Τι κρύβει η ενοχοποίηση των θυμάτων;

Πόσο παράδοξο είναι να κατηγορούμε τα θύματα μιας κακουργηματικής πράξης; Γιατί το κάνουμε; Ποια ανθρώπινη αδυναμία κρύβεται πίσω από το victim blaming;

Η υπόθεση της Γεωργίας Μπίκα, η οποία προστέθηκε σε μια μακρά λίστα περιστατικών βίας ενάντια σε γυναίκες, έφερε στην επιφάνεια μια σειρά ζητημάτων γύρω από το περιεχόμενο της γυναικείας ταυτότητας στις σύγχρονες κοινωνίες, τη νοσηρή πρόθεση συλλογικής ταπείνωσης του γυναικείου φύλου, το κύμα έμφυλης βίας ως αποτρόπαιης αντανάκλασης της αντίστασης του πατριαρχικού συστήματος στις αλλαγές που συντελούνται, την τοξική-ταξική αρρενωπότητα, την κατ’ εξακολούθηση στοχοποίηση των θυμάτων.

Το victim blaming δεν περιορίζεται, ωστόσο, μόνο στα θύματα σεξουαλικής κακοποίησης αλλά και σε περιπτώσεις ατυχημάτων, εγκλημάτων και ασθενειών. Ισως γιατί συνδέεται τόσο με μια χρεοκοπημένη καπιταλιστική πατριαρχία όσο και με την ευαλωτότητα της ανθρώπινης φύσης και τις φοβίες που τη συνοδεύουν.

Στo άρθρο «Τhe Psychology of Victim Blaming» (Η ψυχολογία τού να κατηγορούμε τα θύματα) που δημοσιεύτηκε πριν από μερικά χρόνια στον ιστότοπο The Atlantic, ο αρθρογράφος είχε επιχειρήσει να εξηγήσει τους μηχανισμούς -συνειδητούς αλλά κυρίως ασυνείδητους- της στοχοποίησης ενός θύματος. Κάτι ανάλογο είχε επιχειρήσει και ένα σχετικό δημοσίευμα στη βρετανική εφημερίδα Guardian. Για ποιους λόγους ένας άνθρωπος που δεν έχει τίποτα να κερδίσει, εμφανίζεται τόσο πρόθυμος να κατηγορήσει ένα πλάσμα που έχει ήδη πέσει θύμα μιας τραγωδίας;

Η εξήγηση ήταν κοινή: Θέλουμε να νομίζουμε πως ζούμε σε έναν δίκαιο κόσμο, όπου το καλό ανταμείβεται και το κακό τιμωρείται. Το να κατηγορούμε τα θύματα μπορεί να μας δημιουργήσει την ψευδαίσθηση πως η κακοτυχία τους δεν μας αφορά καθώς ήταν εκείνα που την προκάλεσαν. Η απόδοση ευθυνών, δηλαδή, στο θύμα μάς κάνει να πιστεύουμε πως η τραγωδία δεν μπορεί να χτυπήσει τη δική μας πόρτα παρά μονάχα την πόρτα εκείνου που «φταίει».

Η Γεωργία Μπίκα, όπως και η ίδια είπε, «δεν πήγε στο πάρτι για να βιαστεί». Γιατί είναι τόσο δύσκολο να το αποδεχτούμε; Μήπως γιατί θα συνειδητοποιήσουμε πως όλοι/όλες θα μπορούσαμε να είμαστε στη θέση της; Μήπως γιατί θα πρέπει να παραδεχτούμε πως ζούμε σε μια βαθιά σεξιστική κοινωνία και θα έπρεπε να κάνουμε κάτι γι’ αυτό αντί να κατηγορούμε τα θύματα;

Ο ψυχικός μηχανισμός του victim blaming δεν απέχει πολύ από τον μηχανισμό που βρίσκεται πίσω από τη συνωμοσιολογική σκέψη – και που δεν αποδέχεται τη σύμπτωση ως τυχαίο αλλά ως ένδειξη για μια «μυστική διασύνδεση». Αυτός ο μηχανισμός παρέχει στο ψυχικά ευάλωτο άτομο τον καθησυχασμό της εξήγησης του ανεξήγητου, έτσι ώστε να μην εκλαμβάνει την «κακοτυχία κάποιου άλλου» ως απειλή.

Ποιοι είναι, λοιπόν, πιο επιρρεπείς στο victim blaming; Οι άνθρωποι που έχουν ανάγκη από μια καθησυχαστική εξήγηση για όλα τα δεινά γιατί δεν αντέχουν παρά να πιστεύουν πως ο κόσμος είναι ένα ασφαλές-δίκαιο μέρος και πως τα άσχημα πράγματα δεν θα συμβούν σε αυτούς. Αυτοί οι άνθρωποι από τη μια φέρουν ένα «δυσβάσταχτο ψυχικό κενό» που πρέπει να ταϊστεί με τέτοιες εξηγήσεις, ενώ παράλληλα στερούνται ενσυναίσθηση. Για να μην αισθανθούν απειλούμενοι από μια κακοτυχία, που μπορεί να είναι εντελώς τυχαία.

Πριν από μερικές δεκαετίες ο κοινωνικός ψυχολόγος δόκτωρ Melvin Lerner είχε διενεργήσει μια σειρά σχετικών πειραμάτων. Οι συμμετέχοντες παρακολουθούσαν κάποια άτομα να δέχονται ηλεκτροσόκ και όντας ανήμποροι να παρέμβουν, άρχιζαν να αποδίδουν ευθύνες στα θύματα. Αρκετά χρόνια αργότερα ο ερευνητής του Πανεπιστημίου της Μασαχουσέτης δόκτωρ Ronnie Janoff-Bulman διαπίστωσε μέσα από την έρευνά του πως ακόμα και τα ίδια τα θύματα, κάποιες φορές, υποτιμούν και κατηγορούν τον εαυτό τους εντοπίζοντας την αιτία των δεινών τους στη δική τους συμπεριφορά. Αυτό γίνεται στο πλαίσιο μιας ψυχικής προσπάθειας να κάνουν τα «άσχημα γεγονότα» να δείχνουν ελεγχόμενα, έτσι ώστε να νιώθουν πως θα μπορέσουν να τα αποφύγουν στο μέλλον.

Πίσω από την τάση για victim blaming κρύβεται συνεπώς η ανθρώπινη ευαλωτότητα εντός ενός κοινωνικού συστήματος -της πατριαρχίας- που στηρίζεται στις σχέσεις δύναμης. Σε αυτό το σύστημα η αρρενωπότητα παρουσιάζεται ως επίτευγμα, ενώ η θηλυκότητα αξίζει ακόμα και να τιμωρηθεί όταν «παραβιάζει τον πατριαρχικό κανόνα θηλυκής υποτέλειας στην ανδρική εξουσία, όταν δηλαδή παύει να συμπεριφέρεται με τον τρόπο που θα έπρεπε ως «καλό κορίτσι, αφοσιωμένη μητέρα»…

Η στοχοποίηση του θύματος αφορά συνεπώς τόσο το να αποφύγουμε να νιώσουμε αδύναμοι και ευπαθείς όσο και το να παραμείνουμε αλώβητοι εντός του πατριαρχικού συστήματος. Ποιο είναι το αντίδοτο του victim blaming; Η ενσυναίσθηση και το σπάσιμο της πατριαρχίας. Την επόμενη φορά που θα πούμε πως ένα θύμα ευθύνεται για την τραγωδία του… ας σκεφτούμε πρώτα πώς θα αισθανόμασταν στη θέση του θύματος… Δεν είναι πάντα εύκολο. Είμαστε όλοι μέσα στο πατριαρχικό σύστημα ακόμα και όταν το αντιπαλεύουμε. Κατ’ επέκταση δεν μπορεί να μας αφήνει ανέγγιχτους η όποια συλλογική (ψυχο)παθολογία.

Σε πρώτο χρόνο ας το αναγνωρίσουμε και έπειτα ας επιχειρήσουμε να το θεραπεύσουμε… για να περάσουμε μια μέρα από το victim blaming στο victim support. Εξάλλου, είμαστε όλοι (εν δυνάμει) θύματα… Ας το αποδεχτούμε και τότε ίσως διεκδικήσουμε και τους θεσμούς που θα μας προστατεύουν για να μη νιώθουμε τόσο φοβισμένοι και ευάλωτοι.