«Ο κόσμος σιωπά για το Σουδάν όπως ακριβώς σιώπησε για τις συγκρούσεις στην Αιθιοπία, τη Συρία, το Αφγανιστάν, τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, το Σαχέλ και πολλά άλλα μέρη. Ακόμα και ο πόλεμος στην Ουκρανία, που έχει αναγκάσει εκατομμύρια ανθρώπους να εγκαταλείψουν τις εστίες τους, υποχωρεί στην ατζέντα των ειδήσεων, στον τρομερής βίας πόλεμο στο Ισραήλ και στα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη», έγραφε πριν από μερικές ημέρες ο Filippo Grandi, ύπατος αρμοστής του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, στο άρθρο του στην εφημερίδα Guardian με αφορμή το Global Refugee Forum 2023 που διεξήχθη στα μέσα Δεκεμβρίου στη Γενεύη. Είναι τελικά οι πρόσφυγες σύμπτωμα συλλογικής αποτυχίας όπως σημείωσε ο Filippo Grandi; Σας έχει περάσει ποτέ από τον νου ότι οι πρόσφυγες είναι άνθρωποι με διαφορετικές ανάγκες και προσδοκίες, επιθυμίες και όνειρα; Εχετε αναρωτηθεί ποιοι είναι οι πρόσφυγες πέρα από τη μετακίνηση σε μια ανοίκεια πατρίδα και την οικειοποίηση της ξενιτιάς;
Αν δεν λάβουμε υπόψη πως κάθε πρόσφυγας είναι ξεχωριστός άνθρωπος, που έχει το δικό του αίτημα, τη δική του ξεχωριστή ιστορία –φράση δανεική από τον Νίκο Γκιωνάκη, επιστημονικό υπεύθυνο του Κέντρου Ημέρας Βαβέλ–, αν δεν εστιάσουμε στην τριπλή ετερότητα αυτών των ανθρώπων, δηλαδή τη μεταναστευτική συνθήκη, τη διαφορετική εθνοπολιτισμική καταγωγή και την εμπειρία της ψυχικής διαταραχής, ναι, θα έχουμε αποτύχει όπως υποστηρίζει ο ύπατος αρμοστής του ΟΗΕ.
Είναι αποδεδειγμένο –μέσα από επιστημονικές έρευνες– πως οι κοινωνικοί παράγοντες επιδρούν πάνω στην ψυχική υγεία και πως η αναγκαστική μετακίνηση, η έκθεση σε συγκρούσεις και πολέμους, οι δυσμενείς συνθήκες των ταξιδιών σε αναζήτηση μιας νέας πατρίδας και οι δυσκολίες προσαρμογής στους τόπους υποδοχής επιβαρύνουν την ψυχική υγεία.
Ισως γιατί οι ξένοι μας θυματοποιούνται από τα κράτη της Δύσης που ενορχηστρώνουν ανθρωπιστικές δράσεις στο όνομα των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Ετσι, οι δυτικές χώρες κατασκευάζουν το μοντέλο σωτήρα – θύματος, με αποτέλεσμα οι πρόσφυγες να ενσαρκώνουν την ιδιότητα αυτού που χρειάζεται σωτηρία, ενδυόμενοι αυτή τη νέα ταυτότητα.
Εχετε σκεφτεί πώς είναι να ζει κάποιος σε κατάσταση μεθοριακότητας, να μην ανήκει ούτε στη μια πατρίδα ούτε στην άλλη, να ζει σε αναμονή; Οι κοινωνικοί προσδιοριστές της ψυχικής υγείας αφορούν το στρες που βιώνουν τα άτομα κατά την περίοδο «προσαρμογής» στη χώρα υποδοχής. Η απώλεια του οικείου τόπου και των οικείων προσώπων, οι ανασφαλείς συνθήκες διαβίωσης, ο αποκλεισμός από την κοινωνική και την εργασιακή ζωή ή την εκπαίδευση αλλά και οι διακρίσεις, εντείνουν την ψυχολογική δυσφορία, καθώς το τραύμα της απώλειας του σπιτιού επιτείνεται από την εισχώρηση στο ανοίκειο.
Τι κάνουμε εμείς για τους βοηθήσουμε σε σχέση με το ανήκειν, έννοια εξαιρετικά σημαντική για την υγιή περιβολή μιας νέας ταυτότητας; Γνωρίζουμε πλέον καλά στον χώρο της ψυχικής υγείας και της κοινωνικής ανθρωπολογίας πως η ταυτότητα του πρόσφυγα λειτουργεί συγκολλητικά για να συμπεριλάβει ατομικές επιμέρους ταυτότητες, τις οποίες και υπερβαίνει. Ολοι γνωρίζουμε πως οι επιμέρους ταυτότητες του ξεριζωμένου που αντιμετωπίζεται ως ξένος υπερκαλύπτονται από την προσφυγιά. Ο πρόσφυγας αντιμετωπίζεται ως ο ξένος: ο αλλοεθνής, ο διαφορετικός, ο αλλόγλωσσος, ο αλλόθρησκος. Ποιος δίνει σημασία στο μορφωτικό του επίπεδο, στην ιστορία του πριν από την προσφυγική συνθήκη, στις άλλες του ταυτότητες προτού η προσφυγιά τις επικαλύψει;
Αν δεν συνειδητοποιήσουμε πως μέριμνα θα έπρεπε να είναι πάντα όλοι οι άνθρωποι να αντιμετωπίζονται στην ολότητά τους, ανεξάρτητα από το προσωρινό τους στάτους, αν δεν πάψουμε να παριστάνουμε τους σωτήρες, εάν δεν επαναπροσδιοριστεί η έννοια της δικαιοσύνης, καθώς και το νομικό πλαίσιο, λαμβάνοντας υπόψη τα τραυματικά επεισόδια που λαμβάνουν χώρα κατά την περιπλάνηση ανάμεσα στο οικείο και στο ανοίκειο, την αποξένωση από την πατρίδα, εάν δεν εξασφαλίσουμε πιο συμπεριληπτικά σημεία εκκίνησης, ναι, θα έχουμε αποτύχει. Γιατί θα προσποιούμαστε πως προσπαθούμε να εντάξουμε τους ξένους μας, ενώ στην πραγματικότητα θα τους αντιμετωπίζουμε μόνο ως θύματα της προσφυγικής κρίσης – κάτι που θα επιβαρύνει την ήδη επιβαρημένη ψυχική τους υγεία. Διότι οι προσδιοριστές της ψυχικής υγείας αφορούν το στρες που βιώνουν τα άτομα κατά την περίοδο «προσαρμογής» στη χώρα υποδοχής. Εχετε σκεφτεί κατά πόσο τα σχολεία μας και οι εκπαιδευτικοί μας είναι έτοιμοι να υποδεχτούν παιδιά μεταναστών για μια ουσιαστική ένταξη, μια ένταξη που προϋποθέτει να δούμε τον Αλλο στην ολότητά του; Είναι γεγονός πως γίνονται δράσεις ένταξης για ασυνόδευτα παιδιά, τα οποία στηρίζονται νομοθετικά, ενώ διασφαλίζεται η ιατροφαρμακευτική τους περίθαλψη και η πρόσβασή τους στην εκπαίδευση. Το μεγάλο στοίχημα παραμένει η ψυχική τους υγεία, που είναι άμεσα συνδεδεμένη με τον τρόπο που τους «βλέπουμε», με τον τρόπο που τους «ακούμε».
Οφείλουμε να πάψουμε να θυματοποιούμε τους πρόσφυγες και να τους αντιμετωπίζουμε ως κάτι ενιαίο, δίχως αυτό να σημαίνει πως δεν αναγνωρίζουμε πως το μεταναστευτικό είναι ένας χώρος που γεννά θύματα εκμετάλλευσης.
Στο Παγκόσμιο Προσφυγικό Φόρουμ οι περισσότεροι συμφώνησαν πως αν δεν ακούσουμε τις φωνές των προσφύγων, οι Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης (του ΟΗΕ) θα αποτύχουν καθώς είναι πραγματικά σημαντικό ο κόσμος να ακούσει τις φωνές των ίδιων των ενδιαφερόμενων, έτσι ώστε να μπορέσουν να αποτελέσουν μέρος των λύσεων. Εάν δεν δούμε τον Αλλο πέρα από το προσφυγικό του στάτους, πέρα από το στίγμα του μετανάστη, κάθε πρόσφυγας θα είναι το σύμπτωμα της δικής μας συλλογικής αποτυχίας.
