Μια εικαστική ζωολογία

Μια εικαστική έκθεση βασισμένη στο σημαντικό λογοτεχνικό έργο του Τζορτζ Οργουελ «Η φάρμα των ζώων» (1945) αναπτύσσεται στον πάντα φιλόξενο χώρο των Εκδόσεων Μωβ Σκίουρος. Ενώθηκαν καλλιτεχνικές δυνάμεις νέων δημιουργών πάνω σε μια διαχρονική αλληγορία, που με βαθιά στόχευση μεταφέρει την κοινωνία των ανθρώπων στο ζωικό βασίλειο.

Καταγγελτικός, πολιτικός, είρων, θυμωμένος, με χιούμορ και μαχητικότητα αλλά πάνω από όλα ελεύθερος άνθρωπος και διανοητής, ο Οργουελ, με την τρυφερή και αμείλικτη πένα του καταθέτει έναν μεγάλο λογοτεχνικό μύθο, μια ανατρεπτική σάτιρα βγαλμένη μέσα από τον κόσμο των ζώων και μαζί μια μοναδική, πικρή τοιχογραφία ζωόμορφων ανθρώπινων χαρακτήρων.

Και ενώ μια διάχυτη στοργή για τον άνθρωπο, τη δύναμη και τις αδυναμίες του διαπνέει όλο του το έργο, ο Οργουελ μας αφηγείται εδώ συναρπαστικά ένα σύγχρονο παραμύθι για την ανθρώπινη υποκρισία και ιδιοτέλεια, για τις μορφές καταπίεσης που χαρακτηρίζουν τις ανθρώπινες σχέσεις, για τις βίαιες κατασταλτικές μεθόδους της εξουσίας.

Ο Οργουελ μας μιλά για τις «ολοκληρωτικές» διαστάσεις της φιλελεύθερης αστικής κοινωνίας, αλλά και τη δυσπιστία του για τα ψευδεπίγραφα προοδευτικά καθεστώτα, καταγγέλλει τη φίμωση της ελευθερίας του λόγου και της σκέψης στον «ελεύθερο» κόσμο, αποκαλύπτει τις μορφές και τις μεθόδους της χειραγώγησης του πολίτη στις σύγχρονες κοινωνίες, φανερώνει τη δόλια μεροληψία των ισχυρών του χρήματος, που διαχρονικά στηρίζουν και αποκαθηλώνουν τις πολιτικές ηγεσίες, σύμφωνα με τα ευκαιριακά συμφέροντά τους.

Τίποτε από όλα αυτά δεν έχει χάσει μέχρι σήμερα –και ιδίως σήμερα–, την επικαιρότητά του. Η δυστοπία μιας κοινωνίας της απανθρωπιάς, της συνδιαλλαγής, της αισθητικής και ηθικής αμετροέπειας, του πολιτικού κυνισμού, της ταξικής αδικίας και του κυνικού ανορθολογισμού σε έναν κόσμο βασανισμένο, ανήμπορο, μαθημένο να δέχεται το μέλλον που κάποιοι σχεδίασαν γι’ αυτόν – χωρίς αυτόν.

Πού βρίσκεται η τέχνη μέσα σε όλα αυτά; Η τέχνη σήμερα και πάντα –στους πολύ δύσκολους καιρούς– δεν μονολογεί, αλλά συνομιλεί με την κοινωνία που μέσα από αυτήν αντλεί το νόημα και τη δύναμή της. Και θέτει μόνιμα σαν υπαρξιακό της αξίωμα την αναζήτηση και διαφύλαξη της δικής της ελευθερίας, διεκδικώντας την αλήθεια της στη δική της «φάρμα των ανθρώπων». Με το δικό της κάθε φορά λεξιλόγιο παλεύει κι αυτή να συγχωνεύσει τους «πολιτικούς και καλλιτεχνικούς στόχους σε ένα ενιαίο σύνολο», όπως μας λέει και ο Οργουελ για το δικό του έργο.

Και σήμερα που η εξουσία, με τους αδιαφανείς μηχανισμούς της, είναι πρόθυμη και ικανή να αποσιωπά, να πλαστογραφεί, να διαστρεβλώνει την αλήθεια και να «κατασκευάζει» λοβοτομημένους «ιδιώτες» πολίτες, σήμερα, η τέχνη, αυτή η κοινόχρηστη αξία της ύπαρξης των ανθρώπων, είναι το κύριο όπλο αντίστασης απέναντι στην απειλή ενός σκοτεινού, απάνθρωπου παρόντος αλλά και μέλλοντος. «Ολα όσα προωθούν την ανάπτυξη του πολιτισμού, δουλεύουν και εναντίον του πολέμου», έγραφε ο Σίγκμουντ Φρόιντ.

Σε μια εποχή που τείνει να κυριαρχήσει η νομιμόφρων σιωπή και μεγαλώνει διαρκώς το έλλειμμα ελεύθερων συνειδήσεων, είναι κατεξοχήν ο πολιτισμός και οι αξίες του, με τον κριτικό λόγο και τη δημιουργική φαντασία, ο αναγκαίος και ικανός όρος για μια ελεύθερη, δημοκρατική, αντιδογματική, ανεκτική και αλληλέγγυα «φάρμα των ανθρώπων».

Μέσα στη μακρά πορεία στην ιστορία των κοινωνιών ήταν η εξωτερίκευση ενός εσωτερικού «εγώ» μέσα από τον μουσικό ρυθμό, την υποκριτική, την ποίηση, την εικόνα, την κίνηση, τον λόγο που ζωντάνευε τα πιο μύχια αισθήματα του ανθρώπου. Εφερνε στο φως μέσα από την ιδιόμορφη έκφραση της αρχέτυπης κραυγής την ανθρώπινη ανάγκη για επικοινωνία, για γνώση, για μετριασμό του φόβου, για εξοικείωση με το αινιγματικό, το άγνωστο, το ανοίκειο.

Και τη συνεχή αναζήτηση μιας «άλλης» αλήθειας πέρα από το επιφανειακό, το προφανές ή το κοινότοπο. Πέρα από το «καλό γούστο», την αισθητική καλλιέπεια ως αυτο-αξία, την «ευαισθησία της αυτοαναφορικότητας», η τέχνη δεν έρχεται να διασκεδάσει αλλά να γίνει η ψυχαγωγία που αναστατώνει τις συνειδήσεις, που υποσκάπτει κάθε φορά την τρέχουσα αντίληψη για τις συμβατικές αλήθειες και να εκφράσει με πρωτότυπο λόγο τον κόσμο της ζώσας και όχι κατασκευασμένης πραγματικότητας, τον κόσμο των αυθεντικών αισθημάτων, τις προσδοκίες και τις ελπίδες των ανθρώπων.

Μέσα στη «θύελλα της Ιστορίας που αποκαλούμε πρόοδο», μια θύελλα που στοιβάζει στα πόδια μας τα συντρίμμια του κόσμου μας (Β. Μπένγιαμιν), εκεί που ο Αγγελος της Ιστορίας βλέπει την καταστροφή γυρίζοντας την πλάτη στο μέλλον, καλούμαστε παρ’ όλα αυτά –και ίσως για όλα αυτά– να αναζητάμε μια ξεχασμένη ενότητα, το «ενιαίο σύνολο» του Οργουελ που ενώνει την τέχνη με τη ζωή.

Μέσα σ’ έναν σύγχρονο «πολιτισμό των ερειπίων» η τέχνη δεν προορίζεται να διακοσμήσει με την κομψότητα του ναρκισσισμού της, ούτε να αισθητοποιήσει τις μικροαστικές ονειρώξεις. Καλείται να διαφυλάττει τη δύναμή της, να είναι ελεύθερη και ενοχλητική, να είναι «η άμμος και όχι το λάδι στα γρανάζια του κόσμου», όπως γράφει ο Ελύτης.

Και ελεύθερη τέχνη στη «φάρμα των ανθρώπων» είναι αυτή που κρατά για τον εαυτό της το δικαίωμα να λέει στους ανθρώπους όχι μόνο αυτά που θέλουν, αλλά κυρίως αυτά που δεν θέλουν ν’ ακούσουν. Μια σπουδαία ρήση, ένα σπουδαίο βιβλίο, ο Οργουελ, ένας σπουδαίος ποιητής, στοχαστής της κοινωνίας των ανθρώπων.

Στον ωκεανό της σκέψης, η τέχνη, ναυαγός στα ξερονήσια των ιδεών της, λαχταρά να βρει ένα μπουκάλι στο πέλαγος, σταλμένο μήνυμα από ομότεχνους και αλλότεχνους, ναυαγούς και αυτούς της κοινής ελπίδας. Και τότε ο κόσμος γίνεται από μικρός, μέγας.

*Ομότιμος Καθηγητής Ζωγραφικής ΑΣΚΤ Αθηνών

? «Η Φάρμα των Ζώων»

Μια εικαστική Ζωολογία

Εκδόσεις – Βιβλιοπωλείο «Ο Μωβ Σκίουρος»

Πλατεία Καρύτση 4, 10461, 210-3251872

Επιμέλεα: Γιάννης Ψυχοπαίδης

Εγκαίνια 17 Μαΐου

Διάρκεια έκθεσης: 17 Μαΐου-17 Ιουνίου

Συμμετέχοντες: Αλέξανδρος Βέργης, Ανδριάνα Δαούτη, Δημήτρης Κατσούδας, Κωστής Κόντος, Αγγελική

Λόη, Ιβάν Μαστερόπουλος, Νίκος Παπαδόπουλος, Κωνσταντίνος Πάτσιος, Βασίλης Παφίλης, Μπέσσυ Ράλλη, Βασιλική Τζούτη, Δέσποινα Τσάκνη, Βίβιαν Χαλκύδη, Κατερίνα Χριστοπούλου, Γιάννης Ψυχοπαίδης