Ο ελληνικός «μαγικός ρεαλισμός»

Οι πρώτες λέξεις που σου έρχονται στον νου διαβάζοντας τα διηγήματα του Σταμάτη Δανά είναι: οργιώδης – αχαλίνωτη φαντασία.

Τα κείμενά του θα μπορούσαμε να τα παρομοιάσουμε με μια ζούγκλα, που σε κάθε βήμα σού επιφυλάσσει και μια έκπληξη. Ενα παραδείσιο πουλί ή ένα σαρκοβόρο λουλούδι.

Αλήθεια, αν γνωρίζεις ότι ο συγγραφέας ήταν ανώτερος αξιωματικός του στρατού, που υπηρέτησε μάλιστα ως ελεγκτής των οικονομικών της Ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας, αναρωτιέσαι: Πώς είναι δυνατό αυτός ο άνθρωπος να διαθέτει ένα τόσο εντυπωσιακό λογοτεχνικό ταλέντο;

Την απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα την έχω δώσει από καιρό γράφοντας ότι μέσα σε κάθε πραγματικό καλλιτέχνη –όχι μόνο λογοτέχνη αλλά και ζωγράφο, γλύπτη, μουσικό και ό,τι άλλο– υπάρχει μια δεξαμενή που, όποιο δρόμο κι αν τραβήξει στην επαγγελματική σταδιοδρομία του, δεν μπορεί παρά να βρει διέξοδο κάποια στιγμή σε μια καλλιτεχνική δημιουργία. Στην περίπτωση του Σταμάτη Δανά βρήκε διέξοδο σε μια «μάνα», όπως λέμε στη Σάμο τις πηγές απ’ όπου αναβλύζει άφθονο, αστέρευτο νερό.

Κύριο χαρακτηριστικό της γραφής του θα έλεγα ότι είναι όχι απλά η αναβίωση της λαϊκής παράδοσης του γενέθλιου τόπου του, της Σάμου, αλλά ο εμπλουτισμός, η προέκταση, η εμβάθυνση και τελικά η απογείωση αυτής της παράδοσης.

Αν θελήσουμε να εντάξουμε το έργο του σε ένα λογοτεχνικό ρεύμα, θα έλεγα ότι αυτό είναι ο λατινοαμερικανικής προέλευσης μαγικός ρεαλισμός. Οτι πρόκειται, δηλαδή, για τον ελληνικό μαγικό ρεαλισμό. Σ’ αυτήν την κατηγορία θα μπορούσαμε να εντάξουμε τόσο τα δύο μυθιστορήματά του, το «Οι δράκοι του φεγγαριού» (εκδόσεις ΟΞΥ, 1998) –που αναφέρεται στα παιδικά του χρόνια στη διάρκεια του Εμφυλίου– και το «Στα μονοπάτια του ανέφικτου» (εκδόσεις Υπερόριος 2006), όσο και τα δώδεκα διηγήματα αυτής της συλλογής.

Αν ο λατινοαμερικανικός μαγικός ρεαλισμός εκφράζει, όπως έγραψε ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, την καθημερινότητα των λαών της Λατινικής Αμερικής, ο μαγικός ρεαλισμός του Σταμάτη Δανά εκφράζει την καθημερινότητα των χωρικών της Σάμου τον προηγούμενο αιώνα.

Ας δούμε όμως μερικά από τα επιμέρους στοιχεία που θα μπορούσε να εντοπίσει ο αναγνώστης σε αυτό το σύνθετο έργο.

Το πρώτο είναι η βαθιά θρησκευτικότητα που το χαρακτηρίζει, η οποία προκύπτει από τη συχνή παράθεση αποσπασμάτων από ιερά βιβλία, αλλά και από την ακολουθία της Θείας Λειτουργίας. Προκύπτει επίσης από την προβολή ιερέων-προτύπων, αλλά και από τη σκληρή κριτική ανάξιων ιερωμένων. Για παράδειγμα, στο δεύτερο διήγημα της συλλογής, το Ημερολόγιο του Δεκαπενταύγουστου γράφει για το Αγιον Ορος, το λεγόμενο και «Περιβόλι της Παναγίας»:

«Σ’ αυτό το περιβόλι η Παντάνασσα δεν πήγε ποτέ, γένους θηλυκού ούσα. Ετσι, ανενόχλητοι οι καταληψίες απολαμβάνουν τον επίγειο παράδεισο, μπαινοβγαίνουν ελεύθεροι στον έξω κόσμο και ανταλλάσσουν ύδωρ με γη, κατακρημνίζοντας ισχυρούς και κραταιούς».

Μήπως αυτό το απόσπασμα σας θυμίζει το μεταγενέστερο από τη συγγραφή του διηγήματος «σκάνδαλο του Βατοπεδίου»;

Τα βαθύτερο περιεχόμενο της θρησκευτικότητας του Σταμάτη Δανά, ωστόσο, γίνεται φανερό στο παρακάτω απόσπασμα από το ίδιο διήγημα: «Το πνεύμα του Σύμπαντος… ανέθεσε στον Χριστό να διδάξει στους ανθρώπους τη φιλία, γιατί μόνο μ’ αυτή οι σχέσεις συνεχώς θα καλυτερεύουν και ο Παράδεισος θα εγκαθίσταται στη γη σιγά σιγά. “Κανένας δεν έχει μεγαλύτερη αγάπη από εκείνον που θυσιάζει τη ζωή του για χάρη των φίλων του” (Ιωάννης 15.9-11)».

Πέρα από τη θρησκευτικότητα, κυρίαρχο στοιχείο σε όλα σχεδόν τα διηγήματα είναι, όπως σημείωσα ήδη, ο μαγικός ρεαλισμός. Ξεπερνώντας μάλιστα τον Αίσωπο, ο Δανάς δίνει φωνή όχι μόνο στα ζώα, αλλά και στα φυτά. Ακόμη και στα βουνά.

Στο διήγημα με τίτλο Αφες αυτοίς, ενώ ξεκινάει ως ένα ρεαλιστικό – ηθογραφικό διήγημα, στις τελευταίες σελίδες του απογειώνεται με την καστανιά, το αμπέλι, το έλατο και το βουνό, αλλά και η ίδια η Παναγία απ’ το ξωκκλήσι της, να ψάλλουν το «Τα σα εκ των σων» και το «Ανω σχώμεν τας καρδίας».

Η νοσταλγία του γενέθλιου τόπου και το όνειρο της επιστροφής σ’ αυτόν, στο χωριό Υδρούσσα της Σάμου, είναι το κεντρικό θέμα σε τρία διηγήματά του, το Ο πιο γλυκός καφές, Το όνειρο και το Ο μυστικός γάμος.

Τις περισσότερες λυρικές – ποιητικές εκφράσεις που συναντάμε στο συνήθως σκληρό τοπίο των διηγημάτων του βρίσκουμε στο διήγημά του με τίτλο Κυκλάμινο. Παραθέτω ένα μικρό δείγμα:

«Διώχνω απ’ το φαράγγι τους αετούς και τ’ άλλα αρπακτικά, για να μπορούν τ’ αηδόνια να νανουρίζουν ανενόχλητα τα λαθραία μας όνειρα».

Θα κλείσω αυτή την παρουσίαση με ένα μικρό απόσπασμα από το τελευταίο διήγημα, που έδωσε και τον τίτλο της συλλογής. Αναφέρεται στον Κέρκη, το κακοτράχαλο βουνό της Δυτικής Σάμου, που στη σκιά του έζησα κι εγώ τα παιδικά μου χρόνια:

«Τώρα πια δεν μένει τίποτ’ άλλο παρά να θελήσει το βουνό να πει στους ανθρώπους και στα ζώα τα μυστικά των άστρων, για να γεννιούνται όλα από ’δώ και μπρος ευτυχισμένα».

Μη χάσετε την ευκαιρία να ταξιδέψετε κι εσείς στον μαγικό κόσμο των διηγημάτων του Σταμάτη Δανά.

*Δημοσιογράφος και συγγραφέας