Αποκλεισμό… από την εργασία και οικονομική εξαθλίωση επέβαλε, για πολλά χρόνια, το μετεμφυλιακό κράτος της Δεξιάς σε χιλιάδες πολίτες λόγω των δημοκρατικών φρονημάτων τους! Βασικό «εργαλείο» ήταν τα περίφημα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων, που για περισσότερο από τρεις δεκαετίες ταλαιπώρησαν γενιές πολιτών, ακόμα και για την αντιστασιακή δράση των προγόνων τους.
Ειδικά για τους ναυτεργάτες υπήρχε και η διαβόητη «μαύρη λίστα» (black list) με τα ονόματα των «ενοχλητικών» για τους εφοπλιστές ναυτικούς, που διεκδικούσαν ανθρώπινες συνθήκες δουλειάς ή κατήγγειλαν τις ελλείψεις των πλοίων και τελικά βρίσκονταν κατηγορούμενοι για αδικήματα, όπως της «στάσης» κ.λπ.
«Μα επιτέλους οι εφοπλισταί κυβερνούν την χώραν μας;» είχε διερωτηθεί, με προφανή αγανάκτηση, σε ομιλία του στη Βουλή, ο βουλευτής της ΕΔΑ Γιάννης Παπαδημητρίου, για να παρατηρήσει: «80 χιλιάδες ναυτεργάτες και χιλιάδες συνταξιούχοι […] επιτρέπεται να καταδυναστεύονται υπό των εφοπλιστών;»
Το θέμα είχε αναδείξει, πολλές φορές, η Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (ΕΔΑ) προκαλώντας συνήθως αντιδράσεις από βουλευτές της ΕΡΕ, της… προγόνου της Νέας Δημοκρατίας, και ορισμένων βουλευτών της Ενωσης Κέντρου, οι οποίοι δεν δέχονταν να ακούγονται οι τραγικές ελλείψεις των πλοίων επικαλούμενοι το… καλό της Ναυτιλίας.
Τα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων θεσμοθετήθηκαν το 1938 από τη δικτατορία Μεταξά με τον Αναγκαστικό Νόμο 1075, όπου στο άρθρο 11 αναφερόταν ότι «ουδείς γίνεται δεκτός εις διαγωνισμόν ουδέ διορίζεται υπάλληλος ή υπηρέτης του Δημοσίου, Δήμου ή Κοινότητος ή νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου […] εάν δεν προσαγάγη πιστοποιητικόν του Υφυπουργείου Δημοσίας Ασφαλείας περί των κοινωνικών αυτού φρονημάτων». Αρκετά χρόνια αργότερα, το 1962, ο υφυπουργός Ασφαλείας της μεταξικής δικτατορίας Κ. Μανιαδάκης, ως βουλευτής πλέον της ΕΡΕ, απαντώντας σε επικρίσεις του κεντρώου πολιτικού Γεωργίου Μαύρου για το δικτατορικό καθεστώς, υπερηφανεύτηκε ότι «τα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων είναι ιδικής μου εμπνεύσεως και τα καθιέρωσα εγώ». Στη διάρκεια του Εμφυλίου τα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων… εξελίχθηκαν. Συγκροτήθηκαν Επιτροπές Νομιμοφροσύνης (Α.Ν. 516/1948) και καθορίστηκαν σε ποιες περιπτώσεις ήταν απαραίτητος ο έλεγχος της… εθνικοφροσύνης.
Σταδιακά, η απαίτηση του πιστοποιητικού, που εκδιδόταν από την Αστυνομία ή τη Χωροφυλακή, επεκτάθηκε από τον διορισμό στο Δημόσιο· άρχισε να απαιτείται για εγγραφή στα Πανεπιστήμια, έκδοση άδειας οδήγησης, για θέση εργάτη σε δήμο, ακόμη και για άδεια μικροπωλητή ή νεκροθάφτη!
«Δεν είναι υπερβολή ότι σχεδόν οι μισοί Ελληνες -και όχι μόνο μία φορά ο καθένας- έχουν υποβληθεί στη διαδικασία της αποκτήσεως του πιστοποιητικού», έγραφε ο Γιάννης Κάτρης («Η γέννηση του νεοφασισμού στην Ελλάδα», εκδόσεις Παπαζήση, 1974).
Το επαίσχυντο μέτρο συνεχίστηκε και μετά το τέλος του Εμφυλίου. Μάλιστα, ο υφυπουργός Εσωτερικών Ε. Καλαντζής της κυβέρνησης Παπάγου το χαρακτήρισε στη Βουλή (21.2.1995) ως «εξόχως δημοκρατικό», διότι «ο ενδιαφερόμενος διά την έκδοσιν πιστοποιητικού θα λαμβάνη γνώσιν των κατηγοριών του και θα αποκτά την ευχέρειαν και την δυνατότητα της αποδείξεως του αντιθέτου ή της αληθείας».
Ομως, την ίδια μέρα ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και μετέπειτα πρωθυπουργός Παναγιώτης Κανελλόπουλος… διευκρίνισε ότι σε περίπτωση αμφιβολίας δεν θα λαμβάνονται υπόψη τα στοιχεία που θα προσκομίζει ο ενδιαφερόμενος αλλά «θα προτιμήσωμεν να δώσωμεν πίστιν εις τας διαπιστώσεις των Σωμάτων Ασφαλείας»…
Εκείνο, που δεν έλεγαν είναι ότι ο ενδιαφερόμενος, ακόμα και εάν δεν είχε αναπτύξει πολιτική δράση, μπορούσε να μην πάρει το πιστοποιητικό εξαιτίας των φρονημάτων των γονέων του ή και μακρινών συγγενών!
Από τη δεκαετία του 1950 τα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων επεκτάθηκαν και στη θάλασσα. Αρχισαν να ζητούνται για την εισαγωγή σπουδαστών σε ναυτικές σχολές ,αλλά και την έκδοση ναυτικού φυλλαδίου.
«Προκειμένου να εισαχθούν εις ναυτικάς σχολάς εις ηλικίαν 15 ετών τους ζητούν να έχουν πιστοποιητικόν κοινωνικών φρονημάτων και όταν βγουν από την Σχολήν και θελήσουν να ναυτολογηθούν τους ξαναζητούν», είχε πει (24.11.1964) ο Γ. Παπαδημητρίου.
«Σήμερον γίνεται ένα ξεσκόνισμα ως προς την πρόσληψιν των εργατών θαλάσσης τοιούτου βαθμού, ώστε αν είχε κανένας εξ αυτών έναν παππού ή τον πατέρα του εις το ΕΑΜ δεν του χορηγείται το δικαίωμα να εργασθή εις τα πλοία», είχε πει (10.5.1965) και ο βουλευτής της Ενωσης Κέντρου Γεώργιος Λούλης ζητώντας την κατάργηση των «εκτάκτων μέτρων».
Για τους ναυτικούς, όμως, υπήρχαν επιπλέον δυσκολίες, που ξεκινούσαν από το λεγόμενο «Γραφείο 16» του υπουργείου Ναυτιλίας, κάτι σαν υπηρεσία Ασφάλεια. Εκεί φαίνεται ότι τηρούνταν η περίφημη «μαύρη λίστα», όπου καταγράφονταν οι ναυτικοί που έκαναν καταγγελίες συνήθως για θέματα μισθοδοσίας, τροφοδοσίας και ελλείψεων των πλοίων. Χαρακτηρίζονταν κομμουνιστές και κινούνταν διοικητικές ή και ποινικές διαδικασίες εναντίον τους.
«Τα μέλη του πληρώματος του φορτηγού Α’ [σ.σ. αδιευκρίνιστο όνομα στα πρακτικά της Βουλής] οδηγήθηκαν εις το ανακριτικό συμβούλιον διότι ενυπογράφως κατήγγειλαν εις ΥΕΝ ότι το πλοίο ταξίδευεν στον Ειρηνικό με σάπιες σωσίβιες λέμβους. Και κατεδικάσθησαν», είχε καταγγείλει, μετά τη τραγωδία του «Ηράκλειον», ο βουλευτής της ΕΔΑ Βασίλης Νεφελούδης, προσθέτοντας και άλλες περιπτώσεις ναυτικών, που κατηγορήθηκαν για «στάση» μετά από καταγγελίες για πλοία-σαπάκια της εποχής.
Με την ένταξη των ναυτικών στη «μαύρη λίστα» τους αφαιρούνταν το ναυτικό φυλλάδιο «και τότε τους απαγορεύεται να εξέλθουν της Ελλάδος ή να εισέλθουν εάν ευρίσκονται εις το εξωτερικό», όπως είπε ο Παπαδημητρίου. Οι ναυτικοί, που περιλαμβάνονταν στη «μαύρη λίστα» και «αποκλείονται από τη ναυτικήν εργασίαν», ανέρχονταν σε 3.000, είχε καταγγείλει ο Β. Νεφελούδης.
Για την ιστορία να πούμε ότι τα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων καταργήθηκαν αρχικά στον χώρο της εκπαίδευσης το 1964 από την κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου και επανήλθαν το 1967 με τη στρατιωτική δικτατορία. Η οριστική κατάργησή τους έγινε το 1981 από τη πρώτη κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου.
