Ενα αρχετυπικό έργο για τον αγώνα προς τον πολιτισμό: ο Τιτάνας, που αθετεί τον νόμο των θεών παραδίδοντας τη φωτιά-φως στον άνθρωπο για να τιμωρηθεί ανηλεώς. Ποιος άραγε είναι σήμερα ο Προμηθέας και πού βρίσκεται;
Αυτό είναι το ερώτημα πίσω από την παράσταση που ανεβάζει ο Αρης Μπινιάρης: τον γνωρίσαμε το 2011 με το ανελέητο «Θείο Τραγί» του Σκαρίμπα σε μια ηλεκτρική μουσική μεταφορά, φόρμα που διατήρησε σε ό,τι καταπιάστηκε, μπολιάζοντας με ρυθμό τα θεατρικά κείμενα, σύγχρονα και αρχαία, συγχρονίζοντας το κοινό με τους στίχους, καταφέρνοντας να δημιουργήσει, με την κίνηση και τη μουσικότητα, έναν παλμό που διαπερνά την αφήγηση και εισχωρεί και συνεχίζει να πάλλεται μέσα σου ακόμη και μετά την παράσταση, σαν ρεύμα χαμηλής τάσης, που αποκαθιστά την ποιητικότητα στην εκφορά του λόγου και καθιστά κάθε παράστασή του μια εμπειρία.
Μετά το επιτυχές ανέβασμα του «Προμηθέα Δεσμώτη» στην Επίδαυρο το 2021, ο ιδιοφυής σκηνοθέτης επιστρέφει στον αισχύλειο ήρωα και στο νόημά του για να αναμετρηθεί για ακόμη μία φορά μαζί του. Στο κείμενό του ιχνηλατεί μια πορεία αντίστασης στην εξουσία και την καταπίεση μα και καταστολής του εξεγερσιακού φρονήματος ή έστω του διαφορετικού πνεύματος που φαντάζει απειλητικό στην κυριαρχία με τα πιο σύγχρονα μέσα: από τις φυλακές υψίστης ασφαλείας μέχρι τα εγχειρίδια των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης και εξόντωσης. Στη σύγχρονη εκδοχή του, ο Προμηθέας του Μπινιάρη δανείζεται από την ποίηση διαμαρτυρίας του δρόμου, με τον τρόπο που το κάνει η ραπ χρησιμοποιώντας τους κοινωνικοπολιτικούς στίχους στη σκηνική αλληγορία, στην οποία εκτός από τη μουσικότητα του λόγου τονίζει και την ψυχολογική παράμετρο, χρησιμοποιώντας τη μάσκα, διαμορφώνοντας ένα έντονο δυστοπικό σκηνικό μέσα σε ένα λευκό κελί – συνώνυμο της απομόνωσης και επιτήρησης «ακρωτηριασμού» ερεθισμάτων και αισθήσεων.
«Ζήσαμε βαδίζοντας στην άβυσσο/ Και μέσα στην τυφλή καταστολή, κρατήσαμε την όρασή μας/ Και συνεχίσαμε σαν να μην υπάρχει αύριο/ Κι από εκείνες τις μέρες, απόμεινα μονάχα εγώ/ Θα περιμένω τ’ αδέρφια μου ξανά/ Εκεί που όλοι οι δρόμοι συναντιούνται». Είναι μερικοί από τους στίχους του ράπερ Αγνωστου Χειμώνα που ακούγονται στο έργο όπου βρίσκουμε τον ήρωα στη φυλακή. Τα υπόλοιπα, μας τα εξηγεί ο Μπινιάρης.
● Τι θέλετε να εκφράσετε με αυτή τη μεταφορά;
Το έργο δεν είναι μια έρευνα στον Προμηθέα. Ο μύθος ήταν ο κατάλληλος για να εκφραστούν ή, καλύτερα, να ανοίξουν μέσα από τη συγκεκριμένη παράσταση μια σειρά από κοινωνικά ζητήματα, όπως η κοινωνική δικαιοσύνη, ο δογματισμός και η απομόνωση, η καταπίεση και η αλαζονεία της εξουσίας, οι κατασταλτικές μέθοδοι που χρησιμοποιεί για να επαναφέρει στην τάξη όσους προσπαθούν να διαφύγουν από ένα καθεστώς. Γι’ αυτό και η έρευνα για τη συγγραφή του κειμένου έγινε από πηγές που αναφέρονταν σε συνθήκες κράτησης απολυταρχικών καθεστώτων της σύγχρονης ιστορίας, φυλακές υψίστης ασφαλείας ακόμη και από πειράματα στη ναζιστική Γερμανία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου: σε τεχνικές που χρησιμοποιεί η εξουσία, έτσι ώστε να μπορέσει να καταστείλει οτιδήποτε έχει μια πολιτική άποψη. Ο μύθος του Προμηθέα είναι το κατάλληλο όχημα για να ανοίξουμε κουβέντα γι’ αυτά τα ζητήματα…
● Προσφέρεται άλλωστε για αντεξουσιαστικές αναγνώσεις ο ήρωας που τα βάζει με τους ομότιμούς του για να δώσει το φως στον άνθρωπο.
Ακριβώς. Οπότε έχουμε τον Προμηθέα ως κρατούμενο σε ένα λευκό κελί, με αναφορές στους τρόπους με τους οποίους προσπαθεί το καθεστώς να επαναφέρει τους αποκλίνοντες: ο Καύκασος είναι αυτό το κελί, ο βράχος είναι μια ηλεκτρική καρέκλα. Και του ζητούν να ομολογήσει προκειμένου να μην τον εκτελέσουν. Το Κράτος και η Βία, είναι ένας εισαγγελέας και μια ψυχίατρος. Η Ιώ είναι μια συγκρατούμενή του, εμφανώς βασανισμένη από το σύστημα της φυλακής. Υπάρχουν διάφοροι παραλληλισμοί ενώ έχουμε κάνει και μια παρέμβαση στο έργο δίνοντας ρόλο στους γονείς, καθώς και η οικογένεια συχνά συνηγορεί προς τον συμβιβασμό με αυτό το αδηφάγο σύστημα, επιχειρώντας να φωτίσουμε διάφορες πλευρές ενός ολόκληρου συστήματος εξουσίας…
● Στην πορεία σας έχετε αναπτύξει μια ηχητική-ρυθμική γλώσσα σαν να αποδίδετε τη λυρικότητα πίσω στο θέατρο. Πώς το εξυπηρετείτε εδώ;
Η παράσταση στο κείμενο ενσωματώνει στίχους του Αγνωστου Χειμώνα. Η υπαρξιακή αγωνία που υπάρχει στα κομμάτια του εκφράζει πολύ τη γενιά μου, καταλαβαίνουμε βαθιά για τι μιλάει και βοηθά να εκφραστούν συναισθήματα όπως αυτό της οργής, της θλίψης, της αγωνίας, της ταραχής. Με εντυπωσιάζει η αμεσότητα και ο απλός τρόπος με τον οποίο η ποίηση μπορεί να σου προσφέρει γενναιόδωρα τόσο έντονα συναισθήματα και με συγκινεί ότι δεν στρογγυλεύουν τα νοήματα επειδή μπορεί να είναι σκοτεινά: η οργή είναι οργή, η πίκρα είναι πίκρα, η απογοήτευση είναι απογοήτευση. Στον κόσμο που αντικρίζουμε αυτή τη στιγμή και αναρωτιόμαστε τι ακριβώς συμβαίνει, αν κοιτάμε τα ερείπια ή μια πτώση, η ποίηση μας βοηθά να βλέπουμε κατάματα την κατάσταση και να μην την κρύβουμε κάτω από το χαλί…
● Φυλακή, ανακρίσεις, καταστολή, εκπρόσωποι απολυταρχικής εξουσίας, αν τα έργα ενέχουν ένα είδος προφητείας, τόσο σκοτεινή σας φαίνεται η κατάσταση;
Το να αποτυπώσεις μια δυστοπική κατάσταση δεν σημαίνει ότι αυτό δεν κρύβει κάτι ελπιδοφόρο για τη ζωή που ζούμε, για το μέλλον· ίσα ίσα, εμένα με προβληματίζει περισσότερο το να αποφεύγεις να αποτυπώσεις καλλιτεχνικά κάτι που μπορεί να θεωρηθεί σκοτεινό και δυσάρεστο, το να μη μιλάμε για αυτά. Θεωρώ θεραπευτικό όταν τα συναισθήματα αυτά εκδραματίζονται και εκφράζεται καλλιτεχνικά μια απαισιόδοξη κατάσταση που επιχειρεί να μας προβληματίσει. Οχι γιατί είναι όλα μαύρα, αλλά επειδή η επαφή με το τραύμα, με το πρόβλημα είναι η εκκίνηση μιας θεραπευτικής διαδικασίας. Το να αποφεύγεις να κοιτάξεις κάτι άβολο, επειδή οι καιροί είναι δύσκολοι, και να το παίζεις δήθεν αισιόδοξος και δήθεν ρηξικέλευθος, με προβληματίζει πολύ και προσπαθώ να το αποφεύγω. Δεν μπορούμε να μη μιλάμε για τα δύσβατα τοπία της ψυχής μας και της κοινωνίας, επειδή αυτό μπορεί να μας πληγώνει ή να μας προκαλεί δυσάρεστα συναισθήματα: είναι καλό να συμφιλιωθούμε με αυτά που αισθανόμαστε και, όταν κοιτάμε την πληγή, το τραύμα αυτό μόνο καλό μπορεί να μας κάνει.
♦ «Προμηθέας» Θέατρο Γκλόρια (Ιπποκράτους 7, κάθε Δευτέρα & Τρίτη στις 21.00)
Σύλληψη, κείμενο, σκηνοθεσία: Αρης Μπινιάρης.
Συνεργασία στη δραματουργία: Ελενα Τριανταφυλλοπούλου.
Παίζουν: Μιχάλης Βαλάσογλου, Βάσω Καβαλιεράτου, Αυγουστίνος Κούμουλος, Μαρία Μαντά.
Εισιτήρια 15-20€, προπώληση: more.com
—
Να θυμίσουμε ότι ο Αρης Μπινιάρης ετοιμάζει παράλληλα αυτόν τον καιρό, σε συνεργασία με τον συνθέτη Τζεφ Βάνγκερ, και το βασισμένο στον Παζολίνι «Σαλό, 120 ημέρες στα Σόδομα», που με τη μορφή μουσικού θεάτρου θα κάνει πρεμιέρα στην Εναλλακτική Σκηνή της Λυρικής στις 10 Φεβρουαρίου. Σχεδόν πενήντα χρόνια μετά την κυκλοφορία της εμβληματικής ταινίας του Πιερ Πάολο Παζολίνι «Σαλό», το κύκνειο άσμα του αιρετικού Ιταλού σκηνοθέτη, που παραμένει μία από τις πιο πολυσυζητημένες ταινίες όλων των εποχών, παρουσιάζεται σε πανελλήνια πρώτη.
Aπαγορευμένη μέχρι και σήμερα σε πολλές χώρες ανά τον κόσμο, η ταινία που σόκαρε το κοινό και τους κριτικούς την εποχή της κυκλοφορίας της, αμέσως μετά τη δολοφονία του δημιουργού της, βασίζεται στο ημιτελές μυθιστόρημα «120 ημέρες στα Σόδομα του Μαρκησίου ντε Σαντ». Η υπόθεση της ταινίας διαδραματίζεται στη Δημοκρατία του Σαλό, ένα κρατίδιο-μαριονέτα της ναζιστικής Γερμανίας στην Ιταλία όπου, μεταξύ άλλων, οι φασίστες αναλαμβάνουν τη διαπαιδαγώγηση εννέα κοριτσιών και εννέα αγοριών και, αφού τα παραλαμβάνουν με τη συγκατάθεση των οικογενειών τους, τα μετατρέπουν σε δούλους και τα υποβάλλουν σε ακραία σωματικά και ψυχικά βασανιστήρια.
Επιπλέον, με αφορμή τις παραστάσεις του «Σαλό, 120 ημέρες στα Σόδομα», ο Αρης Μπινιάρης επιμελείται σκηνοθετικά και καλλιτεχνικά ένα εκρηκτικό rap concert σε συνεργασία με καλλιτέχνες της ελληνικής ραπ σκηνής. Το Salò: The Concert αποτελεί μια διεύρυνση της θεματικής τόσο της ταινίας όσο και του ευρύτερου έργου του Ιταλού δημιουργού με τα εργαλεία και την αισθητική του επιδραστικότερου μουσικού ρεύματος του σήμερα.