Μια μέρα που άλλαξε τον κόσμο

Ο Λέων της Χαιρώνειας στέκει επιβλητικός στο επιτύμβιο μνημείο που στήθηκε προς τιμήν των 254 Θηβαίων ιερολοχιτών. Υπήρξαν αήττητοι. Από τις πιο φημισμένες πολεμικές μονάδες της αρχαιότητας, εξολοθρεύτηκε βίαια στη μάχη που χαρακτηρίστηκε από σκληρότητα και ανδρεία

Ηταν Αύγουστος του 338 π.Χ. όταν στην πεδιάδα της Χαιρώνειας παρατάχθηκαν οι αντίπαλοι στρατοί. Του Μακεδονικού Βασιλείου από τη μια πλευρά και των συνασπισμένων στρατευμάτων των ελληνικών πόλεων με ηγέτιδα τη Θήβα, και την Αθήνα ανάμεσά τους, από την άλλη. Η επιδεξιότητα των Μακεδόνων ιππέων, ο προηγμένος για την εποχή πολεμικός εξοπλισμός τους, το στρατηγικό σχέδιο του Φιλίππου ο οποίος ηγήθηκε της μάχης και η επιλογή του σημείου όπου παρέταξε τα στρατεύματά του λαμβάνοντας υπόψη τη μορφολογία του εδάφους που του έδινε πλεονέκτημα, του έφεραν τη νίκη.

Η Μάχη της Χαιρώνειας θεωρείται καθοριστικής σημασίας για τη διαμόρφωση της πολιτικής κατάστασης με την επικράτηση των Μακεδόνων ως κυρίαρχης δύναμης στην Ελλάδα και την ανατολική Μεσόγειο υπό τη βασιλεία του Φιλίππου, αλλά και γιατί έφερε στην πολιτική σκηνή τον νεαρό -18χρονο τότε- Αλέξανδρο, έναν από τους μεγαλύτερους ηγέτες της παγκόσμιας Ιστορίας. Σύμφωνα με το σχέδιο του πατέρα του, ο Αλέξανδρος ως επικεφαλής του ιππικού, συνοδευόμενος από έμπειρους στρατηγούς του Φιλίππου όπως ο Αντίπατρος, έπρεπε μαζί με τους άντρες του να αντιμετωπίσουν το πιο γενναίο σώμα των αντιπάλων, τον Ιερό Λόχο των Θηβαίων. «Εκείνους που δεν θα εγκατέλειπαν τη μάχη ποτέ», όπως εξηγούσε, ο δρ Αρχαιολογίας Παναγιώτης Ιωσήφ στη δημοσιογραφική αποστολή στη βοιωτική γη, στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Χαιρώνειας και στο μνημείο του Λέοντα που βρίσκεται ακριβώς δίπλα του περιτριγυρισμένο από πανύψηλα κυπαρίσσια, η οποία διοργανώθηκε από το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.

Αυτή η επική μάχη, τα χιλιάδες ανώνυμα πρόσωπα των στρατιωτών, οι βασιλείς και οι ήρωες, η ζέστη του καλοκαιριού, οι κρίσιμες στιγμές της, τα όπλα και οι ύλες παρουσιάζονται στην έκθεση «Χαιρώνεια, 2 Αυγούστου 338 π.Χ.: Μια μέρα που άλλαξε τον κόσμο». Διοργανώνεται από το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης -από τις 14 Δεκεμβρίου 2023 μέχρι και τις 31 Μαρτίου 2024-, υπό την επιμέλεια των αρχαιολόγων Παναγιώτη Ιωσήφ και Ιωάννη Φάππα, επιμελητών του ΜΚΤ. Η έκθεση ρίχνει φως στην ιστορική μάχη που σηματοδοτεί τη μετάβαση από την κλασική στην ελληνιστική περίοδο αλλά και μας «επιτρέπει να “αγγίξουμε” αρχαιολογικά τον μεγάλο βασιλιά όσο ποτέ και πουθενά αλλού στον τόπο και τον χρόνο», γράφουν οι επιμελητές. Μέσα από περίπου 260 αντικείμενα, τα οποία θα προέρχονται από 25 ελληνικά μουσεία, 2 μουσεία του εξωτερικού και 4 ιδιωτικές συλλογές, η έκθεση «θα εξετάσει τους δύο κόσμους που συγκρούστηκαν, δημιουργώντας τη μαγιά για τον νέο ελληνιστικό κόσμο που γεννήθηκε την επαύριον της ιστορικής μάχης, αλλάζοντας τον ρου της Ιστορίας».

Στο επίκεντρο είναι ο άνθρωπος και η μάχη «ένα πραγματικό σφαγείο», όπως είπε ο κ. Ιωσήφ. Και το στοίχημα είναι να κάνεις προσιτή στο ευρύ κοινό μια έκθεση που ασχολείται με μια μάχη. Γεγονός που επιτυγχάνεται με τη σκηνογραφική της προσέγγιση που στηρίζεται στις γραπτές πηγές, τα πλούσια αρχαιολογικά αντικείμενα αλλά και κάποιες εκπλήξεις. «Η Χαιρώνεια είναι από τις σπάνιες περιπτώσεις που έχουμε τις πηγές και τα αρχαιολογικά δεδομένα. Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι τα αντικείμενα που θα δούμε στην έκθεση είναι σχεδόν άγνωστα στην αρχαιολογική κοινότητα καθώς πολλά βρίσκονταν στις αποθήκες» εξηγεί ο κ. Ιωσήφ.

Πώς επικράτησαν οι Μακεδόνες; Ποιος ήταν ο εξοπλισμός τους; Προς τα πού και γιατί έχει στραμμένο το βλέμμα ο Λέοντας που στήθηκε για να θυμίζει εσαεί τους ιερολοχίτες; Πώς θάφτηκαν; είναι ερωτήματα στα οποία απαντά η έκθεση ενώ συστήνει και τον σπουδαίο Παναγιώτη Σταματάκη, τον ανασκαφέα του πολυάνδριου της Χαιρώνειας, ο οποίος πραγματοποίησε έργο σε πολλές αρχαιολογικές θέσεις, διέσωσε πλήθος ευρημάτων από αρχαιοκάπηλους, κατάρτισε συλλογές και ίδρυσε μουσεία. Με σπουδές στην Ιατρική του Πανεπιστημίου Αθηνών, ήταν αυτοδίδακτος αν και θεωρείται από τους «πρωτοπόρους» της ελληνικής αρχαιολογίας. Σ’ εκείνον ανατέθηκε από την Αρχαιολογική Εταιρεία η ανασκαφή του Λέοντα το 1878-1879, εν όψει της αναστήλωσης που είχε δρομολογηθεί με προϋπολογισμό 20.000 δρχ. και ολοκληρώθηκε το 1903 με τελικό ποσό 69.000 δραχμές!

Με συστηματικό και λεπτομερή τρόπο ο Σταματάκης κατέγραψε ημερολόγιο με τα ευρήματα της ανασκαφής, αλλά λόγω του αιφνίδιου θανάτου του από ελονοσία δεν πρόλαβε να προχωρήσει στη δημοσίευσή τους. Το πολύτιμο χειρόγραφο ημερολόγιό του που δίνει πληροφορίες για το μνημείο, για τη μάχη, για τον ενταφιασμό των ιερολοχιτών, τα τραύματά τους -έτσι αποκαλύπτεται η σκληρότητα της μάχης- αλλά και τον τρόπο που εργαζόταν στο πεδίο εκδόθηκε πριν από έναν χρόνο, το 2022, από τον γενικό γραμματέα της Αρχαιολογικής Εταιρείας, Βασίλη Χ. Πετράκο, και τη Βιβλιοθήκη της Εταιρείας.

Η θέση του Λέοντα ήταν γνωστή από τους περιηγητές ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα. Ο Παναγιώτης Σταματάκης, αφού εντόπισε τον περίβολο, άρχισε να ανασκάπτει το εσωτερικό του, να σχεδιάζει τους σκελετούς και να τους σχολιάζει λεπτομερώς. «Μετά τη μάχη, όταν ο Φίλιππος πέρασε από το πεδίο, του έδειξαν τους σφαγιασμένους ιερολοχίτες. Λέγεται ότι είπε “δεν θέλω κανείς να μιλήσει με άσχημα λόγια γι’ αυτούς τους ανθρώπους” αφήνοντας να υπονοηθεί το ζήτημα της ομοφυλοφιλίας του Ιερού Λόχου. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς τι συνέβαινε. Ακόμα και ο Πλούταρχος που κάνει αναφορά ξεκινάει γράφοντας “λέγεται, ακούγεται”, δηλαδή ο ίδιος δεν γνωρίζει» λέει ο κ. Ιωσήφ και εξηγεί ότι ο Ιερός Λόχος συγκροτήθηκε από τον Γοργίδα με βάση τις αρχές της πλατωνικής φιλοσοφίας, όπως περιγράφεται στο «Συμπόσιο». Ηταν ένα επίλεκτο σώμα 300 πολιτών σε ζεύγη. «Ο Φίλιππος δίνει το δικαίωμα στους ηττημένους να θάψουν τους νεκρούς τους. Αυτό που έχει ενδιαφέρον ανακαλύπτοντας και επανανακαλύπτοντας τον Σταματάκη, είναι ότι τους έθαψαν σε επτά στίχους όπως παρατάσσονταν στη μάχη, με τους ψηλότερους και τους δυνατότερους στους πρώτους δύο στίχους. Εκτός από τους σκελετούς που αφαίρεσε ο Σταματάκης για ερευνητικούς και μουσειακούς λόγους, οι υπόλοιποι βρίσκονται θαμμένοι κάτω από τον Λέοντα. Θάφτηκαν έτσι γιατί έμειναν για πάντα ενωμένοι ως σύνταγμα. Είναι ο λόχος που πολεμάει αιωνίως» εξηγεί ο κ. Ιωσήφ.

Ανάμεσα στα εκθέματα είναι η «μάχαιρα» των Μακεδόνων, τα κοντά ξίφη με πτηνόμορφες λαβές που χρησιμοποιούσαν οι ιππείς και «έκοβαν με χειρουργική ακρίβεια», όπως φαίνεται από κρανίο που θα εκτεθεί στην έκθεση. Στην Αθήνα θα μεταφερθεί και το ακόνι με το οποίο ακόνιζαν τα όπλα τους και βρίσκεται στο μικρό, φροντισμένο και με σπουδαία εκθέματα Αρχαιολογικό Μουσείο Χαιρώνειας, το οποίο ιδρύθηκε το 1907 (ανακαινίστηκε το 2009) και στις προθήκες του εκτίθενται μεταξύ άλλων όπλα, αγγεία και μικροαντικείμενα από τη Μάχη της Χαιρώνειας τα οποία προέρχονται και από τα δύο στρατόπεδα. Επίσης θα παρουσιαστούν αντικείμενα από την καταστροφή της Θήβας από τον Αλέξανδρο, όταν επέστρεψε μετά τον θάνατο του πατέρα του (335 π.Χ.) και την αφάνισε.

Ο ταφικός περίβολος με τον Λέοντα στην κορυφή κατασκευάστηκε το 316 π.Χ., είκοσι δύο χρόνια μετά τη μάχη, από τον διάδοχο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, τον Κάσσανδρο, ο οποίος επανίδρυσε τη Θήβα. Τότε εικάζεται ότι «γίνεται το μνημείο και τοποθετείται ο Λέοντας ως επανανακάλυψη της μνήμης της Θήβας και τιμή στο παρελθόν της». Ο Λέοντας, σύμβολο ηρωισμού των στρατιωτών της Θήβας, ύψους 5,7 μ. τοποθετείται σε βάση περίπου 4,5 μέτρων να κοιτάζει προς το σημείο που βρίσκεται το δεύτερο μνημείο που σχετίζεται με τη Μάχη της Χαιρώνειας, ο τύμβος των Μακεδόνων στον οποίο είχαν θαφτεί νεκροί του άλλου στρατοπέδου. Η ανασκαφή πραγματοποιήθηκε το 1902-1903 από τον Γεώργιο Σωτηριάδη και σύμφωνα με δημοσίευμα της «Εστίας» στις 20.2.1903 από την ομιλία του Σωτηριάδη στη Γερμανική Σχολή σχετικά με την εύρεση του τύμβου, διαμέτρου 70 μέτρων και ύψους 7 μέτρων: «…Εις το βάθος τούτο ευρέθη τέλος η μεγάλη πυρά των νεκρών με πλήθος χαρακτηριστικών του τετάρτου αιώνος αγγείων και όπλων παντοίων, ιδίως αιχμών δοράτων ασυνήθως μακρών πλην της απειρίας οστών εκ θυσίας κ.λπ. Κατόπιν ανέπτυξεν ο λαλών διατί ο τύμβος ούτως δεν δύναται να είνε ούτε των Αθηναίων, ων τα οστά μετηνέχθησαν εις τας Αθήνας, ούτε των Θηβαίων, οίτινες τους ιερολοχίτας έθαψαν εις το νεκροταφείον της Χαιρωνείας, ούτε των άλλων συμμάχων, οίτινες ήσαν τεταγμένοι εις το κέντρον. Ευτυχώς υπάρχει του Χαιρωνέως Πλουτάρχου η σαφής και ρητή μαρτυρία περί του πολυανδρίου των Μακεδόνων, ως κειμένου παρά τον Κηφισσόν, όπου ηγωνίσθησαν Μακεδόνες και Θηβαίοι». Και καταλήγει το κείμενο: «Το εύρημα είναι σπουδαιότατον, και τα δύο μνημεία, ο λέων της Χαιρωνείας και ο τύμβος των Μακεδόνων, θα είνε του λοιπού εκ των περιφανεστάτων της Ελλάδος. Εκεί που κρύπτονται ίσως και άλλαι εκπλήξεις διά τους αρχαιολόγους θα εξακολουθήση δε ακόμη και του τύμβου η εξέτασις».

Η αρχαιολογική έκθεση θα πλαισιωθεί από διεθνές επιστημονικό συνέδριο με τη συμμετοχή Ελλήνων και ξένων, οι οποίοι θα παρουσιάσουν τα αποτελέσματα των ερευνών τους για τη Μάχη της Χαιρώνειας και την ανθρώπινη δραστηριότητα στην περιοχή καθ’ όλη την περίοδο της αρχαιότητας. Τα πρακτικά του συνεδρίου θα δημοσιευτούν σε ακαδημαϊκή έκδοση, ενισχύοντας το ερευνητικό έργο του Μουσείου. Να θυμίσουμε ότι το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης λειτουργεί τον τελευταίο χρόνο χωρίς διευθυντή. Ο Νίκος Καλτσάς αποχώρησε μετά τα εγκαίνια της έκθεσης της Συλλογής Στερν η οποία προκάλεσε πλήθος αντιδράσεων. Εκτοτε το ΜΚΤ διοργανώνει αρχαιολογικές εκθέσεις με τη συμβολή των αρχαιολόγων επιμελητών του. Η συγκεκριμένη εντάσσεται στη σειρά εκθέσεων «Ιστορίες ανθρώπων», οι οποίες επικεντρώνονται στην αφήγηση σημαντικών γεγονότων της ανθρώπινης Ιστορίας.

—

♦ «Χαιρώνεια, 2 Αυγούστου 338 π.Χ.: Μια μέρα που άλλαξε τον κόσμο»
Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
14 Δεκεμβρίου 2023 – 31 Μαρτίου 2024
Μέγαρο Σταθάτου, Νεοφύτου Δούκα 4