματος;
Είναι το δικό μας podcast αφιερωμένο στο βιβλίο, από το οποίο στοχεύουμε να λείπει το οργανωμένο marketing μιας βιβλιοπαρουσίασης. Θέλουμε να συμβαίνει με τον τρόπο της Πολιτείας μέσα στο μαγαζί, εν ώρα εργασίας, με τους πελάτες και «ανοργάνωτες συνθήκες».
Επιθυμούμε να σκιαγραφηθούν τα πορτρέτα συγγραφέων, χωρίς να προβάλλονται μόνο συγκεκριμένα έργα τους.
Κάποιος σχολίασε πως συγκροτούμε την αρχειοθήκη με τους σύγχρονους συγγραφείς της Ελλάδας.
Βεβαίως, η ιδέα μας βρήκε πολύτιμους συνεργάτες που συνετέλεσαν στην παραγωγή ενός άψογου και επαγγελματικά άρτιου αποτελέσματος από την πρώτη κιόλας συνέντευξη. Ο Κώστας Κατσουλάρης και η Bookpress στο στήσιμο των συνεντεύξεων και η stremia.gr στην κινηματογράφηση και προβολή των βίντεο στο YouTube.
● Ποιος θεωρείς ότι είναι ο σκοπός της Πολιτείας;
Ο πατέρας μου έλεγε πως άνοιξε το βιβλιοπωλείο γιατί ήθελε να έχει «άμεση, εύκολη και φτηνή» πρόσβαση στο βιβλίο.
Αυτός είναι ο σκοπός της Πολιτείας: όλα τα βιβλία για όλους.
● Ποιο είναι το όραμά σου για την Πολιτεία του μέλλοντος;
Η εξωστρέφειά της. Και να υιοθετήσουμε μια γάτα.
