Κοεμτζής θα γίνει ο Μάρκος Γέττος, που θα ερμηνεύσει έναν μονόλογο γραμμένο από τον Βαγγέλη Γέττο, τον αδερφό του… Και τότε μαζί ήταν δύο αδέρφια: ο Νίκος και ο Δημοσθένης. Ο πρώτος ζήτησε στις 25 Φεβρουαρίου 1973 «παραγγελιά» στο νυχτερινό κέντρο «Νεράιδα» το τραγούδι «Οι βεργούλες (Τα δυο σου χέρια πήρανε)», για να χορέψει ο δεύτερος. Ο άγραφος νόμος της «παραγγελιάς» όριζε να κατέβουν όλοι από την πίστα. Ωστόσο κάποιοι αστυνομικοί -μέσα στη χούντα όλα αυτά- δεν κατέβηκαν, ειρωνεύτηκαν και έκαναν αυτό που έκαναν πάντα από τον Εμφύλιο έως και τώρα σχεδόν: άσκησαν ασύδοτη εξουσία, έτσι, γιατί μπορούνε! Ο Νίκος Κοεμτζής έβγαλε μαχαίρι και σκότωσε τρεις. Τραυματίστηκαν ακόμη εφτά. Ο τραγουδιστής μάλιστα τότε, ο Κώστας Καρουσάκης, πέθανε μόλις πριν από λίγες μέρες και η ιστορία του Κοεμτζή επανήλθε. Ο Κοεμτζής καταδικάστηκε, επί τρία χρόνια ζούσε με το ενδεχόμενο της εκτέλεσής του, και τελικά αποφυλακίστηκε 23 χρόνια μετά, το 1996.
Το 1979 ο Διονύσης Σαββόπουλος στον δίσκο του «Ρεζέρβα» συμπεριέλαβε ένα τραγούδι με τίτλο «Μακρύ ζεϊμπέκικο για τον Νίκο». Το 1980 ο Παύλος Τάσιος σκηνοθέτησε την αριστουργηματική ταινία «Παραγγελιά» με πρωταγωνιστή τον Αντώνη Αντωνίου (αρχικά τον ρόλο ήταν να τον πάρει ο Νίκος Κούρκουλος). Η ταινία περιγράφει με τον ιδιαίτερο τρόπο του Τάσιου και με την απαγγελία ποιημάτων της τότε συζύγου του Κατερίνας Γώγου τι συνέβη εκείνη τη νύχτα. Τη ζωή του την έγραψε ο ίδιος ο Κοεμτζής και τα βιβλία του τα πουλούσε στο Μοναστηράκι. Εκεί, στις 23 Σεπτεμβρίου 2011, πάνω στο τραπεζάκι με τα βιβλία, άφησε μόνος την τελευταία του πνοή. Και τώρα, στις 23 Σεπτεμβρίου 2024, θα ακουστεί η «Τελευταία Απολογία του Νίκου Κοεμτζή» στο θεατρικό που κάνει πρεμιέρα, μεθαύριο Δευτέρα στο Θέατρο Σταθμός, σε σκηνοθεσία Αλέξανδρου Νικόλαου Μπαλαμώτη. Ο συγγραφέας έκανε μεγάλη έρευνα για να ολοκληρώσει τον μονόλογο αυτό της απολογίας… Μια έρευνα που φανερώνει όχι μόνο την πραγματική ιστορία του Νίκου Κοεμτζή (γιος αντάρτη και μάλιστα καπετάνιου του ΕΛΑΣ, στιγματισμένος από το καθεστώς, βασανισμένος για να γίνει χαφιές, απόκληρος κοινωνικά και φυσικά δολοφόνος), αλλά κυρίως την ιστορία μιας Ελλάδας που από το ‘50 έως και σήμερα, με τις όποιες αλλαγές και εναλλαγές, τελικά ίσως να μην έχει διαφοροποιηθεί τόσο όσο θα περίμενε κανείς. Ισως τελικά αυτή η «Τελευταία Απολογία» μας αφορά περισσότερο απ’ ό,τι μπορούσαμε να φανταστούμε.
● «Μεγάλωσα με το βλέμμα χάμω μπροστά στον χωροφύλακα, τον δάσκαλο, τον παπά» λέει ο ήρωάς σου. Πόσο μακριά είναι αυτή η αλήθεια από το σήμερα; Ο Κοεμτζής το λέει για την Ελλάδα του ‘50. Τώρα, στην Ελλάδα του 2024, απέχουμε πολύ από αυτό το σκηνικό; Μήπως φοβόμαστε και μάλιστα περισσότερο;
Τα τρία αυτά επαγγέλματα-ιδιότητες καθόρισαν πυρηνικά την ιστορία της Ελλάδας από την ίδρυσή της ως ενιαίου κράτους. Θυμίζει ίσως το τρίπτυχο «Πατρίς-Θρησκεία-Οικογένεια», που άλλοτε χρησιμοποιείται ως μια στιβαρή ιδεολογική σκοπιά οποιουδήποτε πολίτη και άλλοτε ως προπαγανδιστική πολιτικάντικη και μαρκετίστικη καμπάνια. Τα αποτελέσματα στις ζωές των Ελλήνων, λαμβάνοντας υπ’ όψιν τέτοια διαγγέλματα, τα γνωρίζουμε θεωρώ όλες και όλοι. Για να μην παρεξηγηθώ, δεν κάνω κριτική σε κανενός την πίστη. Ισα ίσα που η πίστη σε οποιαδήποτε θρησκεία, πολίτευμα, παράδοση κ.λπ. είναι προσωπική απόφαση και απολύτως σεβαστή από μέρους μου. Το θέμα είναι πως ολόκληρες γενιές μεγάλωσαν με βιαιότητα κάτω από αυτόν τον ζυγό. Ο αγροφύλακας των χρόνων της χούντας έγινε μοτοσικλετιστής της ομάδας ΔΙΑΣ που κάνει μπαντιλίκια και περνάει τους κόκκινους σηματοδότες με το έτσι θέλω (ας μην επεκταθώ). Ο πατήρ του ‘50 πλέον δεν διαφέρει πολύ από ένα γκλαμουράτο μαγαζί με χρυσά προϊόντα. Ο δάσκαλος όμως, που ως πρωτοδιοριζόμενος παλεύει να ζήσει με 900 ευρώ, ίσως είναι και ο μόνος που ξέφυγε από τη ροή μιας σύγχρονης Ελλάδας με δανεικές πατερίτσες. Βέβαια υπάρχουν και πολλές εξαιρέσεις. Αστυνόμοι δημοκράτες και προοδευτικοί παπάδες σε ιεραποστολές στην Αφρική και πραγματικό έργο. Ο φόβος μου δυστυχώς είναι ανεξάντλητος σε τέτοιες σκοτεινές περιπτώσεις για τον λόγο διαχείρισης και επιρροής της εξουσίας τους.
● Τελικά ο ήρωας που υποδύεσαι τι είναι μέσα σου; Θύμα των συνθηκών ή θύτης εξαιτίας των συνθηκών;
Ο Νίκος Κοεμτζής ήταν ένα παραπαίδι μιας χώρας μέσα στις λάσπες της. Γεννήθηκε θύμα και κατέληξε θύτης. Γιος κομμουνιστή πατέρα και καπετάνιου του ΕΛΑΣ στα βίαια χρόνια της Κατοχής και του εμφυλίου πολέμου. Αυτό και μόνο υπαγορεύει σε ένα ανήλικο παιδί μια προδιαγεγραμμένη δακτυλοδεικτούμενη ζωή. Ο Νίκος έτρωγε ξύλο από τον δάσκαλό του όταν ήταν 5 ετών λόγω της ιδεολογικής καταγωγής του. Το ξύλο στο κουβάρι της ζωής του έγινε απλήρωτη εργασία με το έτσι θέλω από τους νοικοκυραίους εργοδότες του, γιατί πάλι ο πατέρας του ήταν κομμουνιστής, ενώ τα αφεντικά απόγονοι δωσίλογων. Η αστυνομία τον είχε γραμμένο στα κατάστιχαά της και με κάθε ευκαιρία τον διέλυε σωματικά και ψυχολογικά. Μέχρι ηλεκτρικό ρεύμα τού έβαλαν στα γεννητικά του όργανα για να προδώσει παράνομους και πολιτικούς κρατούμενους. Τώρα πώς από αυτά τα στοιχεία κι από άλλα τόσα που μάθαμε από τη μακρόχρονη έρευνά μας γι’ αυτόν κατέληξε να τραβήξει μαχαίρι και να σκορπίσει τον θάνατο, είναι κάτι που απαντιέται στην παράσταση. Προσωπικά, ωστόσο, θα το πω πάλι και για πάντα όσες φορές κι αν με ρωτήσουν: Καταδικάζω τη βία απ’ όπου κι αν προέρχεται.
● Η εικόνα που παρουσιάζει ο ίδιος, κοιτώντας μάλιστα φορές στα μάτια το κοινό, είναι εξαθλίωσης (σωματικής, ψυχολογικής) ή αθλιότητας (ηθικής, συνειδησιακής); Και τελικά σε ποιον «ανήκει» αυτή η εικόνα: στον ήρωα ή στο κοινό;
Το κείμενο του Βαγγέλη Γέττου, που τυχαίνει να είναι και αδερφός μου, ξεκινά με έναν ποιητικό ρεαλισμό όπως το λέμε μεταξύ μας. Ο Κοεμτζής εμφανίζεται στη σκηνή ως ταξιδιώτης από τον κόσμο του Αδη, κάνοντας μια ευχή: να μπορέσει να ξαναπεί την ιστορία του σε ανθρώπους καθημερινούς και όχι υψηλά ιστάμενους κάποιου δικαστηρίου. Η ευχή πιάνει και ξεκινάει δειλά, ως λογοτιμητής, να απλώνει το κουβάρι της ζωής του. Η εξαθλίωση ή η αθλιότητα είναι λέξεις που ο Νίκος κατά τη γνώμη μου δεν είχε στο λεξιλόγιο του κώδικα τιμής του. Τώρα εάν προκαλούνται σε μια θεατρική συνθήκη γιατί ο ήρωας φτάνει στο αμήν, είναι μια άλλη κουβέντα. Σας προσκαλώ να το ανακαλύψουμε μαζί ως συνοδοιπόροι και να κοιταχτούμε στα μάτια με ειλικρίνεια.
● «Υπήρχε τελικά άλλη στράτα;» αναρωτιέται ο ήρωας. Σε μια Ελλάδα όπως ήταν σαν μεγάλωνε ο Κοεμτζής, με πατέρα αντάρτη και το παρακράτος να βασιλεύει, πόσο εύκολο ήταν να πάρει κάποιος «άλλη στράτα» δίχως να χάσει τον αξιακό του κώδικα; Και σήμερα; Μήπως τελικά ισχύουν τα ίδια; Εχει αλλάξει το κοινωνικοπολιτικό σκηνικό πιστεύεις; Υπάρχει σήμερα «άλλη στράτα»;
Με τον Αλέξανδρο Νικόλαο Μπαλαμώτη, τον καταπληκτικό σκηνοθέτη μου, αυτό το ερώτημα το θέτουμε ως πυρηνικό θέμα τόσο στο έργο όσο και στις ζωές μας. Για πολλές και πολλούς ίσως είναι εύκολη η απάντηση του τύπου «πάντα υπάρχει επιλογή». Εν μέρει συμφωνώ, αλλά να ξεχωρίσουμε κάτι: ένας ανήλικος μαθητής που είναι ζωσμένος με μαχαίρι μέσα στο σχολείο του, φέρει αποκλειστικά ευθύνη ο ίδιος, η οικογένειά του, το σχολείο του, η ίδια η κοινωνία, η πολιτεία ή και όλοι μαζί; Αυτό το παιδί, αν δεν καταλήξει στο αναμορφωτήριο, πόσες πιθανότητες έχει ας πούμε να σπουδάσει; Πόσες πιθανότητες έχει να μη γίνει ένας νέος γυναικοκτόνος; Πόσες πιθανότητες έχει να μη βάλει φωτιά στην Εύβοια; Πόσες πιθανότητες έχει να μην μπλεχτεί με μαχαιροβγάλτες χούλιγκαν; Και τελικά πόσες πιθανότητες έχει να γίνει ένας άνθρωπος που όροι όπως η αλληλεγγύη, η αγάπη και η τιμιότητα θα είναι βασικά χαρακτηριστικά του; Γι’ αυτό σας λέω: Υπάρχει τελικά άλλη στράτα;
● Είναι τραγικός ήρωας ο Κοεμτζής στο έργο (με την αρχαιοελληνική έννοια); Και αν ναι, μπορεί και πώς να επέλθει η κάθαρση;
Η ερώτησή σας χτυπά κέντρο. Ο Νίκος δεν διαφέρει πολύ από τους τραγικούς χαρακτήρες των αρχαίων Ελλήνων τραγωδών. Η κάθαρση δεν επέρχεται από τα τσιτάτα των ΜΜΕ του ‘70: τον σκότωσε για μια παραγγελιά. Ο Νίκος σκότωσε γιατί του έπνιξαν μια ολόκληρη ζωή. Τον έπνιγαν μέρα με την μέρα κυριολεκτικά και μεταφορικά. Στην αρχαία ελληνική γραμματεία η δράση και η αντίδραση των έργων είναι ένα θέμα που εκτυλίσσεται άλλοτε με μανιώδη ρυθμό και άλλες φορές λυρικά και αποσπασματικά. Κάπως έτσι εκτυλίχθηκε και η ζωή του ρόλου μου. Αν τελικά συμβεί κάθαρση, θα το διαπιστώσουμε επί σκηνής.
♦ «Η Τελευταία Απολογία του Νίκου Κοεμτζή»
Από Δευτέρα 23/09 και κάθε Δευτ., Τρ. στις 21.00 (έως 29/10). Στο θέατρο Σταθμός (Βίκτωρος Ουγκώ 55, τηλ. 2105230267). Διάρκεια: 65’. Προπώληση: www.ticketservices.gr (εισιτήρια: 10, 12, 15€).
Σκηνικό – κοστούμι: Αλέγια Παπαγεωργίου
Μουσική – ηχητικός σχεδιασμός: Δημήτρης Χατζηζήσης
Σχεδιασμός φωτισμών: Λάμπρος Παπούλιας
Επιμέλεια κίνησης: Αυγουστίνος Κούμουλος
Στο ρόλο του Αστυνομικού ακούγεται ηχογραφημένη η φωνή του Δημήτρη Μηλιώτη.
