Στις αρχές Νοεμβρίου του 1973 αποτέλεσε μία από τις σπίθες του φοιτητικού κινήματος που οδήγησαν στην εξέγερση του Πολυτεχνείου.
Το κτιριακό συγκρότημα που καταλαμβάνει ολόκληρο το οικοδομικό τετράγωνο μεταξύ των οδών Σόλωνος, Χαριλάου Τρικούπη, Ναυαρίνου και Μαυρομιχάλη έχει δύο… όψεις. Το απρόσωπο τμήμα του στη βόρεια πλευρά κατασκευάστηκε τη δεκαετία του 1960 και φέρει την ονομασία Νέο Χημείο, παρόλο που χρησιμοποιείται από χρόνια για τις ανάγκες τμημάτων της Νομικής και της Φιλοσοφικής Σχολής.
Αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον παρουσιάζει το αρχικό κτίριο, το Παλιό Χημείο, με πρόσοψη επί της Σόλωνος, που υπογράφει ο υπερδραστήριος Ερνέστος Τσίλερ (1837-1923). Ο Γερμανός αρχιτέκτονας ήρθε… προσωρινά στην Αθήνα το 1861 για να επιβλέψει την κατασκευή της Ακαδημίας Αθηνών, με την ιδιότητα του βοηθού του περίφημου Θεόφιλου Χάνσεν (1813-1891) ο οποίος είχε σχεδιάσει το κτίριο. Ηταν το ξεκίνημά του στην υπό ανοικοδόμηση πρωτεύουσα, στην οποία εξελίχθηκε βασικός μελετητής των σπουδαιότερων κτιρίων της, δημόσιων και ιδιωτικών. Το αρχιτεκτονικό του αποτύπωμα είναι έντονο στο κέντρο και μάλιστα στην οδό Μαυρομιχάλη, λίγα μέτρα μακριά από το Χημείο, ήταν η κατοικία του με τα αντίγραφα των Καρυατίδων στην πρόσοψη, που λίγο πριν από τον θάνατό του αναγκάστηκε να πουλήσει στον τραπεζίτη Λοβέρδο.
Ως το 1868 τα όρια της Αθήνας σταματούσαν στην οδό Σταδίου, από όπου άρχισαν οι… εξοχές. Τότε ξεκίνησε η οικοδόμηση στη Νεάπολη -σε αντιδιαστολή με την παλιά πόλη- που αποτέλεσε τον πρώτο αυθαίρετο οικισμό της Αθήνας! Το νοτιοδυτικό τμήμα της λίγο αργότερα εξελίχθηκε στα σημερινά Εξάρχεια, τα οποία σύμφωνα με τους περισσότερους μελετητές πήραν το όνομά τους από τον Ηπειρώτη Εξαρχο που είχε παντοπωλείο στη διασταύρωση της Θεμιστοκλέους με τη Σολωμού. Ηταν πολύ κοντά στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο και γι’ αυτό ήταν από τα μέσα του 19ου αιώνα στέκι για τους φοιτητές.
Κατασκευασμένο την περίοδο 1887-1889, το Χημείο συγκαταλέγεται ανάμεσα στα πρώιμα έργα του Τσίλερ στην Αθήνα. Διαθέτει όμως αρκετά από τα αγαπημένα του στοιχεία, που τον καθιέρωσαν ως τον βασικότερο εκπρόσωπο του νεοκλασικισμού στην ελληνική αρχιτεκτονική. Στην πρόσοψη κυριαρχούν η μαρμάρινη, μνημειακών διαστάσεων, σκάλα και οι δωρικού στιλ κίονες που στηρίζουν το τριγωνικό αέτωμα του προστώου. Το αρχικό κτίριο ήταν διώροφο, με λειτουργικό ημιυπόγειο προς την πλευρά της Χαριλάου Τρικούπη, τον πιο σημαντικό δρόμο της περιοχής ο οποίος ώς το 1906 ήταν η οδός Πινακωτών.
Ο τρίτος όροφος προστέθηκε μετά το 1911 και τη μεγάλη πυρκαγιά που κατέστρεψε σημαντικό μέρος του Χημείου. Ο αρχιτέκτονας της προσθήκης είναι άγνωστος, αλλά είναι φανερό ότι σεβάστηκε το αρχικό κτίριο επιλέγοντας λιτά στοιχεία που μοιάζουν να εξαφανίζονται από τα όρια της κατασκευής του Τσίλερ. Χαρακτηριστικό δείγμα είναι τα απλά τριπλά παράθυρα που προστέθηκαν στον όροφο πάνω από το αέτωμα της κεντρικής εισόδου.
Πρωτεργάτης της κατασκευής του Χημείου ήταν ο σπουδαίος επιστήμονας Αναστάσιος Χρηστομάνος (1841-1906). Γόνος της μεγάλης οικογένειας Χρήστου Μάνου με ρίζες από την Κατράνιτσα (σημερινός Πύργος) της Εορδαίας Κοζάνης, γεννήθηκε στη Βιέννη όπου ολοκλήρωσε τις σπουδές του. Στη συνέχεια έφυγε στη Γερμανία, όπου έκανε μεταπτυχιακά στα Πανεπιστήμια της Καρλσρούης και της Χαϊδελβέργης. Στην Ελλάδα εγκαταστάθηκε το 1862 και λίγα χρόνια αργότερα παντρεύτηκε την Αθηνά, κόρη του Βαυαρού γιατρού φον Λιντερμάγερ και της Αικατερίνης Προκοπίου Μπενιζέλου, με την οποία απέκτησαν πέντε παιδιά.
Θεωρείται ο θεμελιωτής της επιστήμης της Χημείας στην Ελλάδα, έχοντας στο ενεργητικό του 73 συγγράμματα και διατριβές. Το 1863 προσελήφθη ως υφηγητής στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας και τρία χρόνια αργότερα προήχθη στην θέση του καθηγητή διδάσκοντας ώς το 1906. Το 1895, μαζί με άλλους καθηγητές (Μουτσόπουλος, Αργυρόπουλος, Μηλιαράκης κ.ά.), υπέγραψαν υπόμνημα για την ίδρυση της Φυσικομαθηματικής Σχολής, με πυρήνα τα Τμήματα Φυσικής και Μαθηματικών που τότε ανήκαν στη Φιλοσοφική! Χρειάστηκε να περάσουν χρόνια για να υλοποιηθεί η πρότασή τους, αφού το Βασιλικό Διάταγμα για τη νέα σχολή υπογράφηκε τον Ιούνιο του 1903.
Τα ενδιάμεσα χρόνια δεν πέρασαν άπρακτα. Την περίοδο 1897-1898 ο Αναστάσιος Χρηστομάνος διετέλεσε πρύτανης του Πανεπιστημίου και με τη διπλή του ιδιότητα πρωτοστάτησε στη δημιουργία του Μεγάλου Χημείου. Εκπόνησε το κτιριολογικό πρόγραμμα των εργαστηρίων και ήταν παρών σε όλες τις φάσεις κατασκευής. Διέθετε το μεγαλύτερο φοιτητικό αμφιθέατρο της εποχής, με 350 θέσεις, όπου δίδαξαν τα σπουδαιότερα ονόματα των θετικών επιστημών.
Στο κτίριο στεγάστηκε το Εθνικό Χημείο και το Γενικό Χημείο του Κράτους, όπου έγιναν οι πρώτες εργαστηριακές αναλύσεις για τρόφιμα και άλλα υλικά σε μια περίοδο που η Αθήνα υπέφερε από επιδημίες. Πολύ γρήγορα προστέθηκαν οι εγκαταστάσεις του εθνικού γραφείου Μέτρων και Σταθμών, η Θαλασσογραφική Εταιρεία και το πρώτο Βοτανικό Μουσείο.
Στα μέσα της δεκαετίας του 1980, μετά τη μεταφορά της Φυσικομαθηματικής Σχολής στην Πανεπιστημιούπολη στα Ιλίσια, το κτίριο άρχισε να καταρρέει.
Η διοίκηση του Πανεπιστημίου είχε αποφασίσει να το αποκαθηλώσει στο εσωτερικό του για να στεγάσει την πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη. Κινητοποιήθηκαν σπουδαίοι καθηγητές της Αρχιτεκτονικής, ανάμεσά τους η Μάρω Αδάμη, ο Μανώλης Κορρές, ο Μάνος Μπίρης, ο Αλ. Παπαγεωργίου-Βενετάς, αλλά και ο Θεοδόσης Τάσιος, για να κηρυχθεί διατηρητέο όχι μόνο το ιστορικό κτίριο, μαζί με το μοναδικό εξοπλισμό του που χρονολογείται από το 1850.
Πολύτιμη και η βιβλιοθήκη του σε θέματα Χημείας, που περιλαμβάνει περισσότερους από 20.000 τόμους βιβλίων και επιστημονικών περιοδικών. Οι εργασίες ανακαίνισης βρίσκονται στο τελικό τους στάδιο και το κτίριο θα λειτουργήσει ως μουσείο φυσικών επιστημών, με τη διατήρηση in situ των ιστορικών εργαστηρίων.
1. Πρωτοπορία
Στα εργαστήρια του Χημείου λειτούργησε το 1897 η πρώτη στη χώρα μας γεννήτρια παραγωγής ακτίνων Roentgen. Υπήρχε επίσης σταθμός ασυρμάτου, χάρη στον οποίο κατάφεραν να επικοινωνήσουν οι στρατιωτικές αρχές της χώρας με τις δυνάμεις στη Μικρά Ασία. Από τις ίδιες εγκαταστάσεις εξέπεμψε το πειρατικό ραδιόφωνο λίγο μετά την είσοδο των Γερμανών στην Αθήνα.
2. Ο καθηγητής
Στους σπουδαίους επιστήμονες που δίδαξαν περιλαμβάνεται ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή (και όχι Καραθεοδωρής, όπως εσφαλμένα αναφέρεται). Γεννημένος το 1873 στο Βερολίνο, εγκατέλειψε το επάγγελμα του μηχανικού για να σπουδάσει Μαθηματικά, όπου θεωρείται αυθεντία σε παγκόσμια κλίμακα. Είχε φιλία με τον Αλμπέρτο Αϊνστάιν, ο οποίος δήλωνε «ευγνώμων και ευσυνείδητος ακροατής» του.
3. Οι καταλήψεις
Το Χημείο ήταν ένα από τα πανεπιστημιακά κτίρια όπου είχαν ξεκινήσει φοιτητικές κινητοποιήσεις στις αρχές Νοεμβρίου του 1973. Εδώ έγινε τον Δεκέμβριο του 1989 η καθοριστική κατάληψη ενάντια στον νόμο 815 που καταργούσε το πανεπιστημιακό άσυλο. Η πιο γνωστή κατάληψη του Χημείου είχε γίνει στις 17 Νοεμβρίου 1985, λίγο μετά τη δολοφονία του 15χρονου Μιχάλη Καλτεζά.
