Περάστε από την γκαλερί… δι’ υπόθεσίν σας

Μια μικρή, αποκαλυπτική ιστορία της λογοκρισίας στον χώρο των εικαστικών τεχνών στην Ελλάδα παρουσιάστηκε πρόσφατα στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών (Πειραιώς 256). Αναπαραγωγές έργων, δημοσιεύματα και κείμενα τεκμηρίωσης συνέθεταν την έκθεση «Ανεπιθύμητη Τέχνη. Εικαστικές Τέχνες και Λογοκρισία στη μεταπολεμική Ελλάδα» που αποτελεί μέρος του μεταδιδακτορικού ερευνητικού έργου «Η λογοκρισία στον Κινηματογράφο και στις Εικαστικές Τέχνες: Η ελληνική εμπειρία από τα μεταπολεμικά χρόνια μέχρι σήμερα» (CIVIL), η οποία υλοποιήθηκε στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Πάντειου Πανεπιστημίου (2018-2022) με επιστημονική υπεύθυνη την Πηνελόπη Πετσίνη.

Καλλιτέχνες στο στόχαστρο της χούντας, όπως ο Τάσσος, η Μαρία Καραβέλα, ο Βλάσης Κανιάρης, που σκανδάλισαν με τα γυμνά τους όπως ο Τσαρούχης και ο Μόραλης, που θεωρήθηκε ότι προσβάλλουν εθνικά σύμβολα (Εύα Στεφανή) ή τη θρησκεία (Τιερί ντε Κορντιέ, Διονύσης Καβαλλιεράτος), βρέθηκαν σε έναν κυκεώνα αναχρονισμού και φανατισμού.

«Ο αριθμός των εικαστικών καλλιτεχνών που υπέστησαν λογοκριτικές παρεμβάσεις είναι συντριπτικά μικρότερος από τον αντίστοιχο των κινηματογραφιστών, θεατρικών συγγραφέων-σκηνοθετών και μουσικών», σύμφωνα με την έρευνα. «Παρ’ όλα αυτά, τα λογοκριτικά φαινόμενα δεν είναι λίγα και σίγουρα δεν περνούν απαρατήρητα. Αφενός διότι οι περιπτώσεις λογοκρισίας είναι συχνά κραυγαλέες και, αφετέρου, επειδή τα εικαστικά, ταυτισμένα καθώς είναι παραδοσιακά με την έννοια της “Τέχνης”, απαιτούν και συνήθως απολαμβάνουν ένα ειδικό καθεστώς ελευθερίας: Η λογοκρισία θεωρείται κατεξοχήν εχθρική και επιζήμια για την τέχνη και αντίθετη στην αισθητική αυτονομία».

Με δεδομένη αυτή την παραδοχή και με αφορμή το μεταδιδακτορικό ερευνητικό έργο, αξίζει να θυμηθούμε ορισμένες κραυγαλέες περιπτώσεις.

1952: Για να μη σοκαριστεί από τον Τσαρούχη το… ελληνικό ναυτικό

Πίσω, στον Δεκέμβριο του 1952, είχε «απώλειες» η ομαδική έκθεση στο Ζάππειο της σπουδαίας καλλιτεχνικής ομάδας «Αρμός». Ο διευθυντής της Αστυνομίας Αθηνών την επισκέφτηκε και ζήτησε «να αποσυρθεί μια μικρή ελαιογραφία του Τσαρούχη (Σύνθεσις με γυμνό τη νύχτα, 1946), ώστε να αποφευχθούν αντιδράσεις του κοινού και ιδιαίτερα των ανδρών του ελληνικού ναυτικού καθώς το συγκεκριμένο έργο απεικόνιζε έναν ξαπλωμένο γυμνό άντρα και έναν ναύτη καθισμένο σε μία καρέκλα δίπλα του…». Η αντίδραση υποκινήθηκε από δεξιές εφημερίδες, όπως η «Απογευματινή» και η «Βραδυνή», ενώ ο Τσαρούχης προσπάθησε να αποσιωπήσει την ομοερωτική διάσταση του θέματος, λέγοντας ότι εμπνεύστηκε από το αέτωμα του Παρθενώνα και τη μορφή του θεού Κηφισού.

Τον Ιανουάριο του 1953, έπειτα από αίτημα της Γενικής Ασφάλειας, ο εισαγγελέας άσκησε δίωξη για προσβολή των δημοσίων ηθών στην εφημερίδα «Προοδευτική Αλλαγή», επειδή δημοσίευσε τεχνοκριτική εικονογραφημένη με τις μεγάλες γυμνές γυναικείες μορφές του Γιάννη Μόραλη από την ίδια έκθεση του «Αρμού». Πλειάδα καλλιτεχνών και διανοουμένων είχαν σπεύσει με δηλώσεις να διαμαρτυρηθούν, ενώ η εφημερίδα αθωώθηκε στο δικαστήριο.

1967: Ο «Επιτάφιος» του κομμουνιστή Τάσσου

Η έρευνα επιβεβαιώνει πως οι δοτοί δήμαρχοι των Συνταγματαρχών έλυναν και έδεναν. Στη Νίκαια, το 1967, ο Νικόλαος Πλυτζανόπουλος (ανιψιός του Ιωάννη Πλυτζανόπουλου, διοικητή του 1ου Συντάγματος Ευζώνων στο μπλόκο της Κοκκινιάς) εξαφάνισε από το γραφείο του δημάρχου τον «Επιτάφιο» του Τάσσου. Ηταν το έργο που ο κομμουνιστής χαράκτης είχε δωρίσει το 1964 στον Δήμο Νίκαιας για τα 20 χρόνια από το Μπλόκο της Κοκκινιάς, μια τρίπτυχη ξυλογραφία με έναν νεκρό και γυναίκες και άντρες να θρηνούν. Στη Μεταπολίτευση το έργο βρέθηκε κατεστραμμένο στην αποθήκη του δημαρχείου. Το 1977 ο καλλιτέχνης πρόσφερε και πάλι στον Δήμο Νίκαιας το έργο, ενώ το 2020 η Εταιρεία Εικαστικών Τεχνών Α. Τάσσος έδωσε ένα αντίτυπο του «Επιταφίου» για να εκτεθεί στους χώρους του μετρό.

1969: Στο στόχαστρο του καθεστώτος, της συντήρησης αλλά και της… Βραζιλίας

Τον Μάιο του 1969 ο Βλάσης Κανιάρης μοιράζει κόκκινα γαρίφαλα μέσα σε γύψο στην έκθεσή του στη Νέα Γκαλερί με έργα που υπαινίσσονται μια Ελλάδα σε γύψο, και η μεγάλη συμμετοχή μετατρέπει το εικαστικό γεγονός σε ανοιχτή εκδήλωση ενάντια στο καθεστώς. «Η αστυνομία δεν έκανε καμία παρέμβαση στον χώρο πέρα από την επιτήρησή του από χαφιέδες, ο καλλιτέχνης όμως δέχτηκε απειλές που τον εξανάγκασαν να εγκαταλείψει την Ελλάδα».

Ωστόσο βίαιη ήταν η επέμβαση της αστυνομίας στην έκθεση της Μαρίας Καραβέλα, στην Αίθουσα Τέχνης Αθηνών-Χίλτον τον Μάιο του 1971, διαλύοντας το έργο της –οξύ πολιτικό σχόλιο πάνω στον εγκλεισμό και στα βασανιστήρια– που περιλάμβανε πάνινες φιγούρες, κελιά, την καρέκλα του ανακριτή, τη λέξη «βοήθεια» γραμμένη με αίμα. Σύμφωνα με την γκαλερίστα Μαριλένα Λιακοπούλου, «η παρέμβαση προκλήθηκε από την πρεσβεία της Βραζιλίας, που διαμαρτυρήθηκε στη διεύθυνση του ξενοδοχείου επειδή, υποτίθεται, θίχτηκε, καθώς και η ίδια η Βραζιλία εκείνη την περίοδο είχε δικτατορικό καθεστώς».

Δύο χρόνια αργότερα, στις 2 Μαρτίου, στον ίδιο χώρο, κι ενώ ο Ηλίας Δεκουλάκος έστηνε τα έργα του που αναφέρονταν σε βασανιστήρια, μπήκε μια νηπιαγωγός μαζί με τους μαθητές της, η οποία δημιούργησε επεισόδιο φωνάζοντας: «Πορνογραφία». Ο ζωγράφος δέχτηκε πιέσεις να αποσύρει τα συγκεκριμένα έργα, ωστόσο αρνήθηκε και τα μετέφερε στην γκαλερί Νέες Μορφές, όπου η έκθεση «πραγματοποιήθηκε με τεράστια επιτυχία από πλευράς προσέλευσης κόσμου και χωρίς καμία παρέμβαση από το καθεστώς».

1999: «Ευρωπαϊκές Καρτ Ποστάλ» σε κακή συγκυρία

Το 1999, μέσα στις κινητοποιήσεις για το «Μακεδονικό», το Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη αποσύρει ένα έργο που θα μπορούσε να θεωρηθεί «αντεθνικό» από την περιοδεύουσα έκθεση «Ανακαλύπτοντας έναν λαό: σύγχρονη τέχνη στα Βαλκάνια». Ηταν οι «Ευρωπαϊκές Καρτ Ποστάλ» του βουλγαρικής καταγωγής καλλιτέχνη Luchezar Boyadjiev και παρουσίαζαν έναν φανταστικό χάρτη, όπου μεταξύ άλλων η Βουλγαρία προσαρτεί ένα μέρος της Θράκης και της Μακεδονίας. Τελικά το έργο εκτέθηκε στη Δημοτική Καπναποθήκη Καβάλας, όμως ο δήμαρχος της πόλης απαίτησε την αποκαθήλωσή του, ενώ ο διοργανωτής της έκθεσης οδηγήθηκε σε παραίτηση καταγγέλλοντας πως πρόκειται για «απροκάλυπτη πολιτική λογοκρισία».

2003: Ο Ιησούς του Ντε Κορντιέ και οι εγχώριοι φανατικοί θρησκόληπτοι

Στα παρατράγουδα της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας, στην έκθεση Outlook στην ΑΣΚΤ τον Δεκέμβριο του 2003, αποσύρεται το έργο «Asperges me» του Βέλγου Thierry de Cordier με σύμφωνη γνώμη του καλλιτεχνικού διευθυντή Χρήστου Ιωακειμίδη και με τη συναίνεση του καλλιτέχνη. Στη θέση του αναρτήθηκε ανακοίνωση σύμφωνα με την οποία «το έργο προκάλεσε έντονες αντιδράσεις ως προσβλητικό του Σταυρού». Παρουσίαζε έναν φαλλό που εκσπερμάτωνε σε έναν σταυρό. Εκκλησία και μέλη της κυβέρνησης είχαν ξεσηκωθεί. Πολιτευτές του Λαϊκού Ορθόδοξου Συναγερμού έθεταν ζήτημα «προσβολής της χριστιανικής θρησκείας» και «εθνικών συμβόλων» και απαιτούσαν την παρέμβαση του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου. Ο πρόεδρός τους Γιώργος Καρατζαφέρης κατέθεσε ερώτηση στη Βουλή, ενώ ο Μιλτιάδης Εβερτ απειλούσε πως θα πάει να αποκαθηλώσει το έργο. Τελικά, το δικαστήριο αθώωσε τον επιμελητή της έκθεσης.

2007: Οταν ο Αδωνις στοχοποιούσε την Εύα Στεφανή

Τον Μάιο του 2007 η αστυνομία, ύστερα από ανώνυμη καταγγελία, κατάσχεσε το έργο της Εύας Στεφανή «Εθνικός ύμνος» από την Art Athina και συνέλαβε τον γενικό διευθυντή της, Μιχάλη Αργυρού, για παράβαση του νόμου περί ασέμνων. Ηταν ένα σύντομο βίντεο στο οποίο ακουγόταν από κάποια παλιά, φθαρμένη ηχογράφηση ο ελληνικός εθνικός ύμνος ενώ προβαλλόταν μια πορνογραφική ταινία Super 8 όπου διακρινόταν σε close up το αιδοίο μιας αυνανιζόμενης γυναίκας. Μάλιστα υπήρχε σήμανση ότι το περιεχόμενο είναι ακατάλληλο για άτομα κάτω των 18 ετών. «Η ανώνυμη καταγγελία αποδόθηκε σε κάποιον πολιτευτή του ΛΑΟΣ, αν και την τιμή είχε διεκδικήσει τότε από την τηλεόραση ο Αδωνις Γεωργιάδης, εκπρόσωπος του κόμματος. Σε αντίθεση με την υπόθεση του Outlook, εδώ η παρέμβαση της αστυνομίας δεν είχε κυβερνητική κάλυψη».

Η κατάσχεση του έργου συνάντησε πρωτοφανή κινητοποίηση και υποστήριξη από τον καλλιτεχνικό χώρο και το έργο παρουσιάστηκε τελικά στην The Breeder μαζί με έργα δεκάδων άλλων καλλιτεχνών που συνυπογράφτηκαν ώστε σε περίπτωση που κατηγορηθεί ένας εξ αυτών για τον νόμο περί ασέμνου, να πάνε όλοι στο δικαστήριο. Το Μονομελές Πρωτοδικείο Αθηνών αθώωσε τον Μιχάλη Αργυρού.

2013: «Θα σας βασανίζουν οι δαίμονες στην κόλαση»

Στις 14 Μαρτίου 2013 εκδικάστηκε ενώπιον του Β’ Μονομελούς Πλημμελειοδικείου Αθηνών η υπόθεση σε βάρος του Διονύση Καβαλλιεράτου και του ιδιοκτήτη τής The Breeder, για το αδίκημα της καθύβρισης θρησκευμάτων. Η δίωξη αφορούσε δύο από τα έργα που είχαν εκτεθεί το 2008 στην έκθεση «Η Εκσπερμάτωση του Δαίμονα», στα οποία απεικονίζονταν ο Χριστός, η Παναγία και άλλες μορφές σε μια σκοτεινή ατμόσφαιρα παραδόξου. Μάρτυρες κατηγορίας ήταν πιστοί των Γνησίων Ορθοδόξων Χριστιανών, μεταξύ των οποίων και ο αρχιεπίσκοπος Μακάριος. Αμέσως μετά την απαγγελία της αθωωτικής απόφασης πολλοί στο ακροατήριο ξέσπασαν σε αποδοκιμασίες και κατάρες («καρκίνο στα παιδιά σας!», «θα σας βασανίζουν οι δαίμονες στην κόλαση» κ.λπ.), με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί έκρυθμη κατάσταση.

2015: Ηταν ανάγκη να περνάει απ’ την Κλαυθμώνος;

Τα video stills του Kris Verdonck με έναν άνδρα και μια γυναίκα γυμνούς και γεμάτους τατουάζ σταμάτησαν να προβάλλονται στα κτίρια της πλατείας Κλαυθμώνος με απόφαση της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση «επειδή σέβεται και υπακούει τους νόμους», σύμφωνα με την ανακοίνωση. Ηταν Μάιος 2015, στο πλαίσιο του «Fast Forward Festival 2» και έφτανε να ενοχληθεί ένας διερχόμενος ιερωμένος, που παραπονέθηκε στο αστυνομικό τμήμα της περιοχής.

«Λίγους μήνες αργότερα, τον Μάρτιο του 2016, η Στέγη συνδιοργάνωσε με τη Γενική Γραμματεία Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Υπουργείου Δικαιοσύνης ημερίδα με θέμα “Τέχνη, ελευθερία και λογοκρισία” –την πρώτη εκδήλωση που διοργανώθηκε στην Ελλάδα από κυβερνητικό φορέα με θέμα τη λογοκρισία».

—

♦ Ερευνητική Ομάδα: Ελένη Κούκη, Στρατής Μπουρνάζος, Πηνελόπη Πετσίνη, Μιχάλης Στεφανιδάκης, Χρήστος Τριανταφύλλου, Βάλια Τσιριγώτη, Μαρία Χάλκου, Δημήτρης Χριστόπουλος.
Περισσότερα: https://logokrisies.wixsite.com/civil
Εκθεση: https://logokrisies.wixsite.com/civil/projects-8