Η γνωστή πολιτική κωμωδία του Αριστοφάνη «Πλούτος» μεταφράζεται και διασκευάζεται από τον αγαπημένο συγγραφέα Δημοσθένη Παπαμάρκο («Γκιακ») και υπό τη δραματουργική επεξεργασία και σκηνοθετική ματιά του Μάνου Βαβαδάκη μετατρέπεται σε ένα κείμενο με απίστευτο γέλιο, εντελώς αριστοφανικό και τραγικά σύγχρονο. Οι Τζίνα Ηλιοπούλου και Λίνα Σταυροπούλου είναι υπεύθυνες για τα κοστούμια και τα σκηνικά, τα οποία παραπέμπουν σε μια γκροτέσκα, στην ουσία της, ελληνοπάθεια και όπου κεντρικό ρόλο «παίζει» μια κατσίκα, αλλά όχι μια οποιαδήποτε κατσίκα, αλλά η ίδια που φτιάχτηκε για την «Οδύσσεια» του Ρόμπερτ Ουίλσον. Δεν χρειάζεται φυσικά να πω πως οποιαδήποτε παράσταση φέρει μέσα της ένα ομοίωμα κατσίκας είναι εκ προοιμίου εξαιρετική, σε αντίθεση με όποια φέρει ένα ομοίωμα Παρθενώνα. Ο Δημήτρης Τάσαινας έχει γράψει πρωτότυπη μουσική, η Μυρτώ Γράψα έχει αναλάβει την κινησιολογία και ο Αρης Λάσκος είναι ο συνεργάτης του Μάνου στη σκηνοθεσία. Οσο για τους ηθοποιούς, ένας κι ένας, μία και μία: Ο Νίκος Γιαλελής ερμηνεύει έναν «Πλούτο» που φοβάται να βρει το φως του, καθώς δεν γνωρίζει τις δυνάμεις του και δεν εμπιστεύεται τους ανθρώπους (άδικο έχει;). Η Κατερίνα Παπανδρέου κρατάει τον διπλό ρόλο της Πενίας και του Ερμή και ο Βασίλης Σαφός ερμηνεύει τον δούλο του Χρεμύλου, Καρίωνα (κάνοντας έναν εξαιρετικό μονόλογο). Χρεμύλος είναι η εκπληκτική Κατερίνα Πατσιάνη (μαζί με την έτερη Κατερίνα, μόλις ολοκλήρωσαν τις παραστάσεις «Τανκ – Ολη νύχτα εδώ», πάλι σε σκηνοθεσία Μ. Βαβαδάκη), ενώ τον φίλο του τον Βλεψίδημο ερμηνεύει η Ελίνα Ρίζου, που πρόσφατα έλαβε (επάξια!) το Βραβείο «Μελίνα Μερκούρη». Η παράσταση κρατάει λιγότερο από 60 λεπτά, ωστόσο εμπεριέχει όλη τη σύγχρονη πραγματικότητα, ενώ ισορροπεί (επικίνδυνα για τις εξουσιαστικές δομές μέσα και έξω μας) μεταξύ βαθιάς κωμωδίας και ουσιαστικής τραγωδίας. Παρακολουθήσαμε πρόβα και συνομιλήσαμε με τον σκηνοθέτη.
● Πόσο σημαντικό είναι αυτό που θα συμβεί; Μια αρχαία κωμωδία, ιδωμένη από σύγχρονη οπτική, σε περιοδεία σε αρχαία θέατρα όχι και τόσο γνωστά ανά την Ελλάδα, και με δωρεάν είσοδο. Σε ρωτάω σαν να μην ήταν δικό σου έργο: Αν τα άκουγες όλα αυτά, θα έλεγες πως είναι κάτι σημαντικό και γιατί;
Το θέατρο είναι από τις λίγες κοινωνικές συνθήκες που συνεχίζει να συναθροίζει μεγάλα πλήθη ανθρώπων, τα ενώνει σε έναν κοινό ρυθμό, διαφορετικό από αυτόν της καθημερινότητας και τους επιτρέπει ν’ ακολουθήσουν μια νέα κατεύθυνση στη σκέψη. Οπότε, οποιαδήποτε παράσταση, καλή ή κακή, επιτελεί τουλάχιστον αυτόν τον κοινωνικό σκοπό. Στην περίπτωση της δικής μας δε, γίνεται αφορμή για να ενεργοποιηθούν αυτοί οι χώροι των «αρχαίων» συναθροίσεων και να καθιερωθούν στη συνείδηση των ντόπιων ως τόποι άρρηκτα δεμένοι με την πόλη τους. Πολλά από τα θέατρα της περιοδείας χρησιμοποιούνταν στην αρχαιότητα για κάθε πολιτική πράξη, πέραν της θεατρικής. Η πρωτοβουλία αυτή εκπληρώνει όμως με έναν τρόπο και την έννοια του εθνικού μπροστά από τη λέξη θέατρο. Για πρώτη φορά το Εθνικό Θέατρο θα επισκεφθεί περιοχές της Ελλάδας όπου δεν έχει ξαναπαίξει και θα επικοινωνήσει τους σκοπούς του με πολίτες που δεν έχουν τη δυνατότητα, λόγω της απόστασης, να απολαμβάνουν τακτικά τις παραστάσεις του.
● Γιατί επέλεξες αυτό το έργο;
Οταν ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Εθνικού, Γιάννης Μόσχος, μου πρότεινε αυτή τη συνεργασία, μου εξήγησε και τους περιορισμούς αυτού του εγχειρήματος: φυσικός φωτισμός, ελάχιστα σκηνικά αντικείμενα, μικρός θίασος, ώστε η παράσταση να μπορεί να ταξιδεύει εύκολα. Επειτα με άφησε ελεύθερο να επιλέξω ένα από τα έργα του Αριστοφάνη. Ο «Πλούτος» επιλέχθηκε κυρίως για έναν πρακτικό λόγο: η παρουσία του χορού είναι ελάχιστη, μόλις σαράντα στίχοι. Αλλά και ποιοτικά, η συμβολή του χορού στην υπόθεση του έργου είναι μηδαμινή. Αυτό είναι κατάλοιπο μιας εποχής που αλλάζει μετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Οσον αφορά τώρα την υπόθεση, μπορώ να πω πως διαφωνώ σε μεγάλο βαθμό με την αριστοφανική πρόταση για οριζόντια αναδιανομή του πλούτου. Είναι κάπως «παιδική» σκέψη, γι’ αυτό και συναρπαστική, πως αν γίνουν όλοι πλούσιοι θα λυθούν τα προβλήματα. Μου φαίνεται βέβαιο πως η κοινωνία που ευαγγελίζεται το έργο θα ήταν μια δυστυχισμένη κοινωνία. Για να απαντήσω σε αυτή τη σκέψη, έχω προσθέσει, εν είδει παράβασης, ένα κείμενο στο φινάλε.
● Στην παράσταση ακούγεται πως κάθε τι λαμπρό και θαυμαστό και αγαθό οι άνθρωποι το οφείλουν στον πλούτο. Ακόμα και τις τέχνες. Ακόμα και τους πολέμους κερδίζει. Και πως όλοι υποτάσσονται σε αυτόν. Ωστόσο, πλέον (γιατί γράφτηκε πριν από κάποια χρονάκια) έχουμε δει και εξαιρέσεις. Οπως το ότι κέρδισε ο ΕΛΑΣ τους Γερμανούς, για παράδειγμα, δίχως να έχει τον πλούτο στο πλευρό του. Κατά πόσο λοιπόν ισχύουν τα παραπάνω λόγια και τι διαφοροποιεί τις εξαιρέσεις;
Δυστυχώς και στην περίπτωση του ΕΛΑΣ, στο τέλος πάλι ο πλούτος νίκησε. Το έξωθεν χρήμα που έπεσε άφθονο. Το χρήμα. «Μια κόκκινη κλωστή που έφτιαξε ο διάβολος και κρατάει τον κόσμο δέσμιο». Ετσι μου ‘χε πει έστω μια Κυριακή ο κύριος Γιώργος αυθόρμητα, στο προαύλιο μιας εκκλησίας. Το μόνο που δεν μπορεί ν’ αγγίξει ο πλούτος είναι αυτά που η ύπαρξή τους εξαρτάται μόνο από εμάς. Τα τραγούδια που ξέρουμε απ’ έξω, οι ιστορίες που αφηγούμαστε, η γεύση από το μητρικό γάλα… Με άλλα λόγια οι εμπειρίες της ζωής, που μας κάνουν μοναδικούς.
● Βλέπουμε στην παράσταση πως ακόμα και ο Πλούτος δεν ξέρει το πόσο κραταιός είναι. Δυσκολεύεται να το πιστέψει. Ο Δίας έκανε κουμάντο. Ποιος είναι ο «Δίας» σήμερα;
Ο θεός Πλούτος στο έργο όντως δεν έχει αντίληψη της δύναμής του. Φαίνεται να μην αναγνωρίζει πως κάθε πράξη και επιθυμία σημαίνει αυτομάτως και μια είδους συναλλαγή. Και ο Αριστοφάνης αναγνωρίζει πως τα πάντα συνδέονται με το χρήμα, σε μια εποχή πιο απλή από το σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο τραπεζικό σύστημα της εποχής μας. Δίας λοιπόν σήμερα θα έλεγα πως είναι τα διάφορα λογιστικά συστήματα και τα αφανή κέντρα συγκέντρωσης των προσωπικών μας πληροφοριών. Εκεί που με αντιδημοκρατικές στρατηγικές προσπαθούν να ορίσουν τις ζωές μας, με γνώμονα τις επιθυμίες μας και τις αγορές μας. Ο εχθρός δεν έχει τίποτα το ανθρώπινο πια. Είναι αόρατος και τόσο βαθιά μπλεγμένος στη ζωή μας που μου φαίνεται ακατόρθωτη, προς το παρόν, η ανατροπή του.
● Ο Αριστοφάνης στηλιτεύει και την Απληστία. Λαμβάνοντας υπόψη τις κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις, τελικά έχει θριαμβεύσει; Και αν ναι… τι μπορεί ν’ αλλάξει μια τέτοια παράσταση; Ή εκατό τέτοιες;
Θα έλεγα πως σε ένα θεωρητικό επίπεδο την εξουδετερώνει. Σε μια κοινωνία όπου κάθε ανάγκη ή επιθυμία δεν σκοντάφτει στο χρήμα, αλλά εκπληρώνεται, δεν θα είναι μάλλον αυτοσκοπός η συσσώρευση πλούτου. Παραβλέπει βέβαια ο Αριστοφάνης τον παράγοντα κλίμα. Που σημαίνει πως σε ένα άνυδρο και θερμό έτος, τα αποθέματα τροφής μειώνονται και αυτό αναγκάζει τους ανθρώπους να αποθηκεύσουν ένα μέρος της παραγωγής, άρα αυτομάτως τίθεται πάλι μια βάση για συσσώρευση προϊόντων, άρα πλούτου. Στην πραγματικότητα είμαστε τόσο εξαρτημένοι από τον πλούτο κάθε είδους και την αποθήκευσή του, που η κοινωνία δεν θα καταφέρει ποτέ να ξεφύγει από αυτό το κυνήγι. Με τον φόβο της επιβίωσης θα συγκεντρώνουμε αγαθά, τα οποία θα μας χαρίζουν ασφάλεια και, συνεκδοχικά, ενός είδους εξουσία. Δεν πιστεύω πως η παράστασή μας, ούτε καν το έργο του Αριστοφάνη, έχει τη δύναμη για μια τόσο ριζική αλλαγή. Αυτό που κάνει η τέχνη είναι να ανοίγει νέες ατραπούς σκέψης για όσους επιθυμούν ν’ αλλάξουν τη ζωή τους. Από την επιθυμία μέχρι την πράξη όμως, ο καθένας από εμάς χρειάζεται μάλλον εκατό τέτοιες στιγμές.
● Συνεχίζοντας τις προβοκατόρικες ερωτήσεις, τελικά μήπως ο πλούτος εκτός από τις τέχνες, το αγαθό, το θαυμαστό κ.λπ., μπορεί να ελέγξει και τις επαναστάσεις, τις διεκδικήσεις, την πίστη στις υψηλές αξίες; Ή υπάρχει ανάχωμα;
Μη γελιόμαστε. Τα πάντα είναι υποταγμένα στο χρήμα και τίποτα δεν μπορεί να του ξεφύγει. Για να αλλάξει αυτό, πρέπει να εγκαταλείψουμε την ανταλλακτική σχέση γύρω από την οποία έχει οργανωθεί η κοινωνία. Μόνο αν ο καθένας είναι αυτόνομος σε όλους τους τομείς και δεν εξαρτάται από την εργασία κάποιου άλλου, μπορεί να νιώσει απόλυτα ελεύθερος. Ολα λοιπόν, λίγο ή πολύ, σχετίζονται με τον πλούτο. Οι επαναστάσεις γίνονται για να αναδιανεμηθεί, οι υψηλές αξίες δημιουργούνται ως αντίβαρο. Ανάχωμα είναι ίσως μια μορφή ασκητικής ζωής. Να μάθουμε να ζούμε με ό,τι μας είναι απαραίτητο, χωρίς να εννοώ φτωχικά.
● Αν ήμασταν όλοι πλούσιοι, ποιο θα ήταν το κίνητρό μας για το καλύτερο; (Το λέει ο Καρίων αλλά θέλω και από εσένα, καθώς οι θεατές δεν έχουν δει ακόμα το έργο.) Με άλλα λόγια, είναι τελικά η πενία το ισχυρότερο κίνητρο ή θα μπορούσε να μην είναι;…
Κίνητρο για το καλύτερο, προσωπικά και συλλογικά, θεωρώ ανέκαθεν την ασυνείδητη αντίσταση στην ενόρμηση του θανάτου. Στην αναπόφευκτη φθορά, που θέλουμε να καθυστερήσουμε ή και να αναχαιτίσουμε. Ολα στη ζωή μας καθορίζονται από τη βεβαιότητα και τον φόβο συνάμα του θανάτου. Είμαι πλούσιος, λοιπόν, σημαίνει πως νιώθω ασφάλεια, επειδή κατέχω τα μέσα που θα με βοηθήσουν να επιβιώσω.
● Το έργο είναι κωμωδία. Και πράγματι, έχετε στήσει μια παράσταση στην οποία γελάς ως πραγματική ψυχαγωγία. Ωστόσο έχεις δημιουργήσει δύο σκηνές με βαθύ τραγικό λόγο. Πες μας λίγο γι’ αυτές.
Το γέλιο, μαζί με τη σιωπή, είναι για μένα από τα χρησιμότερα εργαλεία όξυνσης του νου. Και γι’ αυτό αγαπώ τον Αριστοφάνη. Γιατί μίλησε για τόσα ζητήματα και ανέπτυξε το συλλογικό φαντασιακό μέσα από το γέλιο. Το αστείο, όμως, είναι για μένα γείτονας της απελπισίας. Οταν συμβεί κάποιο κακό, άλλοτε βουτάμε στη μαυρίλα κι άλλοτε το διακωμωδούμε. Ετσι λοιπόν, προέκυψαν κι αυτές οι στιγμές στην παράσταση. Σαν την άλλη πλευρά του νομίσματος.
Γνωριμία με Αρχαία Θέατρα της Ελλάδας
18/7: Αρχαίο Θέατρο Καβειρίου – Θήβα 19/7: Αρχαίο Θέατρο Δημητριάδος – Βόλος
21/7: Αρχαίο Θέατρο Μαρώνειας – Εβρος
24/7: Αρχαίο Θέατρο Μίεζας – Νάουσα, 26/7: Αρχαίο Θέατρο Γιτάνων – Φιλιάτες Θεσπρωτίας
27/7: Αρχαίο Θέατρο Κασσώπης – Πρέβεζα
28/7: Αρχαίο Θέατρο Αμβρακίας – Αρτα
30/7: Αρχαίο Θέατρο Πλευρώνας – Μεσολόγγι
31/7: Αρχαίο Θέατρο Αιγείρας – Αίγιο
1/8: Εκκλησιαστήριο Μεσσήνης
2/8: Αρχαίο Θέατρο Γυθείου
3/8: Αρχαίο Θέατρο Αρκαδικού Ορχομενού – Τρίπολη
30, 31/8: Αρχαίο Θέατρο Ερέτριας
5/9: Αρχαίο Θέατρο Ορχομενού Βοιωτίας
11/9: Αρχαίο Θέατρο Ζέας – Πειραιάς
13/9: Αρχαίο Θέατρο Θορικού – Λαύριο
Ολες οι παραστάσεις είναι στις 19.30, εκτός από τις τέσσερις τελευταίες που είναι στις 19.00. Η είσοδος στους χώρους είναι δωρεάν με δελτία εισόδου που θα διανέμονται μία ώρα πριν από την έναρξη των παραστάσεων. Στο Αρχαίο Θέατρο Αμβρακίας η είσοδος είναι ελεύθερη χωρίς δελτίο εισόδου. Ανά περίπτωση, θα καταβάλλεται το αντίτιμο του εκάστοτε αρχαιολογικού χώρου.
Πληροφορίες εδώ: www.n-t.gr/el/events/repertory/Plutus_24
