Σκηνή πρώτη: Μια γυναίκα, που δεν προσομοιάζει ούτε με τη στερεοτυπική εικόνα της γυναίκας ούτε του άνδρα, φτάνει στην Αίγυπτο. Είναι άνοιξη του 1941, στο Κάιρο. Αγριοι καιροί. Πόσο μάλλον για μια γυναίκα που δεν μοιάζει ακριβώς ούτε με άνδρα ούτε με γυναίκα, είναι κομμουνίστρια και συνεργάτιδα των μυστικών υπηρεσιών.
«Ακόμα κι αν κάποιος γνώριζε όλα τούτα, δεν θα μπορούσε επ’ ουδενί να μαντέψει το περιεχόμενο της δερμάτινης, πολυκαιρισμένης αποσκευής της», γράφει χαρακτηριστικά η Ιωάννα Πετροπούλου*. Μέσα στη βαλίτσα, η Ελλη Παπαδημητρίου είχε ένα χειρόγραφο κείμενο, γραμμένο με μολύβι, γύρω στις 30 σελίδες. Ενα ποίημα. Η ίδια θα το παραδεχθεί χρόνια αργότερα: μέσα στη μοναδική εκείνη αποσκευή που πρόλαβε να πάρει μαζί της, προσπαθώντας να ξεφύγει από τους Γερμανούς Ναζί, ήταν το χειρόγραφο της «Ανατολής».
Σκηνή δεύτερη: Δύο φίλες συνομιλούν. Από τη μια η σπουδαία Λένα Σαββίδη και από την άλλη η Ελλη Παπαδημητρίου – μια φεμινίστρια (από τις πρώτες στην Ελλάδα) υπεράνω το φεμινισμού, μια γυναίκα υπεράνω της θηλυκότητας, ένα ερωτικό πλασμα υπεράνω του ερωτισμού, μια διανοούμενη της Αριστεράς που συνελήφθη από τον Μεταξά, δεν σταμάτησε ποτέ να συμμετέχει στην Αντίσταση (κατά της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου, μετά κατά των Γερμανών κ.λπ.), μια αγωνίστρια από το 1906 που γεννήθηκε στη Σμύρνη μέχρι τον θανατό της το 1993 (ακόμη και μετά θάνατον συνεχίζει τις περιπέτειές της, καθώς κανείς δεν ξέρει καν πού είναι τα οστά της).
«Οργωσε» πραγματικά την Ελλάδα, πάνω σε ένα άλογο «σαν άνδρας», φωτογραφίζοντας και καταγράφοντας μαρτυρίες ντόπιων και προσφύγων. Το ζεύγος Μερλιέ την άκουσε και έτσι ξεκίνησε η συστηματική καταγραφή των προσφυγικών (εξ Ανατολής) ροών και η ίδρυση του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών.
«Απ’ το 1926 έως το 1935, έγραφα κάθε πρωί την “Ανατολή”, με σκοπό να το διαβάσουν και άλλοι», λέει η Ελλη στη Λένα. «Το 1936, με την πρώτη φασιστκή δικτατορία, κόπηκαν όλα -και θύμησες και γραψίματα. Πρώτη γεύση του πολιτικού διωγμού. Επειτα πόλεμος. Επειτα πάλι προσφυγιά. Το 1941, βρέθηκα στο Κάιρο, με την “Ανατολή” στη βαλίτσα μου, γραμμένη με μολύβι». Το ποίημα δεν ήταν μεγάλο -ούτε χίλιοι στίχοι. Δεν ήταν καν κλασικό ποίημα -σιγά μην ήταν. Ποτέ της δεν χώρεσε σε κανένα απολύτως στερεότυπο η Ελλη Παπαδημητρίου.
Μήτε δημιούργησε δικούς της κόσμους: την πραγματικότητα βίωνε, αλλά ελεύθερα (πόσο ελεύθερα!) και ως ελεύθερος/αδέσμευτος άνθρωπος την κατέγραφε. Αυτό έκανε και στην «Ανατολή»: τοποθετεί στο κάδρο της μη προνομιούχες κοινωνικές ομάδες και αναδημιουργεί το τι σημαίνει προσφυγιά (εν προκειμένω, από τη Μικρασία). Επί δεκαετίες το δούλευε: 1942 πρωτοεκδόθηκε στο Κάιρο και, μετά, ανά δέκα χρόνια, σχεδόν μέχρι το τέλος της ζωής της, το δούλευε ξανά και ξανά, σαν να κάνει το δικό της μνημόσυνο στους δικούς της ανθρώπους. Ο πρόσφυγας για τον πρόσφυγα.
Σκηνή τρίτη: Ηταν δεν ήταν 20 χρόνων ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος όταν γνωρίστηκε με την 70χρονη σχεδόν Ελλη. Ο ίδιος δούλευε, παράλληλα με τις σπουδές του στη δραματική σχολή του Ωδείου Αθηνών, στις εκδόσεις Κέδρος της άλλης ξεχωριστής γυναίκας, Νανάς Καλλιανέση. Η Ελλη είχε εκδώσει εκεί το έργο της «Κοινός Λόγος» -το πρώτο έργο που σκηνοθέτησε στο Θέατρο του Νέου Κόσμου ο Β. Θεοδωρόπουλος, κάποια χρόνια αργότερα.
Οταν, βέβαια, γνωρίστηκαν με την Ελλη, δεν είχε καν ιδέα ότι θα γινόταν σκηνοθέτης. Ο «Κοινός Λόγος» ήταν από τις πλέον επιτυχημένες παραστάσεις του νέου ελληνικού θεάτρου -τα κάνει αυτά η ζωή! (ειδικά σε όσους τη συνέδεσαν με την Ελλη Παπαδημητρίου). Πέρυσι, για τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή, ανέβασε για πρώτη φορά την «Ανατολή» στον χώρο της αρχαίας Τύρινθας… μια δική του ανάγκη (κάπως και σαν υπόσχεση), για ένα δικό της μνημόσυνο. Για τους θεατές ήταν λυτρωτικό… Δεν γράφω συχνά αυτή τη λέξη: λυτρωτικό. Μα η συγκεκριμένη παράσταση αυτό ήταν. Ευτυχώς, σε λίγες μέρες θα ξανανέβει στο Θέατρο του Νέου Κόσμου -εκεί που ανήκει.
? H Ιωάννα Πετροπούλου έχει καταπιαστεί με την βιογραφία της Ελλης Παπαδημητρίου, στο βιβλίο «Ελλη Παπαδημητρίου: μια γυναίκα του 20ού αιώνα – Ο κανόνας και η παράβαση», που κυκλοφόρησε πριν από λίγους μήνες από τις εκδόσεις Ερμής. Το πολύ ενδιαφέρον στο βιβλίο είναι πως δεν πρόκειται για μία ακόμη κλασική βιογραφία, αλλά για μια περιγραφή της ιστορίας ολόκληρου του 20ού αιώνα, ιδωμένη μέσα από τις εμπειρίες της συγκεκριμένης γυναίκας.
Η παράσταση «Ανατολή» θα παρουσιαστεί στο Θέατρο του Νέου Κόσμου (τηλ. 2109212900), 20/04 – 28/05/2023. Κάθε Τετ.-Σαββ. στις 21.00, Κυρ. 19.00. Παίζουν οι: Μανώλης Μαυροματάκης, Ελένη Ουζουνίδου, Μιχάλης Τιτόπουλος, Αποστόλης Ψυχράμης, Δημήτρης Καπουράνης. Συμμετέχει ο τσελίστας Tάσος Μισυρλής.
