Θύματα, θύτες και νομοθεσία

«Κάθε μέρα που περνάει μεταμορφωνόμαστε, από άνθρωποι με σάρκα και οστά, όλο και περισσότερο, σε λογαριασμούς στο διαδίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Δεν είναι κατ’ ανάγκη κακό αυτό. Μέσα στο διαδίκτυο υπάρχει και δικαιοσύνη και αδικία, και δημοκρατία και ολοκληρωτισμός, και ευκαιρίες και απώλειες. Κανείς δεν μπορεί να προβλέψει αν ο άνθρωπος και η ανθρωπότητα θα βγουν κερδισμένοι από αυτή την τεχνολογική επανάσταση».

Σωτήρης Κατσιμίχας, συγγραφέας του βιβλίου «“SoftEarth” – Ο απόλυτος εικονικός κόσμος»

Ζούμε σε μια εποχή που πρέπει να διαχειριστούμε τις πληροφορίες και ταυτόχρονα να προστατευτούμε από αυτές. Πριν ξεκινήσουμε καλά-καλά να εφαρμόζουμε τη νομοθεσία σχετικά με την Προστασία των Προσωπικών Δεδομένων (GDPR) και να κατανοήσουμε τι ακριβώς σημαίνει, ανοίγει γύρω μας η τεράστια μαύρη τρύπα των Cookies στην οποία γλιστράμε καθημερινά. Κι ενώ συμβαίνουν όλα αυτά, το κυβερνοέγκλημα βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη, οι θύτες και τα θύματα αυξάνονται καθημερινά και η κοινωνία όπως τη γνωρίζουμε αλλάζει μορφή. Οχι αύριο, αλλά σήμερα.

Η δικηγόρος δρ Μαρία Μυλώση είναι επιστημονική συνεργάτις του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και του Διεθνούς Πανεπιστημίου της Ελλάδας και το αντικείμενό της είναι το «Δίκαιο του Διαδικτύου»· και μαζί συζητάμε για όσα συμβαίνουν μπροστά στα μάτια μας όχι καθημερινά αλλά κάθε λεπτό: phishing, grooming, revenge porn… Και μέσα σε όλα αυτά, μια παράξενη, επικίνδυνη συχνά ισορροπία ανάμεσα στην ελευθερία έκφρασης και τη ρητορική μίσους που βιώνουν όλοι όσοι αναρτούν σκέψεις, ιδέες, γεγονότα στον αχανή κυβερνοχώρο…

● Εγκληματικότητα στο Διαδίκτυο. Ποια είναι τα συχνότερα αδικήματα που διαπράττονται. Ποιες υποθέσεις φτάνουν στο δικαστήριο; Πόσοι και με τι ποινές καταδικάζονται;

Η συνηθέστερη μορφή αδικήματος στον κυβερνοχώρο είναι η απάτη μέσω Διαδικτύου με στόχο τον προσπορισμό οικονομικού οφέλους. Αυτό συμβαίνει με τη μορφή ηλεκτρονικού «ψαρέματος» (phising) μέσω υποκλοπής προσωπικών στοιχείων, αριθμών πιστωτικών καρτών, κωδικών ηλεκτρονικής τραπεζικής. Η προσέλκυση θυμάτων γίνεται μέσω της παρακίνησης για συμμετοχή σε (ψευδείς) διαγωνισμούς για παροχή δωροεπιταγών από αλυσίδες σουπερμάρκετ, μέσω διαφήμισης για δήθεν ελκυστικά πακέτα διακοπών, μέσω εικονικών διαγωνισμών προσφοράς δωρεάν αεροπορικών εισιτηρίων, ακόμη και μέσω μηνυμάτων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για προσφορά εργασίας με υψηλές αποδοχές, χωρίς προαπαιτούμενη εργασιακή εμπειρία.

Αλλη συνηθισμένη μορφή αδικήματος είναι η εγκατάσταση κακόβουλου λογισμικού στους υπολογιστές και στις έξυπνες φορητές συσκευές (smartphones, tablets), με στόχο είτε την πρόκληση βλάβης στο λογισμικό της συσκευής είτε την υποκλοπή των δεδομένων που εμπεριέχονται στη συσκευή (οποιαδήποτε έγγραφα και φωτογραφίες είναι αποθηκευμένα σ’ αυτήν).

Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι και το φαινόμενο του «grooming», της προσέλκυσης ανηλίκων από ενήλικο άτομο για επαφή στον φυσικό κόσμο με σκοπό την τέλεση γενετήσιων πράξεων και τη διακίνηση υλικού παιδικής πορνογραφίας.

Μια άλλη, εξίσου ανησυχητική, είναι και η περίπτωση της προτροπής, κυρίως ανηλίκων, σε αυτοκτονία ή ο εντοπισμός χρηστών στο διαδίκτυο που επιθυμούν να αυτοκτονήσουν και προσπαθούν να πείσουν τον συνομιλητή τους να βάλει τέλος στη ζωή του.

Αυξάνονται επίσης συνεχώς οι περιπτώσεις της λεγόμενης «εκδικητικής» πορνογραφίας, η οποία συνίσταται στη χωρίς δικαίωμα κοινολόγηση ή στην απειλή για κοινολόγηση σε τρίτο πρόσωπο ή ανάρτηση σε κοινή θέα, πραγματική, αλλοιωμένη ή σχεδιασμένη εικόνα ή κάθε είδους οπτικό ή οπτικοακουστικό υλικό, στο οποίο αποτυπώνεται μη δημόσια πράξη άλλου που αφορά τη γενετήσια ζωή του.

Η περιήγηση στο λεγόμενο Σκοτεινό Δίκτυο (Dark Web) κρύβει κυρίως κινδύνους, μη εμφανείς, σε χρήστες οι οποίοι είτε δεν είναι επαρκώς εξοικειωμένοι με την τεχνολογία είτε είναι σε δύσκολη συναισθηματική κατάσταση και καταφεύγουν στα «θολά νερά» του Διαδικτύου αγνοώντας ή αψηφώντας τους κινδύνους που εμπεριέχει αυτή η πλοήγηση.

Σε περίπτωση απάτης ή οιασδήποτε μορφής εκμετάλλευσης από τη χρήση του Διαδικτύου, το πρώτο βήμα που μπορεί να κάνει ο ζημιωθείς είναι να απευθυνθεί στη Διεύθυνση Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος της Ελληνικής Αστυνομίας, αποστολή της οποίας είναι η πρόληψη, η έρευνα και η καταστολή εγκλημάτων ή αντικοινωνικών συμπεριφορών που διαπράττονται μέσω του Διαδικτύου ή άλλων μέσων ηλεκτρονικής επικοινωνίας. Συχνά, βέβαια, όσοι πέφτουν θύματα απάτης ή οιασδήποτε μορφής εκμετάλλευσης από τη χρήση του Διαδικτύου αποφεύγουν την προσφυγή στις αρμόδιες αρχές φοβούμενοι τον τυχόν στιγματισμό τους ή συνυπολογίζοντας την ταλαιπωρία στην οποία ενδέχεται να υποβληθούν εφόσον αναζητήσουν νομική προστασία, γεγονός που συνεπάγεται χρονοβόρες και συχνά πολυέξοδες διαδικασίες. Από την άλλη, ανάλογα και με τη βαρύτητα του εκάστοτε αδικήματος και εφόσον δεν πρόκειται για αυτεπάγγελτα διωκόμενο αδίκημα, εναπόκειται στην κρίση του ζημιωθέντος να συμβουλευτεί τον εξειδικευμένο σε θέματα προστασίας προσωπικών δεδομένων δικηγόρο και να ακολουθήσει τη νομική οδό για την αποκατάσταση της βλάβης που έχει υποστεί, περιουσιακή και ηθική.

Οι κυρώσεις για την παραβίαση των προσωπικών δεδομένων είναι σε πολλές περιπτώσεις αυστηρές και είναι διοικητικής, αστικής και ποινικής φύσεως.

● Πώς η ελληνική νομοθεσία προστατεύει την ιδιωτικότητα, την ταυτότητα του χρήστη και τα προσωπικά του δεδομένα;

Η ελληνική νομοθεσία έχει επαρκές και ιδιαίτερα ενδιαφέρον νομοθετικό πλαίσιο αναφορικά με την προστασία των προσωπικών δεδομένων και της ιδιωτικότητας εν γένει. Το δικαίωμα στην προσωπικότητα όπως αυτό προβλέπεται στον Αστικό Κώδικα, η συνταγματική διάταξη του άρθρου 9Α σύμφωνα με την οποία «καθένας έχει δικαίωμα προστασίας από τη συλλογή, επεξεργασία και χρήση, ιδίως με ηλεκτρονικά μέσα, των προσωπικών του δεδομένων», ο νόμος 3471/2006 για την προστασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και της ιδιωτικής ζωής στον τομέα των ηλεκτρονικών επικοινωνιών, ο γνωστός σε όλους Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων 2016/679 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, η Οδηγία 2016/680 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και φυσικά ο νόμος 4624/2019 αναφορικά με τα μέτρα εφαρμογής του ως άνω Κανονισμού και της ως άνω Οδηγίας, συνθέτουν το προστατευτικό πλέγμα αναφορικά με την προστασία των προσωπικών δεδομένων, όπως και όπου αυτά υφίστανται επεξεργασία. Πρόκειται για νομοθετήματα που είναι εν πολλοίς προσαρμοσμένα στις τεχνολογικές εξελίξεις, χωρίς αυτό φυσικά να σημαίνει ότι δεν επιδέχονται βελτίωση, αν αναλογιστεί μάλιστα κανείς και τη δυναμική παρουσία της Τεχνητής Νοημοσύνης και των εφαρμογών της στην καθημερινότητά μας.

● Ηθική του Διαδικτύου υπάρχει; Υπάρχουν κανόνες/κώδικες δεοντολογίας; Ποιοι ελέγχουν την τήρησή τους ή όχι; Ποιος ελέγχει ποιος πρέπει και πώς πρέπει να ελέγχει τα σχόλια και τις απόψεις στα social media; Καταστρατήγηση της προσωπικής ελευθερίας έκφρασης και ελεύθερης διακίνησης ιδεών ή σπίλωση, εκδικητικότητα, ρατσισμός και εκφράσεις μίσους χωρίς έλεγχο;

Ηθική στο διαδίκτυο μπορεί να υπάρξει εφόσον τηρούνται οι νόμοι αλλά και οι κανόνες δεοντολογίας, τόσο από τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης όσο και από τους ίδιους τους χρήστες. Ηδη από το 2016 έχει εκπονηθεί και ισχύει στην Ευρωπαϊκή Ενωση Κώδικας Δεοντολογίας για την καταπολέμηση της παράνομης ρητορικής μίσους στο Διαδίκτυο και τηρείται από το Facebook/Meta, το Twitter, το YouTube, το Instagram, το Tik Tok και άλλους παρόχους κοινωνικής δικτύωσης. Σύμφωνα μάλιστα με τη σχετική αξιολόγηση του Κώδικα για το έτος 2020 διαπιστώθηκε ότι το 90% του επισημασμένου περιεχομένου αξιολογήθηκε από τις πλατφόρμες εντός 24 ωρών και το 71% του περιεχομένου που θεωρήθηκε παράνομη ρητορική μίσους αφαιρέθηκε.

Ο χρήστης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, διατηρώντας λογαριασμό σε αυτά, οφείλει να αναγνώσει τους όρους χρήσης τους και εφόσον τους αποδεχτεί να αντιληφθεί πως ό,τι αναρτά στο Διαδίκτυο (κείμενο, εικόνα, φωτογραφίες, βίντεο) μπορεί να εμπίπτει στην ελευθερία έκφρασής του ή σε αυτό που ονομάζουμε ρητορική μίσους.

Το πώς εκλαμβάνεται κάθε φορά μια δημοσίευση, κρίνεται κατά περίπτωση και δεν είναι λίγες οι φορές που οι χρήστες ενός μέσου κοινωνικής δικτύωσης είτε αποκλείονται για κάποιο διάστημα από το ίδιο το μέσο, το οποίο ενεργοποιεί τους όρους του παραπάνω Κώδικα Δεοντολογίας, είτε αναγκάζονται να απαναρτήσουν τη δημοσίευσή τους ή ακόμη και να απενεργοποιήσουν τον λογαριασμό τους διαπιστώνοντας ότι μπορεί να έχουν προσβάλει με την ανάρτησή τους άλλους χρήστες. Ετσι, από τη μια η αυτολογοκρισία και η πολιτική ορθότητα στον δημόσιο διάλογο και από την άλλη η ψυχολογία του όχλου μπορούν να κατευθύνουν το περιεχόμενο ή ακόμη και τη συνέχεια διατήρησης μιας δημοσίευσης στο Διαδίκτυο.

Ας μην ξεχνάμει ότι στην εποχή της Κοινωνίας της Πληροφορίας τα όρια μεταξύ της ελευθερίας της έκφρασης και της ρητορικής μίσους μπορεί να είναι κάποιες φορές δυσδιάκριτα και για τον λόγο αυτόν ο χρήστης οφείλει να είναι ιδιαιτέρως προσεκτικός.

? Οι φωτογραφίες είναι από την έκθεση Connected (Περιοδική Εκθεση στο Νόησις για τους υπολογιστές και την Ιστορία του Διαδικτύου)