Μια ιστορία από τα παλιά

Μέσα σε τρεις αιώνες συντελέστηκαν δυο γενοκτονίες γυναικών καθώς, σύμφωνα με ερευνητές, την εποχή της πυράς μπορεί να κάηκαν ως μάγισσες έως και έντεκα εκατομμύρια γυναίκες.

Σύμφωνα δε με τον ΟΗΕ το 2018 καταγράφηκαν 87.000 γυναικοκτονίες παγκοσμίως. Ομως τα στοιχεία αυτά –προειδοποιεί ο Οργανισμός– ενδεχομένως να αφορούν μόλις το 8%-11% των πραγματικών γυναικοκτονιών.

Εν ολίγοις, ο πραγματικός αριθμός τους μπορεί να ανέρχεται στις 900.000 γυναικοκτονίες. Ομως παρά το γεγονός ότι σε καταστάσεις ενδοοικογενειακής βίας τα αρχικά θύματα είναι οι γυναίκες-σύζυγοι, στην πραγματικότητα και τα παιδιά υποφέρουν εξίσου είτε ως μάρτυρες σε σκηνές βίας είτε ως στόχοι-θύματα της βίας ή και τα δυο.

Η πραγματικότητα αποδεικνύει ότι η γυναικεία κακοποίηση, που έχει κυριαρχήσει σε όλους τους πολιτισμούς αλλά και σε όλα τα κοινωνικο-οικονομικά σχήματα, συνήθως συνυπάρχει με την παιδική κακοποίηση. Και εδώ παρατηρείται το φαινόμενο του παγόβουνου. Και αυτό καθώς η έκταση της παιδικής κακοποίησης παραμένει στην κοινωνική αφάνεια.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού (Δ/νση Ψυχικής Υγείας και Πρόνοιας) τρία στα τέσσερα παιδιά έχουν εκτεθεί σε σωματική βία τουλάχιστον μία φορά στη ζωή τους. Επίσης ένα στα 13 παιδιά απάντησαν θετικά στα ερωτηματολόγια περί της βίας πιστοποιώντας συστηματική κακοποίηση. Ως προς τη σεξουαλική κακοποίηση των παιδιών ένα στα 6 δήλωσε ότι είχε μια αντίστοιχη εμπειρία, ενώ ένα στα τριάντα δήλωσε ότι έχει υποστεί βιασμό ή απόπειρα.

Η βία κατά των γυναικών και των παιδιών είναι μια ιστορία από τα παλιά. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας οι καταγγελίες για ενδοοικογενειακή βία αυξήθηκαν. Αυξήθηκε όμως και η θυματοποίηση των παιδιών. Και η εγκλωβισμένη βία στα σπίτια μας απελευθερώνεται στη δουλειά, στο σχολείο, στις σχέσεις, διαπερνώντας όλα τα στρώματα και κοινωνικά υποσυστήματα.

Στη χώρα μας η μακάβρια αρίθμηση χαμένων γυναικών από το χέρι του συντρόφου τους σοκάρει. Tην πραγματική εικόνα όμως του εύρους της βίας δεν την είχαμε ποτέ, όπως τονίστηκε στην εξαιρετική διαδικτυακή εκδήλωσή «Μια ιστορία από τα παλιά αυτή, γυναίκες, παιδιά και βία», εκδήλωση που τη διοργάνωσε στις 19 Δεκεμβρίου η Διεύθυνση Κοινωνικής Πολιτικής και Υγείας του Δήμου Βύρωνα σε συνεργασία με το δίκτυο Mother’s Wings Greece.

Η ενδοοικογενειακή βία και η επίδρασή της στα παιδιά

«Σύμφωνα με το FRA (Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων Ευρωπαϊκής Ενωσης) 650 γυναίκες κακοποιούνται καθημερινά ενώ οι καταγγελίες ανέρχονται περίπου στις έξι» σημείωσε κατά την παρέμβασή της η ψυχολόγος και πρόεδρος του Δ.Σ. του Ευρωπαϊκού Δικτύου κατά της Βίας, Κική Πετρουλάκη.

«Τα παιδιά χαρακτηρίζονται ως μάρτυρες. Εμείς αναφερόμαστε σε παιδιά που εκτίθενται. Τα παιδιά δεν είναι παθητικοί δέκτες, καθώς εμπλέκονται. Προσπαθούν να ερμηνεύσουν, προσπαθούν να επιλύσουν το πρόβλημα, λαμβάνουν μέτρα και παρεμβαίνουν για να προστατεύσουν τον γονέα που κακοποιείται. Βιώνουν τις συνέπειες, τα τραύματα, την αδυναμία των γονέων τους να ανταποκριθούν στις ανάγκες τους ενώ βιώνουν και τη συναισθηματική σύγκρουση γιατί αγαπάνε τον πατέρα τους.

Αλλάζουν σπίτι ως αποτέλεσμα της ενδοοικογενειακής βίας, αλλάζουν σχολεία, χάνουν τους φίλους τους ή διαμένουν σε καταφύγια για κακοποιημένες γυναίκες. Ακόμη και αν τα ίδια δεν έχουν κακοποιηθεί, εκδηλώνουν συμπτώματα ίδια με τα παιδιά που έχουν κακοποιηθεί.

Στην ενήλικη δε ζωή τους θα γίνουν είτε θύματα είτε δράστες και θα αντιμετωπίσουν δυσκολίες για ασφαλείς συναισθηματικές σχέσεις. Οταν όμως το παιδί απομακρυνθεί από το τοξικό περιβάλλον της κακοποίησης, η ανάκαμψη είναι ταχεία και πολύ καλή. Το ερώτημα που τίθεται είναι πώς εξυπηρετείται το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού με τον νόμο περί της συνεπιμέλειας των παιδιών όταν παραβιάζεται σειρά νομικών εργαλείων, όπως και άρθρα της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης για τη διαφύλαξη γυναικών και παιδιών όταν χωρίζει το ζευγάρι;» διερωτήθηκε η κ. Πετρουλάκη κλείνοντας την παρέμβασή της.

Το φαινόμενο του παγόβουνου

«Τη βία στα παιδιά την αναγνωρίσαμε εσχάτως και περιλαμβάνει ένα πακέτο φαινομένων όπως σωματική κακοποίηση, σεξουαλική βία, παραμέληση, πολυθυματοποιημένα παιδιά κ.ά.» τόνισε στην παρέμβασή του ο ψυχίατρος και διευθυντής Ψυχικής Υγείας και Πρόνοιας του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού, Γιώργος Νικολαΐδης. «Η Ελλάδα έχει μια σπουδή στην ψήφιση νόμων. Και αφού τους ψηφίσει, στη συνέχεια δεν πράττει τίποτε για να τους εφαρμόσει», πρόσθεσε παραθέτοντας στοιχεία περί της παιδικής κακοποίησης.

Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι ενώ, σύμφωνα με το Ινστιτούτο, 1 στα 3 παιδιά έχει εκτεθεί σε σωματική βία και 1 στα 13 κακοποιείται συστηματικά, όλοι οι φορείς που εμπλέκονται (ΜΚΟ, Χαμόγελο του Παιδιού, υπ. Υγείας κτλ) καταγράφουν ότι κακοποιείται 1 στα 715 παιδιά. Η ίδια απόκλιση σημειώνεται και ως προς τις στατιστικές για παιδιά που κακοποιούνται σεξουαλικά. Τα επίσημα στοιχεία κάνουν λόγο για μόλις 1 παιδί στα 1.450.

«Πολλές φορές στις ενημερωτικές συναντήσεις μας με την εκπαιδευτική κοινότητα υπογραμμίζω το εξής: όταν 1 στα 30 παιδιά δηλώνει ότι έχει υποστεί απόπειρα βιασμού ή βιασμό, αναλογιστείτε ότι στην τάξη που μπαίνετε για να κάνετε μάθημα ένας από τους μαθητές/-τριες σας έχει κακοποιηθεί σεξουαλικά!» σημείωσε ο κ. Νικολαΐδης. «Και αυτή είναι η κορυφή του παγόβουνου, γιατί το κυρίως σώμα παραμένει στην κοινωνική αφάνεια αν και τις τελευταίες μία με δύο δεκαετίες ολοένα και περισσότερα θύματα καταγγέλλουν.

Ολα αυτά γίνονταν και γίνονται τόσο στις αστικές όσο και στις ημιαστικές και αγροτικές περιοχές. Στη σεξουαλική βία ο θύτης βρίσκεται κατά 80% μέσα και γύρω από το οικογενειακό περιβάλλον.

Για τα παιδιά μικρής ηλικίας η σεξουαλική κακοποίηση δείχνει να γίνεται αδιακρίτως φύλου.

Στους έφηβους, όμως, αφορά κυρίως κορίτσια γιατί αφενός προσιδιάζει στη σεξουαλική θυματοποίηση των γυναικών που στηρίζεται στο πατριαρχικό πρότυπο καθώς και στην ενίσχυση της αίσθησης του ελέγχου, γιατί το κορίτσι είναι μικρό.

Τα πολυθυματοποιημένα παιδιά είναι αυτά που βιώνουν τον κοινωνικό αποκλεισμό, την ακραία φτώχεια, την παραμέληση και πολλά από αυτά τη σεξουαλική κακοποίηση ως απότοκο της παραμέλησής τους αλλά και της ανάγκης τους για ενδιαφέρον. Τα ιδρύματα, ενώ γνωρίζουμε ότι συνιστούν τη χειρότερη μορφή περίθαλψης, είτε πρόκειται για μοντέρνα κτίρια είτε για εγκαταστάσεις που οι σοβάδες πέφτουν, βλέπουμε να υιοθετούνται από εταιρείες, βλέπουμε να λένε τα κάλαντα αυτές τις ημέρες στους πολιτειακούς θεσμούς. Σε αυτά τα ιδρύματα γνωρίζουμε ότι τις πρώτες εβδομάδες διαμονής τους τα παιδιά κακοποιούνται κατά 85% ενώ ένα 25% υφίσταται και σεξουαλική κακοποίηση από τα άλλα παιδιά. Δεν υπάρχει καλό ίδρυμα», υπογράμμισε προφητικά ο κ. Νικολαΐδης καθώς λίγες ημέρες μετά ήρθε στο φως η απίστευτη ιστορία των σεξουαλικών κακοποιήσεων σε ιδιωτικό ορφανοτροφείο της Αττικής.

Τι επιπτώσεις είχε όμως η πανδημία και τo λοκντάουν στα παιδιά; «Αύξηση της βίας κατά των γυναικών καθώς και αύξηση των καταγγελιών καταγράφεται αυτό το διάστημα. Ομως στα παιδιά παρατηρήθηκε ότι όσο μεγάλωνε το διάστημα του εγκλεισμού τόσο οι καταγγελίες περιορίζονταν. Σύμφωνα με μελέτη που διενεργήθηκε στις ΗΠΑ, ο υποχρεωτικός εγκλεισμός συνέτεινε στη μεγαλύτερη θυματοποίηση των παιδιών. Γιατί το να είσαι κλειδωμένος επτά ημέρες την εβδομάδα και 24 ώρες το εικοσιτετράωρο με τον κακοποιητή σου, χωρίς το υποστηρικτικό περιβάλλον του σχολείου, της δασκάλας, των συμμαθητών, μεγέθυνε το αίσθημα ανημπόριας των παιδιών… Η επάνοδος στις καταγγελίες απαίτησαν τον χρόνο τους.

Για πολλά παιδιά, επίσης, από χαμηλότερα κοινωνικο-οικονομικά στρώματα τίθεται το ερώτημα πώς θα ενταχθούν ξανά στην εκπαιδευτική διαδικασία. Εν γένει τα παιδιά λόγω πανδημίας γαλουχήθηκαν με το αφήγημα ότι ο άλλος δεν είναι πηγή χαράς και δημιουργίας, αλλά αποτελεί θανάσιμη απειλή.

Τέλος, το αίτημα παιδικής προστασίας στη χώρα παραμένει αδικαίωτο καθώς πρόκειται για ένα υποστελεχωμένο δίκτυο όπου εμπλέκονται επτά με οκτώ υπουργεία χωρίς κανένα συντονισμό μεταξύ τους. Η απόσταση δε που χωρίζει την Ελλάδα από τις άλλες χώρες την τελευταία δεκαετία διευρύνεται», κατέληξε ο κ. Νικολαΐδης.

Παρεμβάσεις στη διαδικτυακή εκδήλωση έγιναν επίσης από τον αντιδήμαρχο Κοινωνικής Προστασίας και Αλληλεγγύης Χ. Σπυρόπουλο, την Μ. Μπαδικιάν, ψυχολόγο του Δήμου Βύρωνα, όπως και από τη δικηγόρο Αγγελική Χατζηιωαννίδου.

«Η αιώνια ενοχοποίηση των γυναικών: από την Εύα στην Ελένη»

«Η ανατροπή της μητριαρχίας ήταν η κοσμοϊστορική ήττα του γυναικείου φύλου. Ο άντρας πήρε το πηδάλιο και στο σπίτι, η γυναίκα ταπεινώθηκε, υποδουλώθηκε, έγινε σκλάβα των ορέξεών του και απλό εργαλείο για την παραγωγή παιδιών. Την ταπεινωμένη αυτή θέση της γυναίκας, όπως προβάλλει ανοιχτά, ιδίως στους Ελληνες της ηρωικής και ακόμα περισσότερο της κλασικής εποχής, σιγά σιγά την ωραιοποίησαν υποκριτικά και ακόμα πού και πού της έδωσαν πιο απαλή μορφή, καθόλου όμως δεν την κατάργησαν» (Φ. Ενγκελς «Η καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους»).Ι

Πώς όμως εξελίσσεται το φαινόμενο των έμφυλων διακρίσεων και πώς αναπαράγονται τα στερεότυπα; Στο ερώτημα αυτό κλήθηκε να απαντήσει η ομότιμη καθηγήτρια του Παν. Αιγαίου Μαρία Γκασούκα, η οποία με συγκίνηση αφιέρωσε την παρέμβασή της στην εκδήλωση αυτή στη μνήμη της φοιτήτριάς της Ελένης Τοπαλούδη.

«Κάποια στιγμή ενώ υπήρχε ένα πλήθος κοινωνικών συνθηκών, από τους Αβορίγινες που είχαν τις γυναίκες σε χειρότερη θέση από τα σκυλιά έως και τις πιο γυναικοκεντρικές κοινωνίες, όπως της Κρήτης και της Νοτιοανατολικής Μεσογείου, περάσαμε σε ένα καθεστώς με μεγάλη έκταση: αυτό της πατριαρχίας. Είναι ένα στάδιο που δεν λέει να τελειώσει και τέμνει όλους τους κοινωνικο-οικονομικούς σχηματισμούς έως σήμερα.

»Ωστόσο δεν έχει εξακριβωθεί πότε απαγορεύτηκε η συμμετοχή των γυναικών στη δημόσια σφαίρα αλλά και στην πρόσβαση στη γνώση. Παλαιότερα οι γυναίκες ήταν ιέρειες και θεραπεύτριες. Υπάρχουν διάφορες θεωρίες. Οπως ότι δήθεν η σωματική ρώμη των ανδρών καθώς και η μη συμμετοχή των γυναικών στους πολέμους οδήγησε στην υποδούλωσή τους. Ομως οι γυναίκες έχασαν τη ρώμη τους όταν τους επιβλήθηκε ο εγκλεισμός. Ο Εγκελς είχε δίκιο. Ηταν η ατομική ιδιοκτησία, το περίσσευμα πλούτου και οι νόμιμοι κληρονόμοι που οδήγησαν στον έλεγχο των αναπαραγωγικών δυνατοτήτων των γυναικών και στην υποτέλειά τους.

Πέρα όμως από τη φυσική βία υπάρχει και η συμβολική που νομιμοποιεί την υποτέλεια. Η πατριαρχία γεννά μύθους και ιδεολογήματα. Αυτή απαντά τόσο στον λαϊκό λόγο όσο και στον λόγιο. Στον πρώτο ο άνδρας ταυτίζεται με το λιοντάρι ή τον αετό, ενώ η γυναίκα με την αλεπού. Στον λόγιο λόγο τον συναντάμε στους μύθους του Ησίοδου και στη Θεογονία αλλά και σε όλες τις θεογονίες. Χαρακτηριστικός είναι και ο μύθος της Μήδειας. Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι υπήρχαν οκτώ μύθοι για τη Μήδεια. Εξ αυτών μόνο ένας αναφέρει τη Μήδεια ως παιδοκτόνο. Και όμως, από τους οκτώ μόνον αυτός του Ευριπίδη κατίσχυσε έως και τις ημέρες μας.

Οι θρησκείες, ακολούθως, από την Αβραμική, Ιουδαϊκή, που είναι και το αυγό του φιδιού, τον Χριστιανισμό και το Ισλάμ. Η θεωρία της πατριαρχίας κάνει τον κύκλο της και δεν θα προστεθεί τίποτε άλλο μετά την αριστοτελική διατύπωση “άρχον φύσει και δεσπόζον φύσει, το δε δυνάμενον τω σώματι ταύτα πονείν αρχόμενον και φύσει δούλον· διό δεσπότῃ καί δούλῳ ταυτό συμφέρει. φύσει μεν ουν διώρισται το θήλυ και το δούλον”.

Γιατί παράγονται αυτά τα ιδεολογήματα; Γιατί απαιτείται η νομιμοποίησή τους. Στην αρχή γίνεται επίκληση της φύσης και ακολούθως της μεταφυσικής. Ο Θεός το έκανε έτσι. Οι δε γυναίκες αντιμετωπίζονται με διττό τρόπο. Είτε ως Εύες είτε ως Παναγίες. Η Παναγία έχει αποδεχτεί την πατριαρχία, την έχει εσωτερικεύσει και επίσης είναι η αιώνια ανήλικη. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι οι γυναίκες έως τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν μπορούσαν καν να καταθέσουν ως μάρτυρες στα δικαστήρια…

Ως Εύες οι γυναίκες δαιμονοποιήθηκαν λόγω της σεξουαλικότητας και της αναπαραγωγικής τους δυνατότητας. Δαιμονοποιήθηκε αυτή η ίδια διαδικασία που φέρνει τη ζωή. Η έμμηνος ρύση είναι αμαρτία, οι Εύες είναι οι φορείς του κακού. Οι Εύες είναι υπεύθυνες για τις καταστροφικές πράξεις των ανδρών. Ως προς τους θριάμβους τους, τους νέμονται οι ίδιοι οι άνδρες. Σε τρεις αιώνες, λοιπόν, είχαμε δυο γενοκτονίες γυναικών. Τα στερεότυπα αναπαράγονται και ανθίστανται. Η γυναίκα είναι ιδιοκτησία του άνδρα. Πήγε να σκοτώσει τη γυναίκα του γιατί αυτή έφτιαξε ψαρόσουπα και όχι τηγανητές πατάτες… Η Ελένη Τοπαλούδη, η φοιτήτριά μου, δολοφονήθηκε από δυο εύπορους νέους γιατί τόλμησε να πει “όχι”. Γιατί έθιξε την τοξική αρρενωπότητά τους. Και μετά τι συνέβη; Πόσοι βγήκαν, χυδαιολόγησαν και σύλησαν πάνω στο νεκρό κορμάκι της;» κατέληξε στην παρέμβασή της η ομότιμη καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αιγαίου.