Το 2019 ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος έδωσε το όνομά της στο αστροβιολογικό πρόγραμμα και το όχημα διερεύνησης των συνθηκών στον Αρη (ExoMars). Την ίδια χρονιά μια σειρά στο Netflix την ανέφερε ως τη χημικό που ανακάλυψε το DNA.
Πρόκειται για δύο μόνο από τα βήματα αναγνώρισης μιας μεγάλης επιστημόνισσας που για περισσότερο από μισό αιώνα έμενε αφανής, αν και ήταν η πρώτη που απεικόνισε μέσω κρυσταλλογραφίας τους έλικες του DNA το 1951.
Η ανακάλυψή της άνοιξε την πόρτα στην έρευνα των νουκλεϊκών οξέων και χάρισε το Νόμπελ το 1962 σε τρεις άντρες επιστήμονες που στηρίχτηκαν στα δεδομένα της με τρόπο που έχει χαρακτηριστεί μη συμβατός με την επιστημονική ηθική. Η ίδια δεν πρόλαβε να χαρεί τίποτα. Είχε πεθάνει από καρκίνο το 1958 στα 37 της χρόνια.
Η εξέχουσα Ρόζαλιντ Φράνκλιν μπορεί να άνοιξε τον δρόμο στη μοριακή βιολογία με τις εντυπωσιακές ανακαλύψεις της, που σήμερα βρίσκουν ευρεία εφαρμογή σε φάρμακα, θεραπείες και εμβόλια, ωστόσο μέχρι πρόσφατα παρέμενε παντελώς άγνωστη.
Την ιστορία της φέρνει στη σκηνή του Θεάτρου Τέχνης Καρόλου Κουν το βραβευμένο έργο της Anna Ziegler «Photograph 51», που γράφτηκε το 2008 και παρουσιάζεται για πρώτη φορά στη χώρα μας σε σκηνοθεσία Τάκη Τζαμαργιά, με τη Λένα Δροσάκη στον πρωταγωνιστικό ρόλο.
Και είναι από τα πρώτα λεπτά της παράστασης που αντιλαμβάνεται κάποιος τι σήμαινε τότε να υπάρχει μια γυναίκα επιστήμονας σε ένα ανδροκρατούμενο περιβάλλον: Οταν η Ρόζαλιντ Φράνκλιν αναλαμβάνει τη θέση της ερευνήτριας στο Βασιλικό Κολέγιο του Λονδίνου αντιμετωπίζεται ως βοηθός και οφείλει να διεκδικήσει τη θέση της ως ισότιμη συνεργάτις. Και όχι μόνο.
«Πώς καταλάβατε αυτούς τους υπαινιγμούς;», μας ρώτησε ο σκηνοθέτης Τάκης Τζαμαργιάς καθώς μιλούσαμε για το έργο. «Ισως επειδή είμαι γυναίκα;» ήταν η δική μας απάντηση. Ωστόσο η ανισότητα που βιώνει η ίδια διατρέχει το έργο και, καθώς εμφανίζεται ως καλυμμένος σεξισμός, εκθέτει πολύ περισσότερα για μια εποχή που μπορεί να φαντάζει μακρινή αλλά είναι τόσο γνώριμη ακόμη.
«Στις πρώτες σκηνές της η Ρόζαλιντ με τρόμαζε. Την έβρισκα εφιαλτική στη σκληρότητά της. Ηταν τα όρια που έπρεπε να βάλει για να επιβιώσει σε ένα ανδροκρατούμενο περιβάλλον εκείνη την εποχή. Βέβαια, με έναν πατέρα που της έλεγε ότι δεν πρέπει να κάνει λάθος, ότι μια γυναίκα δεν δικαιούται να κάνει λάθος, ίσως εξηγείται ο περφεξιονισμός της, το τραύμα της που ήταν και η συντριβή της. Μέχρι που αρρώστησε και εξανθρωπίστηκε…», λέει ο Τάκης Τζαμαργιάς.
● Μα πώς αλλιώς, αφού έπρεπε να απαιτήσει την ισοτιμία της;
Υπάρχουν πράγματα που, όσο και να έχουμε προχωρήσει, λειτουργούν ασυναίσθητα στον αντρικό πληθυσμό, είναι βαθιά ριζωμένα στη συμπεριφορά μας. Με την αδικία που υφίστατο εκείνη, μπορείς να κατανοήσεις την ακαμψία της γιατί μόνο έτσι θα επιβίωνε σε εκείνο τον χώρο… Και τελικά είναι και μια φοβερή ιστορία αυτή, αν αναλογιστεί κανείς ότι η αποκατάσταση της Φράνκλιν ήρθε τόσα χρόνια μετά και ότι μάλιστα η συμβολή της αναγνωρίστηκε μετά θάνατον.
● Ακόμα και γι’ αυτό χρειάστηκε ίσως και παραπάνω από μισός αιώνας καθώς μόνο με τη νέα χιλιετία φωτίστηκε το έργο και η συμβολή της στη μοριακή βιολογία…
Για να μη σας πω ότι αυτό έγινε εφικτό μόλις την τελευταία δεκαετία μέσα από την έρευνα που έγινε στο King’s College. Και ο τρόπος με τον οποίο ο άμεσος συνεργάτης της κι ερευνητής αλλά και οι ανταγωνιστές συνάδελφοί της είχαν χρησιμοποιήσει την ερευνητική της δουλειά και τα δεδομένα της και πήραν το Νόμπελ ενώ εκείνη αγνοήθηκε, είναι ίσως ένα θέμα που θα έπρεπε να μας απασχολήσει για τα ήθη της επιστημονικής κοινότητας της εποχής.
Από την άλλη είναι ίσως και ένα μάθημα για το πόσο εύκολα μπορεί να χαρακτηρίζουμε έναν άνθρωπο ο οποίος είναι τόσο προσηλωμένος σε ό,τι κάνει ώστε να χάνει το νόημα της ζωής. Κι αυτό είναι κάτι που κι εμείς το συνειδητοποιούμε μόνο όταν κλονιστεί η υγεία μας. Τότε αναρωτιόμαστε «προς τι όλα αυτά;». Φτάνει κάποιος σε ένα σημείο της ζωής του που βλέπει την ευτυχία να γλιστράει από τα χέρια του και είναι πολύ αργά για να γυρίσει πίσω. Φυσικά το έργο πραγματεύεται τη θέση της γυναίκας, αλλά και τη δυσκολία επικοινωνίας, το να μπούμε στη θέση του άλλου και να συνειδητοποιήσουμε τι έχει στερηθεί – ίσως τόσα, που αδυνατεί να εκφράσει ακόμη και τη χαρά του.
● Η Ρόζαλιντ Φράνκλιν ένιωθε μάλιστα ότι ζούσε σε ένα εχθρικό περιβάλλον…
Αλλά είναι σημαντικό ότι κατάφερε να διακριθεί εκείνη την εποχή που οι γυναίκες στον ακαδημαϊκό χώρο ήταν 2-3. Ενα στοιχείο που με συνεπήρε στο έργο ήταν ότι η μοναδική προσπάθεια προσέγγισης με τον συνάδελφό της ήταν μέσω του θεάτρου: εκτός από την επιστήμη είχαν κοινή αγάπη για το «Χειμωνιάτικο Παραμύθι» του Σέξπιρ. Ενα ακόμη γοητευτικό στοιχείο στο έργο είναι ότι είναι σαν να είναι γραμμένο σε μορφή έλικα. Ο τρόπος π.χ. που περιγράφεται η προσπάθεια της Ρόζαλιντ να συμφιλιωθεί με τον συνεργάτη της γυρίζει γύρω γύρω…
● Κι ωστόσο όταν εκείνη κάνει την επιστημονική ανακοίνωσή της κι οι συνάδελφοί της σχολιάζουν την εμφάνισή της, για ποια συμφιλίωση μιλάμε;
Καμιά φορά μπορεί κάποιος να προσβάλλει τον άλλον χωρίς να το αντιλαμβάνεται και αυτό είναι το χειρότερο. Είναι ίσως και η καρδιά του θέματος σ’ αυτό το έργο. Εγώ κατάλαβα πολλά και χάρη στη συνεργασία μου με τη Λένα Δροσάκη που κουβαλά την προσωπική της ιστορία… (σ.σ. η ηθοποιός είναι μία από τις γυναίκες που κατήγγειλαν τον Πέτρο Φιλιππίδη για σεξουαλική κακοποίηση). Με επηρέασε πολύ σε υπαρξιακό επίπεδο γιατί σε ό,τι έλεγα πριν (π.χ. «δεν είπε και κάτι») άρχισα πλέον να διακρίνω αυτό που υπάρχει από κάτω. Αυτό που πριν δεν το έπιανα. Αυτό το βαθύτερο δικό σας που θίγεται και μερικές φορές οδηγεί σε εξέγερση.
? «Photograph 51» της Αννας Ζίγκλερ
Μετάφραση: Αντώνης Πέρης
Σκηνοθεσία: Τάκης Τζαμαργιά.
Σκηνικά/ Κοστούμια: Αση Δημητρολοπούλου
Σχεδιασμός Φωτισμών: Νίκος Βλασόπουλος
Παίζουν: Λένα Δροσάκη, Αλέξανδρος Μπουρδούμης, Δημήτρης Πασσάς, Δημήτρης Μαγγίνας, Μάνος Στεφανάκης Υπόγειο Θεάτρου Τέχνης (Πεσμαζόγλου 5) κάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 21.00. Εισιτήρια 14-18 €
