Οι εκλογές, το Κωσταλέξι και ο Πέτερ Στάιν

Το ότι το θέατρο ως μίμηση πράξεως σπουδαίας και τελείας αναπτύχθηκε την ίδια χρονική στιγμή με το δημοκρατικό πολίτευμα μόνο τυχαίο δεν το λες. Εξίσου τυχαίο δεν ήταν το ότι η τραγωδία μαζί με την κωμωδία εξελίχθηκαν ως θεατρικά και λογοτεχνικά είδη παράλληλα με τη γλώσσα: για πρώτη φορά τότε, τον 5ο αι. π.Χ., στην αρχαία Αθήνα ο λαός που ήταν αγράμματος μπορούσε να δει θέατρο δωρεάν και την επόμενη ημέρα «τραγουδούσε» όλους τους στίχους απέξω! Το γεγονός αυτό μετέτρεπε τους θεατές από «θεατές» σε πολίτες ενισχυμένης λογικής – ενισχυμένης, δηλαδή, συνείδησης της πολιτειακής τους υπόστασης. Με απλά λόγια, μην το ψάχνεις: θέατρο, δημοκρατία και γλώσσα (παιδεία δηλαδή και κριτική σκέψη) πάνε χεράκι χεράκι – στην Ελλάδα έστω.

Αυτά ισχύουν από τα τότε και θα ισχύουν όσο υπάρχει θέατρο, δημοκρατία και κριτική σκέψη που αρθρώνεται σε λόγο. Εκτός Ελλάδας, όλοι οι μεγάλοι συγγραφείς καταπιάνονταν με τα διαχρονικά υπαρξιακά ζητήματα ταυτόχρονα με τις αναγκαίες κοινωνικές διεκδικήσεις, που υπερισχύουν του ιστορικού χρόνου. Αυτό έκανε και ο Σέξπιρ, αυτό έκανε και ο Μολιέρος.

Στον «Μισάνθρωπό» του ο τελευταίος παρουσιάζει τον Αλσέστ (τον κεντρικό χαρακτήρα) ως έναν ειλικρινή σε βαθμό αντικοινωνικής συμπεριφοράς (με τα τότε και τα τώρα αποδεκτά κοινωνικά δεδομένα), που μισεί την υποκρισία και τη δηθενιά, με κάθε κόστος. Πρόκειται για ένα διαχρονικής αξίας έργο, με το οποίο καταπιάστηκαν σπουδαίοι θεατράνθρωποι διεθνώς. Ο Πέτερ Στάιν είναι ένας από αυτούς. Στα 85 του σήμερα, έχει διανύσει μια πορεία έξι δεκαετιών στις οποίες πραγματικά πρωτοπόρησε. Οι σκηνοθεσίες του υπήρξαν τολμηρές, αφοπλιστικές, πολιτικές: σημεία αναφοράς – αυτό υπήρξαν. Πριν από λίγα χρόνια καταπιάστηκε με τον «Μισάνθρωπο» σε μια παράσταση που παρουσιάστηκε στην πατρίδα του συγγραφέα, τη Γαλλία, χωρίς να έχει ωστόσο κάποια ιδιαίτερη καλλιτεχνική επιτυχία.

Την ίδια παράσταση έφερε και στην Ελλάδα και παίζεται ήδη στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά: το θέατρο ήταν γεμάτο με κόσμο που ήταν σχεδόν φανερό πως πήγε για να μπορεί να πει πως ήταν σε μια παράσταση του Στάιν (αρκετοί γύρω μας κοιμόντουσαν κατά τη διάρκειά της). Οσο για την ίδια την παράσταση, μόνο να φανταστούμε μπορούμε τι ήθελε να κάνει ο Στάιν. Προφανώς βασίστηκε πάνω στο κλασικό έργο σε σχέση με μια προοπτική συνάρτησης με το σήμερα.

Ωστόσο κάπου, κάπως του «παράπεσε» και το τότε και το σήμερα. Αν εξαιρέσουμε τον Γιωργή Τσαμπουράκη, την Ολια Λαζαρίδου και τον Γιώργο Ψυχογιό, ακόμα απορούμε για το πώς στεκόταν πάνω στη σκηνή η νεαρή πρωταγωνίστρια (επιλογή του Στάιν για τη Σελιμέν) Παρασκευή Δουρουκλάκη, η οποία κινούσε αδέξια τα χέρια της, το ίδιο αμήχανα με τον λόγο της. Αλλά ούτε ο Βασίλης Χαραλαμπόπουλος κατόρθωσε να συνδεθεί με το κείμενο, παρά τις ενδιαφέρουσες ερμηνείες του σε παρόμοια έργα στο παρελθόν.

Στο παρελθόν ανήκει και η ιστορία της Ελένης από το χωριό Κωσταλέξι, η οποία ήταν έγκλειστη από την οικογένειά της για 29 ολόκληρα χρόνια στο υπόγειο του σπιτιού της (1949-1978): «Οι τρελοί δεν πρέπει να φαίνονται στον κόσμο» ακούγεται στην ομώνυμη παράσταση, που μας γαλήνεψε την ψυχή με την ερμηνευτική και σκηνοθετική ομορφιά της και στέριωσε στο μυαλό μας με τη θεματική της. Ο Κωνσταντίνος Μωραΐτης σκηνοθετεί και πρωταγωνιστεί μαζί με δύο νέα κορίτσια (και σε ηλικία και ως παρουσίες στο ελληνικό θέατρο), την Αλκηστη Νικολαΐδη και τη Ζωγραφιά Μεντεσίδου. Μέσα σε μόλις μία ώρα οι τρεις αυτοί ταλαντούχοι ηθοποιοί καταφέρνουν να φέρουν στο σήμερα εξίσου διαχρονικά ζητήματα, όπως κάνει και ο Μολιέρος (και το κάνουν πολύ καλά): τι θεωρείται άνθρωπος; Από τον φόβο γλιτώνει ποτέ κανείς; Τι σημαίνει «αγαπάω»; Πόσο εγκληματικά μπορεί να δράσει το «τι θα πει ο κόσμος»;

Ο κόσμος λέει πολλά – πάντα θα λέει. Στη χώρα μας βρισκόμαστε σε ένα μεταίχμιο (πολιτικό, υπαρξιακό, κοινωνικό). Κοίτα να δεις που για ακόμα μία φορά το θέατρο δείχνει έναν δρόμο… Αρκεί να μη μείνει κανείς στα μεγάλα ονόματα και στο «τι λέει ο κόσμος», αλλά στο πώς η τόλμη και η δράση ως συνειδητές πράξεις μπορούν να σώσουν την ομορφιά ακόμα και μέσα από την τραγωδία.

? O «Μισάνθρωπος» παίζεται κάθε Τετ. 19.00, Πεμ. 20.00, Παρ. 21.00, Σάββ. 17.45, 21.00 (έως 4/6 – εισιτήρια στο viva.gr).

? Το «Κωσταλέξι» παίζεται στο θέατρο Θησείο (Τουρναβίτου 7, Ψυρρή), κάθε Παρ., Σάββ. 23.30 και Κυρ. 22.30 (διάρκεια: 60’ – οι συντελεστές επέλεξαν την ώρα ώστε οι θεατές να «αλλάζουν» τη μέρα τους μαζί τους). Εως 4/6.