«Μια θηλυκή ενέργεια μας ενώνει όλους, αυτή είναι το κέντρο της ανθρωπότητας»

Ο Ιρλανδός συγγραφέας Πολ Λίντς έφτασε στο πατάρι του Gutenberg με ένα μεγάλο χαμόγελο, παρά τις είκοσι πέντε ώρες που του πήρε για να φτάσει από την Ιρλανδία στην Αθήνα. Ο νικητής του βραβείου Βooker 2023 για το βιβλίο «Το τραγούδι του προφήτη» (που κυκλοφορεί στα ελληνικά σε μετάφραση των Μαρίας Αγγελίδου – Αγγελου Αγγελίδη) με ολόμαυρα ρούχα, πορτοκαλί κάλτσες και άσπρα παπούτσια σου δίνει αμέσως την εντύπωση ενός αντισυμβατικού χαρακτήρα με πολύ πνεύμα και εξαιρετικό χιούμορ. «Δεν περίμενα ποτέ ότι ένας συγγραφέας σαν και μένα θα κέρδιζε Booker, ούτε βέβαια μια λογοτεχνία σαν τη δική μου» θα πει.

Οταν τον συνάντησα την επόμενη μέρα στο ξενοδοχείο του στο Μοναστηράκι για την κανονισμένη μας συνέντευξη, είχα στο μυαλό κάτι ακόμη που είπε: «Το γράψιμο δεν είναι κάτι ορθολογικό, όλοι οι συγγραφείς ζούμε με μια ανοιχτή πόρτα στο σκοτάδι». Ετσι δεν παραξενεύτηκα όταν ζήτησε να αφήσουμε το «σκοτεινό» φουαγέ του ξενοδοχείου του και να βγούμε στην ταράτσα στον αττικό ήλιο. Με την Ακρόπολη πίσω μας αρχίσαμε να κουβεντιάζουμε για «Το τραγούδι του προφήτη», την ηρωίδα του Αϊλις, τη συγγραφή, την ανελευθερία των δυτικών κοινωνιών και την πολυπλοκότητα στην οποία ζούμε οι σύγχρονοι άνθρωποι.

● Η Αϊλις, το κεντρικό πρόσωπο του βιβλίου σας, φαίνεται να κουβαλά το βάρος όλου του κόσμου στις πλάτες της. Είναι οι σημερινές γυναίκες αυτές που καλούνται να αντεπεξέλθουν σε δυσανάλογο βάρος από αυτό που τους αναλογεί;

Ενδιαφέρον αυτό που ρωτάτε. Η Αϊλις είναι μια καθημερινή γυναίκα, είναι η κάθε γυναίκα. Αν και εντελώς σύγχρονη φιγούρα, είναι μια τραγική ηρωίδα σαν να έχει καταγωγή από τη δική σας αρχαία τραγωδία. Για μένα είναι καταπληκτικό πρόσωπο, ένας απίστευτος χαρακτήρας μέσα στην πολυπλοκότητά του. Κάνει επιλογές που πιθανότατα είναι λάθος, αλλά τις υποστηρίζει ώς το τέλος πιστεύοντας ότι είναι οι σωστές. Υπάρχει μια σειρά στο βιβλίο, ίσως δεν τη θυμάμαι σωστά, που λέει για τους άντρες και τον κόσμο που έφτιαξαν, αλλά σκέφτομαι ότι μια θηλυκή ενέργεια μας ενώνει όλους. Αυτή η ενέργεια είναι το κέντρο της ανθρωπότητας. Τόσα πολλά πράγματα που κάνουν οι άντρες, μαζί και εγώ, μας απομακρύνουν από αυτή την απίστευτη θηλυκή ενέργεια που δημιουργεί τους δεσμούς μεταξύ των ανθρώπων και κάνει τη δημιουργία μιας οικογένειας κάτι ιερό και δυνατό να υπάρξει στις κοινωνίες μας.

● Η ζωή στο «Τραγούδι του προφήτη» μοιάζει τρομερά περίπλοκη. Πώς οδηγηθήκαμε οι άνθρωποι σε αυτή την περιπλοκότητα της σύγχρονης ζωής;

Η ζωή της Αϊλις μοιάζει με τη ζωή όλων μας μετά τα σαράντα, όπου πιέζεσαι από παντού, όλοι έχουν απαιτήσεις από σένα και εσύ πρέπει να ανταποκριθείς. Η επαγγελματική σου ζωή, η καριέρα σου, είναι στο pick της και εσύ δουλεύεις ατελείωτες ώρες, ενώ την ίδια στιγμή έχεις φτιάξει οικογένεια, παιδιά. Η Αϊλις έχει τέσσερα παιδιά σε διαφορετικές ηλικίες και συνεχώς διαπραγματεύεται με τις ανάγκες τους, αντιμετωπίζει το γεγονός ότι ο πατέρας της που γερνάει έχει μια επιδεινωμένη άνοια, αντιμετωπίζει το γεγονός ότι ο άντρας της απάγεται από το αντιδημοκρατικό καθεστώς και την ίδια στιγμή αντιμετωπίζει τα μεγάλα προβλήματα ανελευθερίας που έχει όλη η κοινωνία. Αλλά όλα αυτά είναι που δίνουν στο βιβλίο και την αλήθεια μια πραγματικότητας υπαρκτής. Η ζωή που ζει είναι η ζωή που όλοι ξέρουμε καλά. Αυτό είναι το σημείο όπου το βιβλίο ξεπερνά την ιδέα της δυστοπίας. Η γλώσσα είναι τόσο ρεαλιστική που ξεπερνά τη δυστοπία.

● Τα απαγορευτικά μέτρα που πήραν οι κυβερνήσεις όλου του κόσμου κατά της Covid πυροδότησαν με κάποιο τρόπο τη ζοφερότητα που περιγράφετε;

Συζητήσαμε πριν αρχίσουμε τη συνέντευξη για το προηγούμενο βιβλίο μου που διαβάσατε, το «Beyond the sea», που δεν έχει κυκλοφορήσει στα ελληνικά, στο οποίο δύο άντρες φυλακισμένοι σε μια βάρκα αντιμετωπίζουν τον αποκλεισμό από όλους και όλα. Το βιβλίο αυτό είναι μια αλληγορία για την Covid πριν από την Covid. Εγραφα το «Τραγούδι του προφήτη» έναν χρόνο πριν από την Covid και το βρήκα πολύ παράξενο και ειρωνικό όταν άρχισαν τα απαγορευτικά μέτρα που οι ήρωές μου ήδη ζούσαν. Κοιτούσαν από το παράθυρο τον άδειο δρόμο και το ίδιο έκανα και εγώ, ζούσα ξαφνικά μέσα στο ίδιο μου το βιβλίο. Περιέγραφα τον φόβο πριν τον ζήσω. Υπήρξε μια στιγμή που όταν το έγραφα δεν μπορούσα να συνεχίσω: στο κεφάλαιο 8, το πιο σκοτεινό κεφάλαιο. Δεν μπορούσα να συνεχίσω για μήνες, είχα μπλοκάρει τελείως. Δεν μπορούσα να «πάρω» τον αναγνώστη μαζί μου σε κάτι τόσο απόλυτα τρομακτικό. Και μια νύχτα ένα όνειρο μου έδειξε πώς να γράψω το κεφάλαιο αυτό. Μόλις το έγραψα ένιωσα ελεύθερος και πήρα το αυτοκίνητο, μέσα στο απόλυτο λοκντάουν του κορονοϊού, και οδήγησα μέσα στον συνήθως πιο πολυσύχναστο δρόμο της πόλης, έφτιαχνα συνεχώς δικαιολογίες στο μυαλό μου σε περίπτωση που με σταματούσε η αστυνομία όπως ακριβώς κάνει και η Αϊλις στο βιβλίο. Η πραγματικότητα είναι το ίδιο παράξενη όσο και η μυθοπλασία, έτσι δεν είναι;

● Αν μας αξίζει ένας καλύτερος κόσμος, αν οι πιο σοφοί και έξυπνοι άνθρωποι στον κόσμο το υποστηρίζουν αυτό, τι είναι αυτό που μας κρατάει πίσω; Γιατί δεν εκλέγουμε ηγέτες και πολιτικούς που θα το πράξουν;

Αυτό που συμβαίνει σήμερα σε κάθε βαθμίδα είναι ότι υπάρχουν θυμωμένοι άνθρωποι παντού, φοβούνται για τη ζωή τους και οι ηγέτες εκμεταλλεύονται αυτούς τους φόβους, τις ανάγκες, τα συναισθήματα, την ανασφάλειά τους και τους εμπαίζουν. Τους προσφέρουν λύσεις οι οποίες εξυπηρετούν τον έλεγχο που θέλουν να έχουν πάνω τους, τους κάνουν πιόνια. Γι’ αυτό οδηγούμαστε στην Ακροδεξιά και τον φασισμό. Από πολλές απόψεις η Δύση έχει αποτύχει στο να επιδείξει ποιότητα σε ηγέτες. Νομίζω πως στο παρελθόν είχαμε παραδείγματα πολλών μεγάλων ηγετών που ενέπνεαν και οραματίζονταν καλύτερο μέλλον για το είδος μας. Ο ανθρώπινος πολιτισμός είναι μια ιδέα. Και πρέπει να μας υπενθυμίζεται συχνά τι είναι αυτή η ιδέα από ηγέτες που οραματίζονται έναν καλύτερο κόσμο. Τελευταία έχω την πεποίθηση πως έχουν όλοι αποτύχει οικτρά και οι πολίτες δεν εμπιστεύονται πια τους πολιτικούς. Οταν έχεις τέτοια αρνητικά συναισθήματα διάχυτα, τότε είναι περισσότερο εύκολο να βρουν ευκαιρία όσοι θέλουν δύναμη να το εκμεταλλευτούν.

● Τι φοβάται σήμερα περισσότερο ένας μέσος Ιρλανδός;

Η Ιρλανδία μοιάζει με έναν τρόπο με την Ελλάδα. Λύσαμε αρκετά προβλήματα και η προσωπική μου άποψη είναι πως δεν πρέπει να κυνηγάμε την ουτοπία. Η ζωή είναι πραγματικότητα. Και η πραγματικότητα σίγουρα δεν είναι ιδανική. Και αυτό που δεν έχουμε καλά καταλάβει οι δυτικές κοινωνίες είναι ότι δεν πρέπει να αναζητάμε την ουτοπία. Αυτή τη στιγμή έχουμε στη χώρα μας μια τεράστια κρίση στέγασης. Οι άστεγοι άνθρωποι, οικογένειες ολόκληρες, είναι μαζικό φαινόμενο. Η διαθεσιμότητα είναι πολύ μικρή. Ο υπερκαταναλωτισμός στις αγορές του κόσμου έχει δημιουργήσει τεράστια προβλήματα. Παρ’ όλα αυτά όμως η Ιρλανδία φαίνεται να έχει ανθήσει τα τελευταία χρόνια σαν να είναι το κέντρο του κόσμου. Οι Ιρλανδοί επανακαθορίζουν την ταυτότητά τους προσπαθώντας να αφήσουν πίσω τους τη θεοκρατία του παλαιοκαθολισμού. Η γενιά μου προσπαθεί να επανακαθορίσει τι σημαίνει Ιρλανδός χωρίς να ξεχνά τις ρίζες, αλλά κοιτάζοντας το μέλλον. Μοιάζει λίγο σαν μια επανάσταση όπως αυτή που περιγράφεται στο βιβλίο.

● «Κανένας άνθρωπος δεν είναι νησί» όπως λέει το ποίημα του Ντόουν. Το σκεφτόμουν συνεχώς καθώς διαπνέεται το βιβλίο σας με το μεγάλο δίλημμα τι κάνει κάποιος όταν ζει τέτοιες καταστάσεις, μένει ή φεύγει; Γιατί φοβούνται τόσο πολύ οι εξελιγμένες δυτικές κοινωνίες τους πρόσφυγες;

Αποδεικνύεται συνεχώς ξανά και ξανά μέσα στην Ιστορία πως οι δυτικές κοινωνίες χρειάζονται τους πρόσφυγες. Χρειαζόμαστε τη δύναμή τους και επίσης μαθαίνουμε μέσα από τον πολιτισμό τους. Η Ιστορία έχει αποδείξει ότι όταν ένας πολιτισμός εμπλουτίζεται από έναν άλλον γίνεται πιο δυνατός. Είδαμε με τι τρομερή ενέργεια δημιουργήθηκε η Αμερική που συγκέντρωσε όλη αυτή τη δύναμη μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η καθαρότητα του αίματος μιας φυλής δεν υπάρχει και είναι ένα ανόητο επιχείρημα που χρησιμοποιούν οι φασίστες. Κανένας άνθρωπος δεν είναι νησί και καμία κουλτούρα δεν είναι νησί. Η ιδέα της πολιτιστικής αγνότητας και καθαρότητας είναι μια τεράστια ψευδαίσθηση. Φοβόμαστε τους πρόσφυγες γιατί κάποιοι φασίστες ενσυνείδητα ξυπνούν μέσα μας αρχέγονα συναισθήματα ανασφάλειας και νιώθουμε να απειλούμαστε.

● Σκεφτόμουν αυτό που λέγατε χθες, ότι η Αϊλις σας περίμενε μια Δευτέρα στο γραφείο σας, ήταν μπροστά σας. Μήπως οι ήρωες δεν είναι τελικά τόσο φανταστικοί, έχουν τη σάρκα μιας ανάμνησης;

Η αλήθεια είναι πως όλοι οι χαρακτήρες είναι κομμάτι μας. Αλλά και από τους γύρω μας. Κομμάτια της Αϊλις είναι η μητέρα μου και η γιαγιά μου. Αλλά έχει ειπωθεί ότι οι συγγραφείς «ικετεύουν, δανείζονται και κλέβουν» και δημιουργούν νέες συνθέσεις, γεννούν χαρακτήρες που ανήκουν στους εαυτούς τους. Για μένα η Αϊλις είναι αληθινή.

● Ποιο είναι το δικό σας σπίρτο, το σπίρτο για το οποίο μίλησε ο Φόκνερ, που σας κρατά σε εγρήγορση;

Η άγνοιά μας, η ανικανότητά μας να διαβάσουμε το παρόν, να προβλέψουμε το μέλλον, η ανθρώπινη τυφλότητα. Πιστεύω ότι η δουλειά της σοβαρής μυθοπλασίας είναι να κατασκευάσει μια μικρή φλόγα που θα φωτίσει το σκοτάδι και την άγνοιά μας.

● Τι κάνατε όταν μάθατε ότι κερδίσατε το Booker;

Είδατε το βιντεάκι της αντίδρασής μου; (γέλια) Εγινα meme και μάλλον έγινε viral. Δεν το πίστευα. Δεν είμαι ένας mainstream συγγραφέας, δεν γράφω στο κέντρο της υπάρχουσας κουλτούρας, είμαι ένας συγγραφέας που παίζει στα άκρα. Λοιπόν όποιος κερδίζει το Booker παίζει στο κέντρο. Οταν το κέντρο έρχεται σε σένα, πρέπει να σκεφτείς γιατί είσαι στο κέντρο. Το βρήκα φανταστικό και καταπληκτικό, αλλά συνειδητοποίησα κάτι πιο βαθύ που θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας. Ξέρετε όταν έγραφα το μυθιστόρημα είχα ένα επίμονο συναίσθημα, ένα αίσθημα που ήθελα να εκφράσω. Η μυθοπλασία δεν είναι όμως συναίσθημα, είναι να κάτσεις κάτω και να δημιουργήσεις έναν κόσμο. Είσαι μόνος σε ένα δωμάτιο. Κανένας δεν σε ρωτάει γιατί το κάνεις, αλλά πρέπει να το κάνεις. Ετσι αρχίζεις να γράφεις πολλά χρόνια χωρίς να ανταμείβεσαι για τίποτα. Και αυτό που κάνεις λέξη τη λέξη, γραμμή τη γραμμή, σελίδα τη σελίδα, μέσα από ομίχλη, χτίζεις μια γέφυρα. Και το κάνεις αυτό 3-4 χρόνια, όσο πάρει, και μετά συνειδητοποιείς ότι μέσα από αυτή τη γέφυρα περνάς απέναντι. Είναι το βιβλίο σου. Το δίνεις σε δυο δικούς σου ανθρώπους και σου λένε ότι αυτή η γέφυρα αντέχει να περπατήσεις πάνω της. Είναι καλή γέφυρα. Και μετά ζητάς και από τον ατζέντη σου να την περπατήσει κι αυτός την τραντάζει, την κουνάει πάνω κάτω και λέει αντέχει. Την περπατάει ο εκδότης σου, οι αναγνώστες, οι κριτικοί λογοτεχνίας, οι βιβλιοπώλες και η γέφυρα τους αντέχει όλους. Και ξαφνικά μια ολόκληρη κοινότητα επενδύει πάνω στη δική σου γέφυρα. Και συνειδητοποιείς τότε ως συγγραφέας πως είμαστε όλοι ένα πράγμα, ένα οικοσύστημα, σαν τις μέλισσες προς τα λουλούδια και το αντίστροφο. Οταν κέρδισα το βραβείο, είδα μπροστά μου το πόσοι άνθρωποι ήταν μέρος του δικού μου ταξιδιού και θέλω να πω πως αυτό το βραβείο είναι και δικό τους.

● Οταν λέμε Δουβλίνο σκεφτόμαστε Τζέιμς Τζόις. Ποια είναι η σχέση σας με το σύμπαν του;

Με θυμάμαι πολύ μικρό στο Δουβλίνο να διαβάζω σε έναν τοίχο πορτρέτα καλλιτεχνών και θυμάμαι το μυαλό μου να ανάβει σαν χριστουγεννιάτικο δέντρο. Αυτό με κυνηγούσε. Το θέμα με τον Τζόις ήταν πως είναι σαν τον Σέξπιρ: έχει απίστευτη δύναμη βαρύτητας στη γλώσσα, είναι το νερό που πίνουμε. Επρεπε να πραγματοποιήσω μια πατροκτονία και το έκανα για να μπορέσω να βρω τη δική μου φωνή στη λογοτεχνία. Δεν τον διαβάζω πια, έχω ανάγκη να αποδράσω από την επιρροή του.

● Τι θέλετε να κρατήσουν οι αναγνώστες του παρόντος και του μέλλοντος από το «Τραγούδι του προφήτη»;

Τη θεμελιώδη αρχή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας –στο τέλος της μέρας σκέφτομαι συχνά ότι η αξιοπρέπειά μας υποφέρει. Και αυτό είναι κάτι που ως συγγραφέα με απασχολεί πολύ. Και ίσως οι αναγνώστες που θα διαβάσουν το βιβλίο να έχουν κάτι να συνεισφέρουν στον διάλογο αυτό. Ως πολίτης, ως συγγραφέας πιστεύω ότι όλοι οι άνθρωποι, ανεξαιρέτως των διαφορών μας, έχουμε δικαίωμα στην αξιοπρέπεια.