Το κεφάλαιο πέθανε!

⇒ Μετάφραση/Συνέντευξη: Γιάννης Σιγλίδης

Το κεφάλαιο είναι μια σχέση. Ενας οργανισμός που αλληλεπιδρά και εσωτερικεύεται στον κόσμο, που φτάνει, όπως μας λέει η McKenzie Wark, ακόμα και να «συνθλίβει σαν ένα ατμοκίνητο σφυρί τις ίδιες του τις υλικές προϋποθέσεις».

Είναι χαρακτηριστικά του γνωρίσματα η ανάπτυξη, ο έλεγχος, η κυριαρχία και η επαναστατικοποίηση των μέσων παραγωγής. Τούτη η επαναστατικοποίηση ιστορικά είναι ιδωμένη ως στάδια στη μορφή μιας ουσίας που μένει αναλλοίωτη. Μα, μπορεί να φτάσει ένας τέτοιος μετασχηματισμός να γεννήσει έναν νέο τρόπο παραγωγής, ποιοτικά διαφορετικό και κυρίαρχο στον προηγούμενο;

Στο «Το κεφάλαιο πέθανε», που μετέφρασα πρόσφατα στο πλαίσιο των εκδόσεων Τοποβόρος, η McKenzie Wark μάς καλεί να αναλογιστούμε ότι κάτι τέτοιο ίσως και να έχει ήδη συμβεί. Η νέα κυρίαρχη άρχουσα τάξη των διανυσματιστών βασίζεται στην κατοχή και τον έλεγχο της πληροφορίας, η οποία συσσωρεύεται και οργανώνεται ως διάνυσμα (πατέντες, copyright, επωνυμίες, συστήματα logistics κ.ο.κ.) και την οποία και παράγει η ανταγωνιστική της τάξη των χάκερ…

Πέρα από μια εξαιρετική εισαγωγή στον μαρξισμό, στις προβληματικές του και τις ιστορίες του, με την προσβάσιμη, παιδαγωγική και πάντα κουλ γραφή της, η McKenzie Wark μάς ξεκουνάει από το αντεπαναστατικό αφήγημα του αιώνιου καπιταλισμού, διαβλέποντας ότι ο κυρίαρχος τρόπος παραγωγής τού σήμερα μάλλον δεν είναι καπιταλισμός, αλλά κάτι χειρότερο.

Το κεφάλαιο πέθανε! To διάνυσμα τα παίρνει όλα

● Στην εισαγωγή του βιβλίου σας αναφέρετε γλαφυρά ότι αντιμετωπίζετε ποικίλες αντιστάσεις όποτε θέτετε δημόσια το ερώτημα αν αυτό που βιώνουμε είναι «καπιταλισμός ή κάτι χειρότερο». Πιστεύετε ότι η ρίζα τους είναι υλική ή μάλλον ιδεολογική;

Το «Το κεφάλαιο πέθανε» ξαναδουλεύει και αναθεωρεί μια ανάλυση που είχα κάνει στο παλαιότερο βιβλίο μου «Ενα μανιφέστο των χάκερ», το οποίο εκδόθηκε το 2004 (και είναι επίσης μεταφρασμένο στα ελληνικά). Νομίζω ότι, υπό μία έννοια, τα άτομα είναι τώρα πιο έτοιμα να συμμετέχουν στο νοητικό πείραμα ότι η κυρίαρχη άρχουσα τάξη δεν είναι πλέον καπιταλιστική. Ναι, φυσικά υπάρχει ακόμα η καπιταλιστική τάξη όπως και η υπό εκμετάλλευση εργατική τάξη.

Αλλά τώρα υπάρχει και μια νέα κυρίαρχη τάξη πέρα και πάνω από το κεφάλαιο, που η εξουσία της πηγάζει από ασυμμετρίες πληροφορίας – η τάξη των διανυσματιστών. Π.χ. έγινε σαφές κατά τη διάρκεια της πανδημίας ότι η φαρμακευτική πτέρυγα της τάξης των διανυσματιστών επρόκειτο να γινόταν πολύ πλούσια μέσα από την ιδιοκτησία των πατεντών, σε βάρος της γρήγορης παραγωγής εκείνου του μέγιστου αριθμού εμβολίων ο οποίος θα ήταν απαραίτητος για τον εμβολιασμό του παγκόσμιου πληθυσμού.

Αλλά, ναι, υπάρχουν ακόμα άτομα στην Αριστερά που φαίνεται να αποδέχονται μια ιδέα που είναι κεντρική στη Δεξιά, ότι ζούμε σε έναν αιώνιο, ανιστορικό καπιταλισμό. Στην Αριστερά, το μυστήριο του αιώνιου καπιταλισμού καλείται να γίνει κατανοητό μέσα από την αρχαιολογική πρακτική της ανάλυσης των ιερών κειμένων του Μαρξ, η οποία παράγει ερμηνείες τους που πρόκειται να εφαρμοστούν στην πράξη, αλλά που δεν ανανεώνονται με τη σειρά τους από την πράξη, με το να την αντιμετωπίζουν σαν μια πηγή κατανόησης.

● Ορίζετε αυτές τις νέες παραγωγικές δυνάμεις και αυτόν τον νέο τρόπο παραγωγής σαν κάτι που βασίζεται στη δημιουργία/συσσώρευση/αξιοποίηση νέας πληροφορίας ή αλλιώς διαφοράς (που κατοχυρώνεται νομικά). Δεν ήταν όμως πάντοτε η δημιουργία διαφοράς μέσα στους στόχους μιας επιχείρησης; Πέρα από το να υπονοείτε ότι εν μέρει ακόμα και η δημιουργία νέων εμπορευμάτων έχει ανατεθεί στα εργαζόμενα άτομα, με ποιο τρόπο είναι η ίδια η καινοτομία κάτι νέο;

Οπως γράφει και το Κομμουνιστικό Μανιφέστο, η καπιταλιστική τάξη δεν μπορεί να υπάρχει δίχως να επαναστατικοποιεί συνεχώς τα μέσα παραγωγής. Το μόνο που κάνω εγώ, είναι ότι φτάνω αυτή την ιδέα μέχρι τη λογική της κατακλείδα: τι θα συνέβαινε αν η επαναστατικοποίηση των μέσων παραγωγής δεν οδηγούσε στο ξεπέρασμα μονάχα των παλιών μέσων παραγωγής, αλλά και της ίδιας της καπιταλιστικής τάξης;

Είναι αυτό που ο Παζολίνι αντιλαμβανόταν ως μια εσωτερική επανάσταση. Η εξωτερική επανάσταση, στην οποία η εργασία θα αρνιόταν και θα ανέτρεπε το κεφάλαιο, δεν συνέβη. Κάτι τέτοιο του ήταν ήδη γνωστό από τη δεκαετία του ’60. Αυτό που συνέβη ήταν μια εσωτερική επανάσταση, όπου μια νέα άρχουσα τάξη αντικατέστησε και εκτόπισε την προηγούμενη.

«Είναι για μένα σημαντικό να αντιληφθούμε το εργατικό κίνημα ως ηττημένο, ξανά και ξανά, κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα»

Πράγμα που είναι λίγο-πολύ και αυτό που έγινε όταν οι ίδιοι οι καπιταλιστές, ως τάξη, αντικατέστησαν και εκτόπισαν την τότε κυρίαρχη τάξη των γαιοκτημόνων. Η αγροτιά ως υπό εκμετάλλευση τάξη δεν κατάφερε ποτέ να ανατρέψει τους γαιοκτήμονες, αν εξαιρέσουμε κάποιες σύντομες περιόδους εξέγερσης. Ούτε κατάφεραν τα σκλαβωμένα άτομα να ανατρέψουν τους δουλοκτήτες τους στην Αμερική, αν εξαιρέσουμε τις κοινωνίες των Μαρόνων που ανεξαρτητοποιήθηκαν από τον έλεγχο των αφεντικών τους, καθώς και την επανάσταση της Αϊτής.

Η σύγχρονη Ιστορία είναι γεμάτη με παραδείγματα όπου μια άρχουσα τάξη διαδέχεται μια άλλη, αντί να ανατρέπεται από τα κάτω. Και έτσι, ο καπιταλισμός δεν ανατράπηκε από μια επανάσταση στο εξωτερικό του, από την ίδια την εργατική τάξη, αλλά σε αυτόν κυριάρχησε μια νέα άρχουσα τάξη. Η εξέλιξη στις τεχνολογίες πληροφορίας έκανε εφικτό τον έλεγχο ολόκληρης της αλυσίδας της αξίας, δίχως να είναι απαραίτητη η ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής. Στην πραγματικότητα, δεν είναι οι φαρμακευτικές εταιρείες που φτιάχνουν τα εμβόλια, όπως δεν είναι η Apple που φτιάχνει τα iPhone. Η Nike δεν φτιάχνει παπούτσια.

● Ναι, αλλά πώς αυτή η εργασία παραγωγής νέας πληροφορίας διαφέρει από αυτό που μας είναι γνώριμο ως «άυλη εργασία»;

Το μόνο πράγμα που είναι άυλο είναι ο Θεός. Η άυλη εργασία είναι μια παράλογη, άκριτη και ιδεολογική έννοια. Είναι σαν να παίρνεις κατά λέξη αυτά που λένε οι υποστηρικτές αυτής της νέας άρχουσας τάξης. Σαν το cloud να είναι ένα σεντούκι όπου καταχωνιάζεται με ασφάλεια η πληροφορία σου και όχι μια πελώρια και σχετικά νέα παγκόσμια υποδομή, που μάλλον χρειάζεται για να λειτουργεί σχεδόν την ενέργεια μιας μεσαίου μεγέθους χώρας.

Η πληροφορία είναι ένα παράξενο πράγμα. Είναι το παράγωγο μιας σειράς από εξελίξεις στην επιστήμη και την τεχνολογία πληροφορίας, που ξεκινούν ήδη από το 1940. Η πληροφορία δεν είναι άυλη, παρ’ όλο που μπορεί έτσι να παρουσιάζεται στον παρωχημένο υλισμό της εποχής του Μαρξ, τον οποίο αναπαρήγαγε και ο ίδιος.

Ο Μαρξ αντιλαμβανόταν την εργασία ως ενέργεια και το κεφάλαιο σαν μια θερμική μηχανή που -μια μέρα- θα εκραγεί, σαν μια ατμομηχανή. Εδώ, δεν υπάρχει πουθενά η έννοια της πληροφορίας. Δεν μπορεί να υπάρχει. Αλλωστε δεν ήταν γνώριμη με τη σύγχρονη μορφή της, μέχρι τη στιγμή που οι παραγωγικές δυνάμεις τη διαμόρφωσαν και της επέτρεψαν να μπορεί να ιδωθεί ως τέτοια. Σαν υπενθύμιση: αυτό σημαίνει ιστορικός υλισμός.

Η πληροφορία είναι εξ ολοκλήρου ένα στοιχείο του υλικού κόσμου, όμως τώρα έχουμε στη διάθεσή μας τεχνικές οι οποίες μπορούν να κάνουν τη σχέση ανάμεσα στην πληροφορία ως μια μορφή υλικότητας και τις υλικότητες, στις οποίες στηρίζεται ως υπόστρωμα, αυθαίρετη. Πλέον μπορείς πολύ φτηνά και εύκολα να μεταφέρεις πληροφορία από ένα υλικό υπόστρωμα σε ένα άλλο δίχως απώλειες, ή τουλάχιστον απώλειες που δεν μπορούν να καταγραφούν και να διορθωθούν.

Γι’ αυτό και υπερδομές όπως ο νόμος έχουν εξελιχθεί σε ολόκληρες νέες κατηγορίες ιδιοκτησίας του πράγματος εκείνου που δεν βρίσκεται προσκολλημένο σε οποιοδήποτε συγκεκριμένο υλικό υπόστρωμα και που είναι παράλληλα υλικό, παρ’ όλο που μπορεί να αντιγράφεται εύκολα και φτηνά.

Η πατέντα, το trademark και τα πνευματικά δικαιώματα είναι παλαιότερες νομικές μορφές που όμως έχουν εξελιχθεί απότομα από τον ύστερο 20ό αιώνα και έπειτα σε νέες κατηγορίες υλικότητας με τη μορφή της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Δεν ολοκλήρωσα ποτέ τις σπουδές μου στη νομική επιστήμη, αλλά νομίζω έμαθα αρκετά ώστε μπορώ να παρατηρώ τον τρόπο που εξελίσσεται η ιδιοκτησία ως νομική μορφή, ως υπερδομή-κλειδί, που μας επιτρέπει να αποκρυπτογραφούμε όλες τις αλλαγές που συμβαίνουν στις σχέσεις παραγωγής.

● Σε αυτή τη νέα πραγματικότητα του διανυσματικού τρόπου παραγωγής, ποια είναι τα νέα πολιτικά εδάφη πάλης και πώς θα έπρεπε να αποκαλέσουμε την πολιτική μορφή που συνδέεται με αυτόν; (αληθινή πρόταση google: διανυσματικότητα [vectorealism])

Διανυσματικότητα – αγαπώ. Θα μπορούσα να κάνω κάτι με αυτόν τον όρο, χα χα. Αυτό που συχνά αποκαλείται νεοφιλελευθερισμός πιστεύω ότι μπορεί να γίνει καλύτερα κατανοητό σαν μια εξέλιξη των υπερδομών που κινούν οι νέες πληροφοριακές παραγωγικές δυνάμεις των τελευταίων πενήντα χρόνων. Κάτι που ήταν ως επί το πλείστον μια οικονομική θεωρία, έγινε εφικτό. Η διανυσματική τάξη αποδιοργάνωσε την εργασία και αφομοίωσε την περιφέρειά της στο σύνολο των πόρων που μπορούσε να εκμεταλλευτεί, δημιουργώντας ένα νέο είδος υποκειμενικότητας, αυτή του χρήστη, που αντιμετωπίζει τον κόσμο μέσα από μια διεπαφή.

Η μαζική ανοδική αναδιανομή του πλούτου παρήγαγε μορφές απογοήτευσης που μέσω της διεπαφής του χρήστη αντιμετωπίστηκαν με ατομικές λύσεις, όταν όμως προέρχονταν από συλλογικά προβλήματα, ή, σε μια άλλη περίπτωση, όπως πάντα, μετατράπηκαν σε μορφές φασισμού, ο οποίος επανεργαλοιοποιείται στην εποχή των μιμιδίων.

Το σύνηθες σύνολο από περιθωριακές φιγούρες γίνονται τα εξιλαστήρια θύματα, σαν αυτή η πρακτική θυματοποίησης να μπορούσε να διασφαλίσει την επιβίωση εκείνων των τρόπων ζωής που το διάνυσμα κατατροπώνει ταχύτατα και ολοκληρωτικά: τ@ πρόσφυγ@, τα μετανάστ@ και τ@ κουήρ. Ο αντι-σημιτισμός επανεμφανίζεται σε μια γενιά που δεν έχει καμία επαφή με οποιοδήποτε άτομο επιβίωσε από τη Σοά. Σχεδόν σαν να βρισκόμαστε στο ’30, τα τρανς άτομα δαιμονοποιούνται. Υπάρχει μάλλον κάποια απελπισία πίσω από αυτούς τους εξοστρακισμούς.

Σε κάθε περίπτωση, είναι για μένα τρομερά σημαντικό να αντιληφθούμε το εργατικό κίνημα ως ηττημένο, ξανά και ξανά, κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα. Ολες οι εκδοχές του απέτυχαν, είτε ήταν ο συμβουλιακός κομμουνισμός είτε η σοσιαλδημοκρατία.

Για αυτό και μου φαίνονται αδιάφοροι όλοι αυτοί οι διασπαστικοί μικροτσακωμοί δίχως τελειωμό. Ο σκοπός είναι να κάνουμε αυτό που έκανε ο Μαρξ, δηλαδή να αναζητήσουμε την επιτομή της εμπειρίας των υποτελών ατόμων, το πώς οργανώνεται και το τι μπορούμε να μάθουμε από αυτά. Αυτ@ μπορεί να μην είναι άλλο πια ο βιομηχανικός εργάτης.

Αναλυτικά ολόκληρη η συνέντευξη: