Πόσο συχνά ακούμε τους εαυτούς μας και τους άλλους να μιλάνε για ντροπή; Μεγάλη λέξη η ντροπή: μπορείς μ’ αυτήν να στηλιτεύσεις την ανηθικότητα, την αδικία, το Κακό, αλλά, από την άλλη, ουδείς αναμάρτητος, οπότε αυτό το άγριο, το απότομο «σα δεν ντρέπεσαι!» κάποιες φορές θα έπρεπε να είναι αυτεπίστροφο, να αφορά εμάς τους ίδιους για τις πράξεις ή τις παραλείψεις μας.
Αλλωστε, ο Θεόφραστος, ο αρχαίος φιλόσοφος του 4ου-3ου π.Χ. αιώνα, είχε πει: «Αιδού σαυτόν, και άλλον ουκ αισχυνθήση», δηλαδή να ντρέπεσαι τον εαυτό σου και δεν θα ντραπείς κανέναν άλλον.
Η ντροπή προέρχεται από το ρήμα ντρέπομαι, από το αρχαίο «εντρέπω/-ομαι». Σύμφωνα με το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, το μέσο «εντρέπομαι» είχε εξαρχής τη σημασία «στρέφομαι προς τα πίσω», «διστάζω» (από ενοχή ή συστολή). Το αμετάβατο ρήμα «ντρέπομαι» το επιλέγουμε όταν θέλουμε να καταστήσουμε σαφές σε κάποιον ότι θα έπρεπε να αισθάνεται ντροπή όταν κάνει κάτι άσχημο ή όταν τον επιπλήττουμε για το ότι δεν ντρέπεται για το θράσος του. Πολλά τα κακόσημα συνώνυμα της ντροπής σ’ αυτή την περίπτωση, που συνήθως τα χρησιμοποιούμε μόνα τους, εμφατικά, με ένα μεγάλο θαυμαστικό στο τέλος τους: Ντροπή! Αιδώς! Αίσχος! Ονειδος!
Σ’ αυτή τη νοηματική περιοχή εδράζεται το οργισμένο «σα δεν ντρέπεσαι!», που κατοικοεδρεύει μονίμως στη σκέψη και στον λόγο μας. Κι όχι άδικα. Η αλήθεια είναι ότι η περιρρέουσα αναισχυντία, και ιδιαίτερα αυτή που εκπορεύεται από επίσημα χείλη, από τα λευκά κολάρα και τα ταγέρ των ισχυρών, μας δίνει πολλές αφορμές να τους εγκαλέσουμε, να τους κουνήσουμε το δάχτυλο.
Σα(ν) δεν ντρέπεσαι που είσαι διεφθαρμένος, σαν δεν ντρέπεσαι που δεν μετράς τίποτε άλλο εκτός από το συμφέρον και την εξουσία, σαν δεν ντρέπεσαι που ψεύδεσαι, που χρηματίζεσαι, που αδικοπραγείς, που διαστρεβλώνεις την αλήθεια, που μαγαρίζεις ό,τι αγγίζεις, λέμε, αλλά αυτή η ηθική έγκληση είναι συχνά το μόνο που μπορούμε να κάνουμε έναντι των αρχόντων, που με χαρά τους είναι ανήθικοι και πλούσιοι, αφήνοντας για τους αρχομένους τις αλυσίδες και το ηθικό τους πλεονέκτημα… Ο Κομφούκιος, ο μεγάλος Κινέζος φιλόσοφος του 6ου-5ου π.Χ. αιώνα, είχε πει: «Σε μια χώρα που κυβερνάται καλά, η φτώχεια είναι ντροπή. Σε μια χώρα που κυβερνάται άσχημα, ο πλούτος είναι ντροπή».
Αυτή η στάση των αδυνάτων, η ηθική, ταιριάζει με τη δεύτερη σημασία του «ντρέπομαι»: ως μεταβατικό ρήμα λοιπόν, ντρέπομαι σημαίνει «διστάζω να πράξω κάτι λόγω σεμνότητας, συστολής», όπως, ας πούμε, «ντρέπομαι να εξομολογηθώ το αίσθημά μου». Ακόμα, το ρήμα ντρέπομαι δηλώνει τον σεβασμό για κάποιον ηλικιωμένο ή ανώτερο.
Λέμε πως αυτός πρόσεχε τα λόγια του, γιατί ντρεπόταν τους γονείς του ή τους δασκάλους του. Σ’ αυτή την περίπτωση, η ντροπή που νιώθουμε είναι συνώνυμη με τη συστολή, την ντροπαλότητα, την αιδημοσύνη, που όλες έχουν θετική σημασία. Ευγένεια, διακριτικότητα, ταπεινοφροσύνη – όλες αυτές οι ιδιότητες τροφοδοτούν την εύσημο ντροπή, αυτό το συναίσθημα που σε κάνει να κοκκινίζεις.
«Θ’ ανάψω τη ζωή μου / και θα κάψω τα βιβλία / τι όμορφα που καίγεται η φράση “σ’ α γ α π ώ” – αναδιπλώνεται στον εαυτό της / σαν να βάζει στο πρόσωπο το χέρι της / από ντροπή», έγραφε ο Κώστας Ταχτσής στο ποίημά του «Η Συμφωνία του Μπραζίλιαν».
—
…Δούλευε για να στουμπώσει
όλ’ η Χώρα κι οι Καμπόσοι.
Μη ρωτάς το πώς και τι,
να ζητάς την αρετή!
-Δε βαστάω! Θα πέσω κάπου!
-Ντράπου! Τις προγόνοι ντράπου!
-Αντραλίζομαι!… Πεινώ!…
-Σουτ! Θα φας στον ουρανό
«Η μπαλάντα του κυρ Μέντιου»
Κώστας Βάρναλης
