Στο τέλος κάθε ημερολογιακού έτους, υποσχόμαστε πως θα γίνουμε οι καλύτερες εκδοχές του εαυτού μας. Ισως γιατί η ίδια μας η ύπαρξη είναι το αποτέλεσμα του υποκειμενικού χρόνου εγγεγραμμένου στον ψυχισμό. Η αρχή του φθινοπώρου είναι ταυτισμένη -στη συλλογική κοινή συνείδηση- με την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς και τον επαναπροσδιορισμό στόχων. Και αυτό δεν παύει να μας συνοδεύει πολλά χρόνια μετά το τέλος της μαθητικής, φοιτητικής και επαγγελματικής ζωής.
Η αλλαγή της εποχής λειτουργεί δηλαδή, κατά κάποιον τρόπο, ως κοινωνικός ρυθμιστής και ως κανονιστική νόρμα. Οι στιγμές απολογισμού αρχίζουν με το τέλος του καλοκαιριού, όπου ο καθένας από εμάς έρχεται αντιμέτωπος με τους περιορισμούς που του θέτει ο χρόνος, τις ευκαιρίες που του δίνει, τους φόβους που του προκαλεί. Και το φθινόπωρο πυροδοτεί μεταβολές. Δεν μπορούμε συνεπώς παρά να προσεγγίσουμε τον χρόνο ως κοινωνικοψυχολογική μεταβλητή.
Αν στο τέλος κάθε ημερολογιακού έτους ολοκληρώνεται ένας κύκλος που περικλείει μέσα του απώλειες, πραγματικές ή συμβολικές, ανεκπλήρωτες επιθυμίες, επιτυχίες και απογοητεύσεις, τι συντελείται στο τέλος του καλοκαιριού; Στην Ψυχολογία των νέων εκκινήσεων, ο Σεπτέμβριος είναι -βάσει μελετών- ο καλύτερος μήνας για το κλείσιμο παλιών κύκλων και το άνοιγμα νέων. Αυτή είναι η κοινωνική αναπαράσταση που έχουμε σχηματίσει για τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Στην πραγματικότητα ο χρόνος δεν μετριέται παρά μονάχα με ό,τι μπορούμε να αντιληφθούμε. Σύμφωνα με τον φροϊδικό συλλογισμό, η έννοια του χρόνου είναι σύμφυτη με τη λειτουργία του Εγώ. Ο χρόνος αντιπροσωπεύει, δηλαδή, την έκφραση των δυναμικών αλληλεπιδράσεων μεταξύ του Εκείνο, του Εγώ και του Υπερεγώ. Ετσι εξηγείται γιατί υπάρχουν βασικές διαφορές στον τρόπο που βιώνεται η υποκειμενικότητα του χρόνου. Υπάρχει, ωστόσο, πάντα ο κυρίαρχος κοινωνικός χρόνος, σε συνάρτηση με την εκάστοτε ιστορική εποχή και την κοινωνική συγκυρία.
Στον νεωτερικό κόσμο, ο Σεπτέμβριος γίνεται ένα χρονικό όχημα για να επαναπροσδιορίσουμε αυτό που δεν θέλουμε να επαναλάβουμε και τον τρόπο με τον οποίο θέλουμε να συνεχίσουμε όλα όσα δεν έχουμε προλάβει μέχρι σήμερα και αυτά που θέλουμε οπωσδήποτε να καταφέρουμε.
Η αλλαγή της εποχής λειτουργεί ως προβολή της εσωτερικότητας του ατόμου και αναπαράσταση των ψυχολογικών του συγκρούσεων. Η καλοκαιρία τελειώνει σηματοδοτώντας την έναρξη μιας νέας εποχής. Οι άνθρωποι τείνουν να μιμούνται τη φύση σε ψυχολογικό επίπεδο. Το φθινόπωρο είναι ταυτισμένο με την έννοια του τέλους και της φθοράς. Αυτό σημαίνει αναπόδραστα αλλαγή. Ανανεώνουμε τον χώρο μας, αφαιρούμε και προσθέτουμε δραστηριότητες, λαμβάνουμε αποφάσεις και ενίοτε πληττόμαστε από το σύνδρομο εποχικής συναισθηματικής διαταραχής (Seasonal Αffective Disorder), δηλαδή μια διαταραχή της διάθεσης, που οφείλεται στη μείωση της έκθεσής μας στο ηλιακό φως κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου και του χειμώνα, το οποίο συνοδεύεται από μείωση εκκρίσεων ορισμένων νευροδιαβιβαστών, οι οποίοι βελτιώνουν τη διάθεσή μας.
Μια εποχή δεν είναι μόνο μια εποχή. Και ο χρόνος δεν είναι ουδέτερο φυσικό μέγεθος. Κάθε εποχή βρίσκεται σε αλληλεπίδραση με τον ανθρώπινο ψυχισμό και ο χρόνος είναι πρωτεύουσα διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης.
Ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν, στο δοκίμιο «Χρόνος και Ιστορία», προσεγγίζει τον χρόνο ως βασική συγκροτούσα συνιστώσα του κόσμου- σημειώνει πως η πραγματική επανάσταση δεν είναι να αλλάξεις τον κόσμο, αλλά να αλλάξεις τον χρόνο. Ο καθένας τον δικό του χρόνο. Τον χρόνο που έζησε, τον χρόνο που θυμάται, τον χρόνο που του απομένει. Βάσει της λακανικής θεωρίας εξάλλου, θεμελιώδης χρόνος είναι ο αναδρομικός· αυτός δηλαδή που επιτρέπει μια αναδρομική μελέτη στα συμβάντα της ζωής.
Ο Oλιβερ Σακς, ο ποιητής της σύγχρονης νευρολογίας, έχει γράψει πολλά «για τον χρόνο που μένει», κυρίως αφότου του ανακοινώθηκε πως η ασθένεια του θα τον οδηγήσει στο θάνατο. «Ο,τι αρχίζει, πρέπει να έχει τέλος» γράφει, εξηγώντας πως «φυσιολογικός άνθρωπος είναι αυτός που μπορεί να αφηγηθεί την ιστορία του. Δηλαδή, ένας άνθρωπος που ξέρει από πού έρχεται, έχει ένα παρελθόν, τοποθετείται στον χρόνο. Θυμάται τη ζωή του και όλα όσα έμαθε. Εχει επίσης ένα παρόν, μια ταυτότητα. Τέλος, έχει ένα μέλλον, δηλαδή έχει σχέδια».
Ας αρχίσουμε τα σχέδια του φθινοπώρου… για να αφηγηθούμε κάποτε μια ιστορία που θα μας αρέσει, τη δική μας ιστορία.
