«Τα λάθη του Μητσοτάκη είναι πολλά»

Tο Πανεπιστήμιο της Ρώμης La Sapienza έδωσε το όνομα της Μυρσίνης Ζορμπά στο Εργαστήρι Νεοελληνικών Σπουδών. Μέγιστη τιμή για την ίδια και τη χώρα μας η ονοματοδοσία στο πανεπιστημιακό τμήμα που συστάθηκε το 2019 και στα μέσα Δεκεμβρίου του 2022 εγκαινιάστηκε επίσημα.

Ερευνήτρια, διανοούμενη, εκδότρια, συγγραφέας, πολιτικός, η Μυρσίνη Ζορμπά συνδέθηκε με την ιταλική γλώσσα, τον πολιτισμό, τη διανόηση, την τέχνη, τους συγγραφείς όταν το 1973, με υποτροφία του ιταλικού κράτους, βρέθηκε για μεταπτυχιακές σπουδές Φιλοσοφίας του Δικαίου στη Νομική Σχολή της Sapienza. Οι ιδέες, η ατμόσφαιρα, η συνάντηση με μαρξιστές καθηγητές στο Πανεπιστήμιο (αδιανόητο για τα ελληνικά δεδομένα), οι βιβλιοθήκες, ο χώρος των εκδόσεων, ο Παβέζε, ο Παζολίνι, η Γκίνσμπουργκ, ο Γκράμσι, ο άνεμος δημοκρατίας και ελευθερίας στη Ρώμη ασκούν έντονη επιρροή στη νεαρή Ελληνίδα που ανακαλύπτει νέους ορίζοντες και ανοίγει τα φτερά της.

Εκεί και τότε μπαίνουν οι στέρεες βάσεις για τη μετέπειτα λαμπρή πορεία της σε διαφορετικούς τομείς. Σε μια εποχή, όπως η ίδια μας λέει, που η ελληνική κουλτούρα τροφοδοτείται από την ιταλική και το ιταλικό πολιτιστικό μοντέλο, ανανεωμένο από τον Γκράμσι, επιδρά καθοριστικά σε εκδοτικούς και πολιτιστικούς ελληνικούς κύκλους τα χρόνια της Μεταπολίτευσης.

Η συνέντευξη που ακολουθεί έγινε με αφορμή το τιμητικό γεγονός με την τεράστια συμβολική αξία που συνενώνει το παρελθόν με το παρόν και το μέλλον.

Ωστόσο, στη συζήτηση αναδύθηκε και η τρέχουσα επικαιρότητα, καθώς η πρώην υπουργός Πολιτισμού και ευρωβουλευτής, με τακτική αρθρογραφία, δηλώσεις και παρεμβάσεις της παίρνει θέση στον δημόσιο διάλογο για την πολιτική, τον πολιτισμό, την κοινωνία, αναδεικνύοντας και άλλες πτυχές των γεγονότων.

● Κυρία Ζορμπά το όνομά σας δόθηκε στο Εργαστήριο Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Ρώμης και μάλιστα η πρωτοβουλία πάρθηκε από τους ίδιους τους καθηγητές. Το περιμένατε; Και τι νιώσατε;

Ηταν έκπληξη, όχι μόνο γιατί ήταν μια τιμητική για μένα απόφαση, την οποία εκτιμώ βαθιά, αλλά και γιατί ο προβληματισμός των καθηγητών σε αυτό το πανεπιστημιακό τμήμα ακολούθησε δρόμους οι οποίοι συνάντησαν τη δική μου πορεία. Είναι κάτι απρόσμενο, υπάρχει χρονική απόσταση. Το να βρεθώ μαζί με τον Μάριο Βίτι σε μια συγκατοίκηση η οποία φιλοξενεί αρχείο, παρατηρητήριο, την ελληνοϊταλική κουλτούρα με ξανάβαλε να σκεφτώ όλα αυτά τα χρόνια τη διαδρομή και τις σχέσεις που πραγματικά είχαμε ως Ελληνες φοιτητές με την Ιταλία. Πώς τροφοδοτήθηκε η ελληνική κουλτούρα από την ιταλική μέσα από μεταφράσεις, από συγγραφείς και πώς για αρκετά χρόνια στηριχθήκαμε στο ιταλικό πολιτιστικό παράδειγμα. Δεν ήταν απλό, γιατί τα χρόνια της Μεταπολίτευσης ο οδηγός που είχαμε στην Ελλάδα είτε στην εκδοτική δουλειά, είτε γενικότερα στην πολιτιστική κίνηση των ιδεών θα μπορούσε να είναι ο παλιός δρόμος της Αριστεράς, μια παραδοσιακή μαρξιστική προσέγγιση. Αλλά, όχι, είχε ανανεωθεί πολύ από τον Γκράμσι και όλους εκείνους στην Ιταλία που στη συνέχεια δούλεψαν ένα μοντέλο που περιλάμβανε την εργατική τάξη, τα λαϊκά στρώματα, την κουλτούρα δηλαδή των ανθρώπων της καθημερινής ζωής. Και αυτό ήταν πολύ σημαντικό. Το παράδειγμα που έχουν ακολουθήσει στην έδρα των Νεοελληνικών Σπουδών ο καθηγητής Χρήστος Μπιντούδης και οι συνεργάτες του, όπως και το Τμήμα Ευρωπαϊκών και Αμερικανικών Σπουδών στο οποίο ανήκουν, είναι για πρώτη φορά έπειτα από δεκαετίες ένα άνοιγμα διαπολιτισμικό. Σε αυτή τη διαπολιτισμικότητα συναντηθήκαμε και σ’ αυτήν θεμελιώθηκε το Εργαστήρι Νεοελληνικών Σπουδών, που το νιώθω σαν τον τόπο επεξεργασίας, συνεργασίας και διαλόγου των σύγχρονων ιδεών.

● Ως υπουργός Πολιτισμού επιχειρήσατε να δημιουργήσετε εκείνες τις πολιτισμικές πολιτικές οι οποίες θα απαντούσαν στις ανάγκες της κοινωνίας για ισότιμη σχέση με τον πολιτισμό, τη σύνδεση του σύγχρονου

πολιτισμού με την περιφέρεια και τη νέα γενιά, την ενίσχυση των νεανικών ομάδων των καλλιτεχνών δημιουργών, των βιβλιοθηκών κ.ο.κ. Μπορούμε να πούμε ότι το όραμά σας τροφοδοτήθηκε από το διαπολιτισμικό άνοιγμα το οποίο βιώσατε στα νιάτα σας στην Ιταλία;

Ναι, και από αυτό και από την εμπειρία μου στην Ευρωβουλή. Το υπουργείο Πολιτισμού δεν μπορεί να αποτελεί έναν απλό διοικητικό μηχανισμό εκτέλεσης τεχνικών έργων και ανάθεσης εργολαβιών. Οφείλουμε να το δούμε ως δρώντα ζωντανό οργανισμό με φόντο όλα τα ρεύματα των σύγχρονων ιδεών που στηρίζονται στη διαπολιτισμικότητα, στη συμμετοχικότητα και τη συμπεριληπτική κουλτούρα, στη σχέση των ευρωπαϊκών με τις παγκόσμιες πολιτισμικές αξίες από τις οποίες θα εμπνέεται στόχους και θα αντλεί

προγραμματικές κατευθύνσεις.

«Η συμφωνία για τη συλλογή Στερν πρέπει να ανατραπεί άμεσα και συγκροτημένα»

Οι εμμονές, οι ιδεοληψίες και η τυπική διπλωματία δεν του ταιριάζουν. Η πολιτική του πολιτισμού δεν έρχεται με τον γνώμονα τοπογράφου μηχανικού αλλά αποτελεί το Δέλτα ενός ορμητικού ποταμού που αναζητά, αξιοποιεί και αναδεικνύει τη δημιουργικότητα της χώρας, αρδεύει από την

κουλτούρα της κοινωνικής ενδοχώρας και της περιφέρειας, ρίχνει γέφυρες για να μειώσει τις αποστάσεις και τις ανισότητες, πειραματίζεται χωρίς προκαταλήψεις και διακρίσεις. Δεν διαμορφώνει, πίσω από κλειστές πόρτες, φοβικές συμπεριφορές και κοινωνική επιλεκτικότητα τύπου Λιγνάδη και ημετέρων. Απαιτεί διαφάνεια, αξιοκρατία, αίσθηση δικαίου και διαβούλευση ώστε να φέρει τις πιο δημιουργικές δυνάμεις στο κέντρο του διαλόγου, δίνοντάς τους την ευκαιρία να εκφραστούν ελεύθερα, να ανταλλάξουν εμπειρίες, να δοκιμαστούν. Ο κόσμος των τεχνών, του βιβλίου, οι πολιτισμικές κοινότητες, τα υπό διαμόρφωση κύτταρα προβληματισμού και ελεύθερης διανόησης αποτελούν τα πολύτιμα στοιχεία που διαμορφώνουν την αυριανή μας ταυτότητα. Ολα αυτά συνιστούν αντικείμενο συζήτησης και αναλύσεων στα διεθνή συνέδρια και όποιος τα αγνοεί παραμένει δέσμιο της γραφειοκρατίας και της στείρας απαιδευσίας, ενός κατ’ όνομα πολιτισμού, επιφανειακού και χωρίς κοινωνικές ρίζες. Ενός τουριστικού καταναλωτικού πολιτισμού που όπου εφαρμόστηκε ήταν καταστροφικός και οδήγησε στο βαθύ υπαρξιακό ερώτημα: Πολιτισμός ή βαρβαρότητα

● Συμμερίζεστε τις σφοδρές αντιδράσεις που έχουν ξεσπάσει στον χώρο του σύγχρονου πολιτισμού από τους καλλιτέχνες-εργαζόμενους μετά το Π.Δ. 85/2022 και τι οφείλει να κάνει το υπουργείο Πολιτισμού;

Στην περιπετειώδη εξέλιξη των καλλιτεχνικών σπουδών, στην οποία πλήθος ατελών και αντιφατικών νομοσχεδίων ανέτρεπαν κατά καιρούς ισορροπίες χωρίς να δίνουν λύσεις και έκρυβαν κάτω από το χαλί τα προβλήματα, ήρθε τώρα η χαριστική βολή με την έκδοση του Π.Δ. που τις υποβαθμίζει σε επίπεδο Λυκείου. Ανειδίκευτοι εργάτες οι καλλιτέχνες σε μια χώρα ευρωπαϊκή με σύγχρονο πολιτισμό; Τα σχολεία χωρίς καλλιτεχνική παιδεία και μαθήματα κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών, προετοίμασαν το έδαφος ισοπεδώνοντάς το.

Η ιδεώδης κοινωνία που επιδιώκει η Ν.Δ. είναι μια άμορφη μάζα φτηνής εργασίας. Τα είχαν πει στην έκθεση Πισσαρίδη. Φτηνό εργατικό προσωπικό για ξένες επενδύσεις. Στα πλαίσια αυτά αντιλαμβάνονται τους καλλιτέχνες και την καλλιτεχνική παιδεία αιχμάλωτους. Αλλά το Π.Δ. που δυστυχώς η Πρόεδρος έσπευσε απερίσκεπτα να υπογράψει είναι προφανές ότι δεν θα μακροημερεύσει. Οι καλλιτεχνικές σπουδές και τα επαγγελματικά δικαιώματα, οι καλλιτέχνες ως εργαζόμενοι, η ίδια η πολιτιστική ζωή του τόπου έχει ανάγκη από πραγματική διαβάθμιση και αναβάθμιση σπουδών που να ανταποκρίνεται όχι μόνο στις απαιτήσεις της σύγχρονης εποχής αλλά και στις προσδοκίες της χώρας. Τη σημερινή κυβέρνηση δεν την ενδιαφέρει.

● Υπάρχουν πολλά ζητήματα γύρω από τη συμφωνία για τη διαβόητη συλλογή Στερν. Οπως έχει πει η κ. Μενδώνη και ο πρωθυπουργός, η φόρμα της θα χρησιμοποιηθεί στο μέλλον και για άλλες περιπτώσεις ιδιωτικών συλλογών. Θεωρείτε ότι η κατάργησή της είναι μονόδρομος;

Πρέπει να ανατραπεί πολύ άμεσα και συγκροτημένα, με τη βοήθεια έγκυρων διεθνών και Ελλήνων νομικών αλλά και αρχαιολόγων. Ετσι θα μπορέσει να καταλάβει και ο περισσότερος κόσμος τι παιχνίδι παίχτηκε. Με τη συμφωνία αυτή η κυριότητα αρχίζει και μετατρέπεται σε κάτι φαντασιακό, ενώ είναι πολύ συγκεκριμένο που γεννάει δικαιώματα, υποχρεώσεις και έχει οντότητα. Βλέπεις μια κυβέρνηση η οποία ορκιζόταν στο όνομα της ιδιοκτησίας, του πατριωτισμού, της κληρονομιάς να αναιρεί την κυριότητά της στην πολιτιστική κληρονομιά και να την μετατρέπει σε τζόγο με συνεταίρους ιδιώτες.

Αν σκεφτούμε διάφορες συγκυρίες στο μέλλον και ποιος θα πάρει τις αποφάσεις από αυτό το Ιδρυμα, τότε καταλαβαίνουμε ότι χάνει την αίγλη με την οποία το έχουν περιβάλλει καθώς διαπιστώνουμε ότι μέλη του Συμβουλίου του είναι ο γιος του Στερν, κάποιος ιδιώτης που βρίσκεται στην Αμερική, κάποια κυρία η οποία δεν ξέρουμε τι ακριβώς συμφέροντα έχει. Αυτοί αποφασίζουν. Πού είναι το ελληνικό κράτος; Πού είναι το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού; Πού είναι το Δημόσιο συμφέρον; Κι έπειτα κόπτονται κροκοδείλια για τους αρχαίους προγόνους.

● Εντονη κριτική ασκείται και για τη διαχείριση, από τον ίδιο τον πρωθυπουργό, της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα που γίνεται με κρυφές συναντήσεις και πρωτοφανείς πρακτικές. Τις οποίες μάλιστα ακολούθησε μετά την απόφαση της UNESCO ότι το αίτημά μας είναι διακρατικό και όχι ανάμεσα στο Μουσείο Ακρόπολης και το Βρετανικό. Γιατί θεωρείτε ότι ακολουθεί αυτή την τακτική;

Πιστεύω ότι στο μέλλον που θα αποτυπωθούν σε πραγματικές μελέτες με τεκμηρίωση, οι δηλώσεις που έχουν γίνει, οι πρωτοβουλίες που έχουν παρθεί από τον Μητσοτάκη, οι λύσεις που προκρίνονται κατά καιρούς, θα φανεί ότι είναι ένα αίολο σχήμα, μια ευκαιριακή καιροσκοπική αντιμετώπιση με στόχο το πολιτικό όφελος στις επόμενες εκλογές. Δεν υπάρχει κάτι άλλο, είτε αφορά συμφωνίες που γίνονται κάτω από το τραπέζι με μέλη της αστικής ελληνικής ελίτ που θέλουν διακαώς να βρίσκονται στη διοίκηση μουσείων και αρχαιολογικών χώρων, είτε το αίτημα επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα. Νομίζω ότι τα λάθη του Μητσοτάκη που σημειώνονται είναι πολλά και δείχνουν έναν άνθρωπο που δεν γνωρίζει το πεδίο, καθοδηγείται, δυσκολεύεται να μάθει το μάθημά του και με κάθε ευκαιρία ψάχνει τρόπο να εντυπωσιάσει. Ξέρει ότι συζητώντας με τον Βρετανό πρωθυπουργό θα λάβει άρνηση, και δεν έχει πρόβλημα να διαστρεβλώσει την προσβολή, μετά να μιλήσει ο ίδιος με τον διευθυντή του Βρετανικού Μουσείου, αντί να στείλει τον διευθυντή του Μουσείου Ακρόπολης όπως θα ήταν λογικό.

Δηλαδή κανένα πρωτόκολλο πολιτικό ή διπλωματικό δεν τον σταματάει από τον μεγάλο πόθο του, τον άσβεστο, να φέρει πίσω τα Γλυπτά πριν από τις εκλογές για να παραστήσει τον εθνικό ηγέτη. Η υπεροψία και η φαντασίωσή του ξεπερνούν την πραγματικότητα και του δημιουργούν αυταπάτες. Από τη στιγμή που δεν θα τα καταφέρει βέβαια, θα υπάρξει άλλο σενάριο και πατριωτικό παραλήρημα, προκειμένου η αποτυχία να μην κολλήσει επάνω του. Ως τότε, θα μηχανεύεται ενδιάμεσα νομικά τεχνάσματα, παραρτήματα, ιδρύματα κ.λπ. που, όμως, στην πραγματικότητα υποβαθμίζουν την ιστορία της χώρας και πληγώνουν το συμβολικό κεφάλαιο της πολιτιστικής κληρονομιάς μας. Δεν έχει κανένα δικαίωμα να το κάνει και, πιστεύω, ότι θα το πληρώσει τελικά.

● Εχουν περάσει πάνω από 40 χρόνια από τότε που διατυπώθηκε το αίτημα της επιστροφής από τη Μελίνα Μερκούρη. Σήμερα οφείλουμε να βάλουμε τη διεκδίκηση σε νέες βάσεις, να υπάρξει ανασυγκρότηση;

Ναι, οφείλουμε να είμαστε σοβαροί πριν απ’ όλα. Τα σημερινά κυβερνητικά τεχνάσματα μπορεί να δημιουργούν μια εντύπωση κινητικότητας, αλλά στην πραγματικότητα αποδεικνύουν ότι ευτελίζεται ο στόχος. Στα 200 χρόνια Aνεξαρτησίας του ελληνικού κράτους, δεν σκέφτεσαι να δημιουργήσεις παράρτημα του Βρετανικού Μουσείου στην Αθήνα, ούτε καταφεύγεις σε φιλικές κουβεντούλες με τον Βρετανό πρωθυπουργό χωρίς να έχεις εξασφαλίσει τη συναίνεσή του. Δεν έφαγε πόρτα μόνο από τον Τζόνσον, αλλά και από τον Σούνακ.

Αν δεν τρομοκρατείσαι από τον πολιτικό χρόνο των εκλογών, ρίχνεις όλες τις δυνάμεις στην UNESCO διότι εκεί θα αναγνωριστεί πραγματικά το δικαίωμα της χώρας και ταυτόχρονα κάνεις μια

διπλωματία, η οποία πρέπει να είναι συντεταγμένη. Δεν μπορείς να τρέχεις μια στο Βρετανικό Μουσείο, μια στον πρωθυπουργό τάζοντας ανταλλάγματα. Η Μελίνα, παρ’ ότι στην εποχή της το αίτημα ήταν πρωτοποριακό, πρωτάκουστο και με πολύ λιγότερα μέσα, είχε μια γραμμή σαφή στα μάτια όλων μας. Αντίθετα εδώ έχουμε ζαλιστεί από το τι θα δώσουμε για να τα πάρουμε πίσω, πάνω και κάτω από το τραπέζι. Μεγαλοστομίες και επικοινωνιακά κόλπα χωρίς στρατηγική.

● Από την εποχή που ήσασταν εσείς υπουργός Πολιτισμού μέχρι σήμερα, ποιο είναι το σχέδιο του ΣΥΡΙΖΑ;

Νομίζω ότι αυτό που έχουμε να κάνουμε είναι να είμαστε σταθεροί επαναδιατυπώνοντας με τα καινούργια δεδομένα το αίτημα της επιστροφής, του επαναπατρισμού, της επανένωσης διότι και οι διατυπώσεις αλλάζουν και έχουν νομικές συνέπειες. Πάντοτε χρειάζεται να παίρνουμε υπόψη μας τα νέα δεδομένα και τις αποφάσεις των διεθνών οργανισμών, τις εξελίξεις, τις πρωτοβουλίες που λαμβάνονται, να έχουμε σταθερότητα και μια σοβαρή γραμμή που δεν θέλει να αποκομίσει στενό πολιτικό όφελος. Είναι ζήτημα πολιτισμικής αξιοπρέπειας της χώρας, της ολοκληρωμένης της παρουσίας όχι μόνο στην Ευρώπη αλλά και στον παγκόσμιο χάρτη. Ολοι γνωρίζουν τι σημαίνει Ακρόπολη, επομένως να μένεις σταθερός και δραστήριος δεν σημαίνει ότι μένεις και στάσιμος.

● Ηταν η γραμμή που πρέσβευε και ο αείμνηστος Δημήτρης Παντερμαλής, καθώς και να επιμείνουμε στην ενημέρωση της διεθνούς κοινότητας με στοιχεία που αποδεικνύουν ότι το μνημείο βανδαλίστηκε.

Θεωρώ ότι ο Δημήτρης Παντερμαλής κρατούσε εξαιρετική ισορροπία. Κατ’ αρχάς διότι ερεύνησε τα δεδομένα και τον τρόπο με τον οποίο αποσπάστηκαν τα μάρμαρα. Προώθησε την έρευνα και τη συντήρηση, δημιούργησε τεχνογνωσία, συνεργάστηκε με το Βρετανικό Μουσείο. Με την κυβέρνηση Μητσοτάκη, έπαψε να εισακούγεται και ακολουθήθηκε μια καινούργια αναζήτηση μεταξύ μεγάλων νομικών γραφείων. Θυμηθείτε και την αποτυχημένη προσπάθεια Σαμαρά.

● Πώς εκτιμάτε το έργο που έχει παράξει συνολικά μέχρι σήμερα η πολιτική ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού;

Εχω δει εξαγγελίες έργων και πολυπραγμοσύνη, αλλά δεν έχω δει έργο πολιτισμού. Εχω δει την καταστροφική εμμονή, την έλλειψη μέτρου και τον ανάρμοστο φανατισμό της υπουργού, έχω δει τη γραμμή ψηφοφορίας των βουλευτών, έχω δει την κακή υπεράσπιση των βουλευτών της Ν.Δ. που είναι κατωτάτου επιπέδου εισηγητές στα νομοσχέδια, έχω δει ημιτελή έργα που τα ξεχνάμε γιατί αναγγέλλονται νέα.

«Ο χειρισμός της κυβέρνησης στο θέμα των υποκλοπών εμπεριέχει την αυτοκτονία της»

Εχουν περάσει σχεδόν τέσσερα χρόνια, το «Ακροπόλ» είναι νεκρό και κενό, οι Δεσμώτες του Φαλήρου έχουν διαλυθεί και καμία επίσημη ανακοίνωση δεν έγινε, η Αμφίπολη βρίσκεται κάπου ανάμεσα σε χειμώνες με βροχές και καταρρεύσεις, στη Θεσσαλονίκη αρχίζουν κάποιες αρχαιότητες να «ξανακολλάνε» σαν να είναι κομμάτια μπακλαβά. Κανένας σεβασμός, όλα είναι σε εκκρεμότητα. Για το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο αναμένουμε ακόμη τα σχέδια και τις μελέτες.

Η αναβάθμιση και η υπόγεια επέκτασή του ήταν το πρώτο έργο που εξαγγέλθηκε από τον Μητσοτάκη τον ίδιο μήνα που ανέλαβε η κυβέρνηση. Δεν έχουμε δει τίποτα.

Το κυριότερο, οι πολίτες έχουν την αίσθηση ότι υπάρχει ένα υπουργείο που δεν αγαπάει τον πολιτισμό.

● Ποιο είναι το σχόλιό σας για το μεγαλύτερο σκάνδαλο στο Ευρωκοινοβούλιο, το Qatar-gate με πρωταγωνίστρια την Εύα Καϊλή και τις συνεχείς αποκαλύψεις.

Είναι ζήτημα επιλογής και ανάδειξης προσώπων από τους κομματικούς μηχανισμούς και τις ηγεσίες. Ποιοι επιλέγουν και με ποια κριτήρια ποιους ή ποιες. Επειτα έρχεται το πρόβλημα ποιους και ποιες και με ποια κριτήρια ψηφίζουμε. Θα μπορούσε να υπάρχει μια διαδικασία πρόκρισης επιλογών των υποψηφίων πιο δημοκρατική και αξιόπιστη, όπως επιλέχθηκε για τους αρχηγούς κομμάτων τα τελευταία χρόνια.

● Υπήρξατε ευρωβουλευτής, θεωρείτε ότι τέτοιου τύπου σκάνδαλα ευνοούνται στο περιβάλλον του Ευρωκοινοβουλίου;

Ευνοούνται από τα λόμπι, τα οποία είναι εγκατεστημένα στις Βρυξέλλες και φανταστείτε ότι γίνονται μέχρι ξεναγήσεις στα κτίρια όπου έχουν τα γραφεία τους οι λομπίστες ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωκοινοβούλιο. Από την Αμερική ήρθε αυτή η «τέχνη» και τώρα αντιστοιχούν δύο λομπίστες σε κάθε ευρωβουλευτή. Κανονική χειραγώγηση.

Σε θέματα τηλεπικοινωνιών, ενέργειας, για οδηγίες και αποφάσεις που αφορούν ΜΜΕ, κινητή τηλεφωνία, φαρμακοβιομηχανίες ακούγονται πάρα πολλά, αλλά ποτέ δεν είχε πιαστεί κάποιος επ’ αυτοφώρω. Δεν πιστεύω ότι είναι η πρώτη φορά που συμβαίνει. Χρειάζεται όχι απλώς τήρηση αλλά και ανανέωση των κανόνων δεοντολογίας, καθώς η κακόβουλη επινοητικότητα δεν κάθεται με σταυρωμένα χέρια και τα λεφτά είναι πολλά.

● Για το σκάνδαλο των υποκλοπών και τον τρόπο που το διαχειρίζεται η κυβέρνηση, ποια είναι η άποψή σας;

Το έχουν πει οι συνταγματολόγοι, ο πρωθυπουργός θα έπρεπε να παραιτηθεί, είναι μείζον συνταγματικό πρόβλημα ενός κράτους δικαίου. Πραγματικά θίγει θεμελιώδη ζητήματα. Οι δικαιολογίες της κυβέρνησης και του Μητσοτάκη δεν πείθουν κανένα. Χάρη κυρίως στην ερευνητική δημοσιογραφία, είμαστε μπροστά σε ένα ζήτημα που θα συνεχίσει να δίνει εκπλήξεις. Δεν μπορεί να κρυφτεί άλλο. Αυτός ο τρόπος λειτουργίας ενός καθεστώτος περιέχει την αυτοκτονία του. Δεν μπορεί να καλυφθεί κάτω από οποιοδήποτε πρόσχημα.

● Η ελληνική δικαιοσύνη στέκεται στο ύψος των περιστάσεων; Πώς σχολιάζετε την επίθεση του εισαγγελέα Ισίδωρου Ντογιάκου κατά δημοσιογράφων και εκδοτών;

Η ελληνική δικαιοσύνη πάσχει, το ξέρει κάθε πολίτης από προσωπική εμπειρία ή τον απόηχο των ατιμώρητων μεγάλων υποθέσεων. Ο κ. Ντογιάκος όχι μόνο δεν έκανε αυτό που όφειλε αλλά υπερέβη τα εσκαμμένα. Είναι πια βαθιά εκτεθειμένος μετά και τις τελευταίες απειλητικές δηλώσεις του κατά δημοσιογράφων.

● Σε τι κλίμα προβλέπετε ότι θα πάμε σε εκλογές;

Κατά τη γνώμη μου μπορούν να συμβούν τρομερά πράγματα, πολύ ανατρεπτικά, πολύ διαφορετικά, να μας διαλύσουν την κοινωνία. Ετσι κι αλλιώς τα πολιτικά σκάνδαλα, οι παρακολουθήσεις, η υπόθεση της Καϊλή και του Πάτση, της Σπυράκη, τα κοινωνικά σκάνδαλα από τις γυναικοκτονίες, την υπόθεση της 12χρονης, την «Κιβωτό», τα δολοφονημένα παιδιά των Ρομά, την αστυνομική βία η οποία επικρατεί ακόμα και για έναν σταθμό μετρό στο κέντρο της Αθήνας που τον φυλάνε δεκάδες ΜΑΤ, είναι ζητήματα που πραγματικά δημιουργούν κάτι παραπάνω από κοινωνική ένταση. Αν σε αυτό προσθέσουμε την καθημερινή αγωνία μας

με τον πληθωρισμό, την άνοδο των λογαριασμών θέρμανσης, τα υψηλά ενοίκια, τότε βλέπουμε ότι είναι ένα μείγμα εκρηκτικό, το οποίο δεν ξέρουμε σε ποια στιγμή και με ποιο τρόπο μπορεί να εκδηλωθεί. Γιατί και η χειραγώγηση των ΜΜΕ έχει τα όριά της, οι πολίτες ζουν και στον πραγματικό κόσμο.

● Τι εύχεστε για την καινούργια χρονιά;

Να εκλέξουμε μια κυβέρνηση με μια συνεκτική και σύγχρονη και προοδευτική αντίληψη του τι μπορεί να είναι, τι θέλουμε να είναι η Ελλάδα και πώς θα φτάσουμε εκεί με προγραμματισμό και συγκεκριμένα βήματα.

● Τελικά, τι κρατάτε πιο δυνατά μέσα σας από την Ιταλία της νεότητας, των σπουδών, των συναντήσεών σας με μυθικές προσωπικότητες;

Την ελευθερία της νιότης και την πίστη στη δύναμη των ιδεών. Μια ατμόσφαιρα που κρατώ πάντοτε βαθιά μέσα μου στα δύσκολα, για να παίρνω κουράγιο.