Από τη δεκαετία του ’60 έχουν αλλάξει πολλά. Ζούμε στην εποχή που η τεχνητή νοημοσύνη έχει άποψη για τις εκλογές και που η «εκλογική ψυχολογία» είναι ο πιο πολυσυζητημένος επιστημονικός κλάδος, καθώς η βαθιά της γνώση και κατ’ επέκταση η διαχείρισή της μπορεί να καθορίσει το μέλλον μιας χώρας. Με τι κριτήριο θα ψηφίσουν οι Ελληνες; Τι θα δείξει το καρδιογράφημα των αντιδράσεων του Ελληνα ψηφοφόρου την 21ου Μαΐου του 2023; Κατά πόσο το μυαλό μας θα επηρεαστεί από τα χρώματα, τα σύμβολα, τις πρωτιές ή τις πειστικές ομιλίες;
Πριν από μερικές ημέρες το ChatGPT μέτρησε το συναίσθημα και αποφάνθηκε ποια θέματα φέρνουν στον δημόσιο λόγο οι πολιτικοί αρχηγοί, τι συναίσθημα μεταφέρουν και κατά πόσο πόλωση και λαϊκισμός είναι μέρος της ρητορικής τους. Οι εκτιμήσεις -τις οποίες σκοπίμως δεν θα επαναλάβουμε εδώ- αυτές ανήκουν σε μια ειδική έκδοση του iMEdD για τις βουλευτικές εκλογές στην Ελλάδα. Πρόκειται για μια συνεργασία ανθρώπων και τεχνητής νοημοσύνης για την ανάλυση του προεκλογικού λόγου.
Πώς (ανα)διαμορφώνεται ο κυρίαρχος πολιτικός λόγος εν μέσω αυτών των εκλογών; Σε τι θα μεταφραστεί η διάχυτη δυσπιστία προς τους πολιτικούς εκπροσώπους;
Είναι γεγονός πως οι συνειδητές αποφάσεις μας επηρεάζονται από ασυνείδητες διαδικασίες. Κάθε συζήτηση που σχετίζεται με τα συναισθήματα και την πολιτική, θέτει στο επίκεντρο δύο πόλους που αφορούν και την ψυχανάλυση: το υποκείμενο και την κοινωνία, συλλογισμός δανεικός από τον Κορνήλιο Καστοριάδη.
Στην Ελλάδα των τελευταίων δεκαετιών οι πολίτες έχουν δείξει ότι θέλουν να ακούνε υποσχέσεις διατηρώντας μια «κρυφή ελπίδα» πως θα πραγματοποιηθούν και αποδεικνύοντας έμπρακτα πως έχουν «κοντή μνήμη». Ισως γιατί έχουν εξαιρετικά ανεπτυγμένη την «ανάγκη τού ανήκειν». Οπως έντονος ήταν και ο μηχανισμός «ψευδαίσθησης των ψηφοφόρων», ένας μηχανισμός που συνομιλεί με την πεποίθηση πως η προσωπική ψήφος θα επηρεάσει το εκλογικό αποτέλεσμα. Η «ψήφος τιμωρίας» είναι πιο διαδεδομένη στους νέους ψηφοφόρους, ενώ η «υπεροχή του πρώτου» -το φαινόμενο δηλαδή που αναφέρεται στην τάση που έχουν οι άνθρωποι να θυμούνται κόμματα ή πρόσωπα στην κορυφή της λίστας- μοιάζει να αφορά μεγαλύτερες γενιές ψηφοφόρων.
Παράλληλα συνεχίζουμε να επιμένουμε να βάζουμε σε θέσεις-κλειδιά ανθρώπους που δημιουργούν κυρίως μορφές κοινωνικού αποκλεισμού και διέπονται από μια ηθική της προσωρινότητας. Γιατί εμπιστευόμαστε μίντια και πολιτικούς ηγέτες που εργαλειοποιούν τον ανθρώπινο φόβο και την ανάγκη για ασφάλεια; Ο πολιτικός λαμβάνει μια θέση ανάμεσα στη συγκυρία και στην Ιστορία. Η κάθε περσόνα συμπίπτει με την παρακμή ή την άνθηση κάποιας ιδέας ή κάποιας κατάστασης. Είναι σημαντικό κάθε φορά να βλέπουμε πώς ένας λαός ανα-κατασκευάζεται μέσα από έναν ηγέτη καθώς η έννοια του πολιτικού υποκειμένου είναι άρρηκτα δεμένη με την έννοια της ταυτότητας. Μόνο που συνήθως το πολιτικό σύστημα εργαλειοποιεί τον φόβο.
Ο φόβος εξυπηρετεί διαχρονικά εκείνους που κατέχουν την εξουσία βάσει της συλλογιστικής του Χομπς. Και τα μίντια υπηρετούν διαχρονικά το πολιτικό σύστημα που δια-χειρίζεται τον φόβο μεγεθύνοντάς τον.
Το χρέος, ωστόσο, του δημοκρατικού κριτικού λόγου είναι να προστατεύει τη λαϊκή κυριαρχία – θεμέλιο της δημοκρατίας.
Τι μπορεί να κάνει ο ψυχαναλυτικός λόγος για την πολιτική σε αυτό το επίπεδο, δεδομένου πως η σχέση πολιτικής και ψυχανάλυσης έχει τις ρίζες της στα χρόνια του Φρόιντ; Ο Ρετζινάλντ Μπλανσέ στις «Πολιτικές του ψυχαναλυτή» γράφει πως η παρέμβαση του ψυχαναλυτή στα δημόσια ζητήματα «είναι δικαιολογημένη και επιβάλλεται προκειμένου να ερμηνευτεί το “πραγματικό” που διακυβεύεται εν αγνοία της κοινής συνείδησης…».
Ναι, διακυβεύονται πλέον πολλά και δεν έχουμε πια περιθώρια ούτε για ψευδαισθήσεις ούτε για τιμωρητικές πρακτικές. Θα πρέπει απλά να σταθούμε στο ύψος της υποκειμενικότητας της εποχής μας και να υπερασπιστούμε τη δημοκρατία, να προσπαθήσουμε να αποτινάξουμε τη χρόνια πελατειακή κουλτούρα, να συντρίψουμε τις εκλογικές μας ρουτίνες, να μην επιτρέψουμε στον φόβο να μας καθοδηγήσει και κατ’ επέκταση να μας κυβερνήσει. Ας προσπαθήσουμε να είμαστε αυτή τη φορά χειραφετημένα δημοκρατικά υποκείμενα, όπως «προστάζει» ο ψυχαναλυτικός λόγος, και ας μη θεσμοθετήσουμε τον διχασμό και τον αποκλεισμό ως τρόπο διακυβέρνησης. «Οι ηγέτες που θα ψηφίσουμε θα είναι ο καθρέφτης της κουλτούρας και της ηθικής της εποχής μας», φράση δανεική από τον Ρολάν Γκορί. Η επόμενη κυβέρνηση θα είναι ο δικός μας καθρέφτης.
